Бәләкәй өлкән кластарҙа (junior high school) уҡығанда, дуҫым Рич менән икәү мәктәп ашханаһындағы өҫтәлдәрҙең абруйлылыҡ (популярлыҡ) картаһын төҙөнөк. Быны эшләүе еңел ине, сөнки балалар бары тик үҙҙәре менән бер кимәлдәге абруйға эйә булғандар менән генә бергә ашай торғайны. Беҙ уларҙы А-нан алып Е-гә тиклем баһаланыҡ. А өҫтәлдәре футболсылар, чирлидерҙар һәм башҡалар менән тулы ине. Ә Е өҫтәлендә Даун синдромының еңел формаһы булған балалар, ул заман телендә әйткәндә, беҙ «аҡылға артта ҡалғандар» тип йөрөткәндәр ултырҙы.
Беҙ D өҫтәлендә ултырҙыҡ — физик яҡтан башҡаларҙан айырылмай тороп төшөргә мөмкин булған иң түбән кимәл. Үҙебеҙгә D баһаһын биргәндә, беҙ артыҡ тыйнаҡлыҡ күрһәтмәнек. Башҡаса әйтеү өсөн асыҡтан-асыҡ ялғанларға кәрәк булыр ине. Мәктәптәге һәр кем башҡаларҙың, шул иҫәптән беҙҙең дә, абруйының ниндәй кимәлдә булыуын яҡшы белә ине.
Өлкән синыфтарҙа минең хәлем яйлап яҡшырҙы. Егетлек йәшенә аяҡ баҫтым; футболды (soccer) һәйбәт кенә уйнай башланым; хатта ғауғалы йәшерен гәзит сығарҙым. Шуға күрә абруйлылыҡ донъяһының ярайһы уҡ ҙур өлөшөн күрҙем.
Мәктәптә «ботан» (nerd) булған бик күп кешеләрҙе беләм, һәм улар барыһы ла бер үк тарихты бәйән итә: аҡыллы булыу менән ботан булыу араһында тығыҙ бәйләнеш бар, ә ботан булыу менән абруйлы булыу араһында тағы ла көслөрәк кире бәйләнеш бар. Аҡыллы булыу кешене популяр итмәй кеүек.
Ни өсөн? Хәҙер мәктәптә уҡыған берәйһе өсөн был сәйер һорау булып күренергә мөмкин. Был факт шул тиклем асыҡ, хатта уның башҡаса булыуын күҙ алдына килтереүе лә ҡыйын. Ләкин барыһы ла башҡаса булырға мөмкин ине. Аҡыллы булыу башланғыс мәктәптә һине кәмһетелеп ситләтелгән итмәй. Ысын донъяла ла ул һиңә зарар килтермәй. Һәм, белеүемсә, башҡа илдәрҙең күбеһендә был мәсьәлә шул тиклем киҫкен түгел. Ләкин ғәҙәти Америка урта мәктәбендә аҡыллы булыу һинең тормошоңдо ҡатмарлаштырыуы ихтимал. Ни өсөн?
Был йомаҡтың асҡысы — һорауҙы бер аҙ үҙгәртеп ҡарауҙа. Ни өсөн аҡыллы балалар үҙҙәрен абруйлы итмәй һуң? Әгәр улар шул тиклем аҡыллы икән, ниңә популярлыҡтың нисек эшләүен аңлап, стандартлаштырылған тестарҙағы кеүек үк системаны еңмәйҙәр?
Бер фараз буйынса, был мөмкин түгел, имеш, аҡыллы балалар абруйһыҙ, сөнки башҡа балалар уларҙың аҡылына көнләшә, һәм уларҙы популяр итә алырлыҡ бер ни ҙә юҡ. Их, шулай булһын инесе! Әгәр бәләкәй өлкән кластарҙа башҡа балалар миңә көнләшһә, улар быны шул тиклем оҫта йәшерә белә ине. Һәм нисек кенә булмаһын, әгәр аҡыллы булыу ысынлап та көнләшерлек сифат булһа, ҡыҙҙар бөтөнләй башҡаса ҡарар ине. Егеттәр көнләшкән егеттәр ҡыҙҙарға оҡшай бит.
Мин уҡыған мәктәптәрҙә аҡыллы булыуға артыҡ ҙур әһәмиәт бирмәйҙәр ине. Балалар быға һоҡланмай ҙа, быны кәмһетмәй ҙә ине. Башҡа шарттар тигеҙ булғанда, улар ахмаҡ булғансы уртасанан аҡыллыраҡ булыуҙы хуп күрер ине, ләкин зиһен, мәҫәлән, тышҡы ҡиәфәткә, харизмаға йәки спорт һәләтенә ҡарағанда күпкә кәмерәк баһалана ине.
Шулай итеп, зиһен үҙенән-үҙе популярлыҡ факторы түгел икән, ни өсөн һуң аҡыллы балалар гел абруйһыҙ булып ҡала? Минеңсә, яуап ябай: улар үҙҙәре ысынында популяр булырға теләмәй.
Ул саҡта миңә берәйһе быны әйтһә, мин көлөр генә инем. Мәктәптә абруйһыҙ булыу балаларҙы шул тиклем бәхетһеҙ итә, хатта ҡайһы берәүҙәр үҙ-үҙенә ҡул һала. Миңә популяр булырға теләмәйһең тип әйтеү, сүлдә һыуһыҙлыҡтан үлеп барған кешегә бер йотом һыу теләмәйһең тип әйтеү менән бер булыр ине. Әлбиттә, мин абруйлы булырға теләнем.
Ләкин ысынында иһә теләмәнем, кәм тигәндә, етерлек кимәлдә теләмәнем. Мин күпкә нығыраҡ теләгән башҡа бер нәмә бар ине: аҡыллы булыу. Мәктәптә яҡшы билдәләргә генә уҡыу түгел (был да ниҙер аңлатһа ла), ә гүзәл ракеталар төҙөү, яҡшы яҙыша белеү йәки компьютерҙарҙы программалау серҙәрен төшөнөү. Ғөмүмән, бөйөк нәмәләр яһау.
Ул ваҡытта мин бер ҡасан да үҙ теләктәремде айырып, бер-береһе менән үлсәп ҡараманым. Әгәр шулай эшләһәм, аҡыллы булыуҙың күпкә мөһимерәк икәнен күрер инем. Әгәр миңә мәктәптәге иң популяр бала булыу мөмкинлеге тәҡдим ителһә, ләкин бары тик уртаса аҡыллы булыу хаҡына ғына (бында минең ҡарашты ҡабул итеп тороғоҙ), мин быға бер ҡасан да ризалашмаҫ инем.
Үҙҙәренең абруйһыҙлығынан күпме генә яфаланһалар ҙа, күпселек ботандар ҙа быға бармаҫ ине тип уйлайым. Улар өсөн уртаса зиһен тураһында уйлау ҙа түҙгеһеҙ. Ләкин күпселек балалар был килешеүгә ризалашыр ине. Уларҙың яртыһы өсөн был хатта бер баҫҡысҡа үрләү булыр ине. Хатта һикһәненсе процентта булған берәйһе лә (ул ваҡытта барыһы ла уйлағанса, аҡылды бер үлсәмле скаляр дәүмәл тип иҫәпләгәндә), бөтә кешенең яратыуы һәм һоҡланыуы хаҡына утыҙ балын кәметеүҙән баш тартыр инеме ни?
Һәм минеңсә, мәсьәләнең тамыры тап бына шунда. Ботандар ике хужаға хеҙмәт итә. Улар популяр булырға теләй, һис шикһеҙ, ләкин улар тағы ла нығыраҡ аҡыллы булырға теләй. Ә абруйлылыҡ — буш ваҡытта ғына шөғөлләнә торған эш түгел, айырыуса Америка урта мәктәбенең аяуһыҙ көнәркәшлек мөхитендә.
Яңырыу осоро кешеһенең типик өлгөһө булған Альберти былай тип яҙған: «Ниндей генә бәләкәй булмаһын, унда камиллыҡҡа өлгәшергә теләһәң, бер сәнғәт тә тулы фиҙакәрлектән кәмен талап итмәй». Донъяла Америка мәктәп балалары популярлыҡ артынан ҡыуған кеүек башҡа берәй эшкә шул тиклем көс һалған кеше бармы икән? Улар менән сағыштырғанда «диңгеҙ бесәйҙәре» (Navy SEALs) һәм нейрохирургия резиденттары ялҡау булып күренә. Улар ваҡыты-ваҡыты менән ял итә; ҡайһы берҙәренең хатта хәббиҙәре бар. Ә Америка үҫмере йылына 365 көн, уянған һәр сәғәтен популяр булыуға бағышларға мөмкин.
Мин улар быны аңлы рәүештә эшләй тимәйем. Ҡайһы берҙәре ысынында бәләкәй Макиавеллиҙар, ләкин бында минең әйтергә теләгәнем шул: үҫмерҙәр һәр ваҡыт конформист ролендә хеҙмәт итә.
Мәҫәлән, үҫмер балалар кейемгә сиктән тыш ҙур иғтибар бирә. Улар популяр булыу өсөн аңлы рәүештә кейенмәй. Улар матур күренеү өсөн кейенә. Ләкин кем өсөн? Башҡа балалар өсөн. Башҡа балаларҙың фекере улар өсөн нимәнең «дөрөҫ» булыуын билдәләүсе төп үлсәмгә әйләнә — был кейемгә генә түгел, улар эшләгән һәр нәмәгә, хатта атлау рәүешенә лә ҡағыла. Шуға күрә нәмәләрҙе «дөрөҫ» эшләү өсөн һалған һәр тырышлығы, аңлымы был, юҡмы, абруйлыраҡ булыуға ынтылыш булып тора.
Ботандар быны аңламай. Улар абруйлы булыу өсөн көс түгергә кәрәклеген төшөнмәй. Дөйөм алғанда, бик талапсан бер өлкәнән ситтә торған кешеләр уңыштың күпмелер дәрәжәлә даими (йыш ҡына аңһыҙ) тырышлыҡҡа бәйле булыуын аңлап еткермәй. Мәҫәлән, күпселек кеше һүрәт төшөрөү һәләтен буй оҙонлоғо кеүек ниндәйҙер тыумыштан килгән сифат тип иҫәпләй. Ысынында иһә, «һүрәт төшөрә белгән» кешеләрҙең күбеһе төшөрөргә ярата һәм быға бик күп сәғәттәр бағышлаған; шуға күрә улар быны яҡшы эшләй. Шулай уҡ популярлыҡ та — һин ундайһың йәки түгелһең тигән төшөнсә түгел, ә үҙең булдырған нәмә ул.
Ботандарҙың абруйһыҙ булыуының төп сәбәбе — уларҙың уйланырлыҡ башҡа нәмәләре бар. Уларҙың иғтибары модаға һәм мәжлестәргә түгел, ә китаптарға йәки тәбиғәт донъяһына йүнәлтелгән. Улар башына бер стакан һыу ҡуйып футбол уйнарға маташҡан кешегә оҡшаған. Бөтә иғтибарын уйынға туплай алған башҡа уйынсылар уларҙы еңел генә еңә һәм уларҙың ни өсөн шул тиклем һәләтһеҙ күренеүенә аптырай.
Хатта ботандар популярлыҡ тураһында башҡа балалар кеүек үк ҡайғыртһа ла, абруйлы булыу улар өсөн күберәк көс талап итер ине. Абруйлы балалар популяр булырға һәм популяр булыуҙы теләргә үҙ ата-әсәләренән өйрәнгән — тап ботандар аҡыллы булырға һәм аҡыллы булыуҙы теләргә ата-әсәләренән өйрәнгән кеүек. Ботандарҙы дөрөҫ яуаптар табырға өйрәткән арала, популяр балаларҙы башҡаларға ярарға өйрәткәндәр.
Ошоғаса мин «аҡыллы» һәм «ботан» төшөнсәләрен бер-береһен алмаштыра ала торған һүҙҙәр кеүек ҡулландым. Ысынында иһә уларҙы бары тик контекст ҡына шундай итә. Ботан — ул социаль яҡтан етерлек дәрәжәлә яраҡлашмаған кеше. Ләкин «етерлек» тигән төшөнсә һинең ҡайҙа булыуыңа бәйле. Төрлө Америка мәктәптәрендә «әптәйлелек» (крутой булыу) стандарттары шул тиклем юғары (йәки, кәм тигәндә, шул тиклем үҙенсәлекле), хатта улар менән сағыштырғанда сәйер күренеү өсөн артыҡ уңайһыҙ булыу ҙа талап ителмәй.
Аҡыллы балаларҙың бик аҙы ғына популярлыҡ талап иткән иғтибарҙы бүлә ала. Әгәр улар шул уҡ ваҡытта һөйкөмлө, тыумыштан спортсы йәки абруйлы балаларҙың туғаны булмаһа, улар ботандарға әйләнеүгә тармаҡлана. Һәм бына ни өсөн аҡыллы кешеләрҙең тормошо яҡынса ун бер менән ун ете йәш араһында иң ауыры була. Был йәштә тормош алдағы йәки һуңғы осорҙарға ҡарағанда күпкә нығыраҡ абруй тирәһендә өйөрөлә.
Быға тиклем балаларҙың тормошонда башҡа балалар түгел, ә ата-әсәләре өҫтөнлөк итә. Башланғыс мәктәптә балалар тиҫтерҙәренең ни уйлауы менән ҡыҙыҡһына, әлбиттә, ләкин был һуңыраҡ булған кеүек уларҙың бөтә тормошона әйләнмәй.
Әммә яҡынса ун бер йәштәрҙә балалар үҙ ғаиләһенә көндәлек эшкә кеүек ҡарай башлай. Улар үҙ-ара яңы донъя ҡора, һәм был донъялағы урын мөһим булып тора, ғаиләләге урын түгел. Ысынлап та, ғаиләлә ҡыйынлыҡтарға осрау уларға үҙҙәре ҡәҙерләгән донъяла өҫтәмә мәрәйҙәр килтерергә мөмкин.
Мәсьәлә шунда: был балаларҙың үҙҙәре өсөн ҡорған донъяһы башта бик ябай һәм ҡырағай була. Әгәр бер төркөм ун бер йәшлек балаларҙы үҙ иркенә ҡалдырһағыҙ, һеҙ «Себендәр хакимы»н (Lord of the Flies) алырһығыҙ. Күп кенә Америка балалары кеүек, мин дә был китапты мәктәптә уҡыным. Күрәһең, был осраҡлы түгелдер. Моғайын, кемдер беҙгә ҡырағай икәнебеҙҙе, үҙебеҙгә рәхимһеҙ һәм ахмаҡ бер донъя ҡорғаныбыҙҙы күрһәтергә теләгәндер. Был минең өсөн артыҡ тәрән ине. Китап тулыһынса дөрөҫ кеүек тойолһа ла, мин уның аҫтындағы өҫтәмә мәғәнәне аңламаным. Их, улар беҙгә асыҡтан-асыҡ ҡырағай икәнебеҙҙе һәм донъябыҙҙың ахмаҡ булыуын туранан-тура әйткән булһаларсы.
Әгәр популяр булмау бары тик уларҙы күрмәмешкә һалышыуға ғына килтерһә, ботандар өсөн быға түҙеүе еңелерәк булыр ине. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, мәктәптә популяр булмау — әүҙем рәүештә эҙәрлекләүгә дусар булыу тигәнде аңлата.
Ни өсөн? Тағы ла әйтәм, хәҙер мәктәптә булған һәр кем быны сәйер һорау тип уйларға мөмкин. Хәлдәр башҡаса нисек булһын инде? Ләкин башҡаса булыуы ла мөмкин. Ололар ғәҙәттә ботандарҙы эҙәрлекләмәй. Ниңә үҫмер балалар быны эшләй һуң?
Бер яҡтан, үҫмерҙәр әле ярым бала, ә күп кенә балалар үҙ булмышы менән рәхимһеҙ. Ҡайһы берәүҙәр үрмәкселәрҙең аяҡтарын йолҡҡан кеүек үк сәбәп менән ботандарҙы яфалай. Вөждан үҫешеп еткәнсе, яфалау күңелле тойола.
Балаларҙың ботандарҙы йәберләүенең тағы бер сәбәбе — үҙҙәрен яҡшыраҡ тойорға теләү. Һыу өҫтөндә ҡалыр өсөн һыуҙы аҫҡа этәреп, үҙеңде өҫкә күтәрәһең. Шуның кеүек үк, теләһә ниндәй социаль иерархияла үҙ урынында ныҡ тормаған кешеләр, үҙҙәренән түбәнерәк тип иҫәпләгәндәрҙе кәмһетеп, үҙ позицияһын нығытырға тырыша. Мин уҡыуымса, тап ошо сәбәп менән Ҡушма Штаттарҙағы ярлы аҡ тәнлеләр ҡара тәнлеләргә иң дошмандарса ҡарашта булған төркөм булып тора.
Ләкин минеңсә, башҡа балаларҙың ботандарҙы эҙәрлекләүенең төп сәбәбе — был популярлыҡ механизмының бер өлөшө булыуында. Популярлыҡ тик өлөшләтә генә шәхси йәлеп итеүсәнлеккә бәйле. Ул күпкә нығыраҡ берлектәргә (альянстарға) бәйле. Абруйлыраҡ булыу өсөн һин башҡа абруйлы кешеләр менән яҡынайта торған эштәрҙе даими эшләргә тейешһең, ә уртаҡ дошман кеүек бер ни ҙә кешеләрҙе берләштермәй.
Илдәге ауыр ваҡыттарҙан һайлаусыларҙың иғтибарын ситкә йүнәлтергә теләгән сәйәсмән кеүек, ысын дошман булмаһа, яһалма дошман булдырырға мөмкин. Иерархияла юғарыраҡ торған төркөм балалары, бер ботанда айырып алып, уны эҙәрлекләү аша үҙ-ара бәйләнештәр булдыра. Ситтәге кешегә һөжүм итеү уларҙың барыһын да үҙ кеше итә. Бына ни өсөн буллингтың иң насар осраҡтары төркөмдәр менән була. Теләһә ниндәй ботандан һорағыҙ: һеҙгә теләһә ниндәй айырым баҫҡынсынан, ул ни тиклем садист булмаһын, балалар төркөмөнән күпкә яманыраҡ мөнәсәбәт күрһәтеләсәк.
Әгәр был ботандар өсөн ниндәйҙер йыуаныс булһа, бында шәхси бер ни ҙә юҡ. Һеҙгә бәйләнер өсөн берләшкән балалар төркөмө һунарға йыйылған бер төркөм егеттәр эшләгән эште һәм шул уҡ сәбәп менән эшләй. Улар ысынында һеҙҙе күрә алмай түгел. Уларға бары тик ҡыуырға берәй нәмә кәрәк.
Улар баҫҡыстың иң төбөндә булғанға күрә, ботандар бөтә мәктәп өсөн хәүефһеҙ сәп булып тора. Хәтерем яңылышмаһа, иң популяр балалар ботандарҙы эҙәрлекләмәй; уларға бындай түбәнлеккә төшөү кәрәкмәй. Эҙәрлекләүҙәрҙең күбеһе түбәнерәк торғандарҙан, шомло урта синыфтан килә.
Ҡыйынлығы шунда: улар бик күп. Абруйлылыҡ бүленеше пирамида түгел, ә груша кеүек аҫҡа табан тарая. Иң популяр булмаған төркөм бик бәләкәй. (Минеңсә, беҙҙең ашхана картаһында D өҫтәле берәү генә ине.) Шуға күрә ботандарҙың үҙҙәренә ҡарағанда, уларға бәйләнергә теләүселәр күберәк.
Популяр булмаған балаларҙан ситләшеү аша мәрәйҙәр йыйған кеүек үк, уларға яҡын булыу сәбәпле мәрәйҙәрҙе юғалтаһың да. Мин белгән бер ҡатын өлкән синыфта уҡығанда үҙенең ботандарҙы яратыуын, ләкин башҡа ҡыҙҙар көлөр тип ҡурҡып, улар менән һөйләшеп торғанын күрһәтеүҙән шөрләгәнен әйткәйне. Абруйһыҙлыҡ — йоғошло ауырыу; ботандарға бәйләнмәҫлек изге күңелле балалар ҙа үҙ-үҙен яҡлау йөҙөнән уларҙы ситләтәсәк.
Шуға күрә аҡыллы балаларҙың урта һәм өлкән мәктәптә бәхетһеҙ булыуына ғәжәпләнәһе түгел. Башҡа ҡыҙыҡһыныуҙары уларға популярлыҡ өсөн бүлерлек иғтибар ҡалдырмай, ә популярлыҡ нулле суммалы уйынға оҡшағанлыҡтан, был үҙ сиратында уларҙы бөтә мәктәп өсөн сәпкә әйләндерә. Һәм иң сәйере: был ҡурҡыныс хәл бер ниндәй аңлы яуызлыҡһыҙ, бары тик вәзғиәттең төҙөлөшө арҡаһында ғына килеп сыға.
Минең өсөн иң насар осор — балалар мәҙәниәте яңы һәм ҡаты булған, ә һуңыраҡ аҡыллыраҡ балаларҙы яйлап айырасаҡ махсуслашыу саҡ башланып ҡына торған бәләкәй өлкән кластар ине. Мин һөйләшкән һәр кем тиерлек килешә: иң түбән нөктә (надир) ҡайҙалыр ун бер менән ун дүрт йәш араһына тура килә.
Беҙҙең мәктәптә был һигеҙенсе класс ине, ул ваҡытта миңә ун ике-ун өс йәш тирәһе ине. Шул йылда бер уҡытыусыбыҙ мәктәп автобусын көтөп торған ҡыҙҙар төркөмөнөң һүҙҙәрен ишетеп ҡалып, шул тиклем тетрәнгәйне, хатта икенсе көндө бөтә дәресте бер-береңә шул тиклем рәхимһеҙ булмаҫҡа өндәгән тәьҫирле мөрәжәғәткә бағышланы.
Был һиҙелерлек бер ниндәй ҙә йоғонто яһаманы. Ул ваҡытта мине таң ҡалдырғаны уның аптырауы булды. Йәғни ул уларҙың бер-береһенә нимәләр әйткәнен белмәйме ни? Йәғни был ғәҙәти хәл түгелме ни?
Шуны аңлау мөһим: юҡ, ололар балаларҙың бер-береһенә ни эшләгәнен белмәй. Улар абстракт рәүештә балаларҙың бер-береһенә ҡарата сиктән тыш рәхимһеҙ булыуын белә, тап беҙ ярлы илдәрҙә кешеләрҙең яфаланыуын абстракт белгән кеүек. Ләкин, беҙҙең кеүек үк, улар был күңелһеҙ факт тураһында уйланырға яратмай һәм махсус эҙләмәһә, билдәле бер ҡәһәрләү дәлилдәрен күрмәй.
Дәүләт мәктәбе уҡытыусылары төрмә һаҡсылары менән бер үк хәлдә тиерлек. Һаҡсыларҙың төп хәстәре — тотҡондарҙы биләмә эсендә тотоу. Улар шулай уҡ уларҙы ашатырға һәм мөмкин тиклем бер-береһен үлтереүҙәренә юл ҡуймаҫҡа тейеш. Бынан тыш, улар тотҡондар менән мөмкин тиклем аҙыраҡ бәйләнештә булырға теләй, шуға күрә уларға ниндәй социаль ойошоу теләйҙәр, шуны төҙөргә ирек бирә. Мин уҡығандарҙан сығып әйткәндә, тотҡондар төҙөгән йәмғиәт — боҙоҡ, ҡырағай һәм һәр яҡлап баҫым яһаусы, һәм уның төбөндә булыу һис тә күңелле түгел.
Дөйөм алғанда, мин уҡыған мәктәптәрҙә лә шулай ине. Иң мөһиме биләмә эсендә ҡалыу булды. Шунда булғанда, етәкселек һине ашатты, асыҡ көс ҡулланыуға юл ҡуйманы һәм һиңә нимәлер өйрәтергә бер аҙ тырышлыҡ һалды. Ләкин бынан тыш улар балалар менән артыҡ булышырға теләмәне. Төрмә һаҡсылары кеүек, уҡытыусылар ҙа башлыса беҙҙе үҙ иркебеҙгә ҡалдырҙы. Һәм, тотҡондар кеүек үк, беҙ булдырған мәҙәниәт тә вәхши ине.
Ни өсөн ысын донъя ботандарға ҡарата ҡунаҡсылыраҡ? Яуап бары тик унда бер-береһенә бәйләнмәҫлек дәрәжәлә өлгөргән өлкәндәр йәшәүендә генә кеүек тойолорға мөмкин. Ләкин мин бының дөрөҫ булыуына шикләнәм. Төрмәләге ололар һис шикһеҙ бер-береһенә бәйләнә. Һәм юғары ҡатлам ҡатындары ла шулай итә, күрәһең; Манхэттендың ҡайһы бер райондарында ҡатындар өсөн тормош шул уҡ ваҡ интригалары менән өлкән синыфтарҙың дауамы кеүек яңғырай.
Минеңсә, ысын донъя тураһында мөһим нәмә — унда ололарҙың йәшәүе түгел, ә уның бик ҙур булыуы һәм һин эшләгән эштәрҙең ысын һөҙөмтәләргә эйә булыуында. Мәктәпкә лә, төрмәгә лә, «ланчта булыусы ханымдарға» ла (ladies-who-lunch) тап ошо етмәй. Был донъяларҙың барлыҡ халҡы үҙҙәре эшләгән бер ни ҙә урындағы йоғонтонан башҡаға эйә булмаған бәләкәй ҡыуыҡтарҙа бикләнгән. Тәбиғи рәүештә был йәмғиәттәр ҡырағайлыҡҡа тәгәрәй. Уларҙың формаһы эйәрә торған бер ниндәй функцияһы юҡ.
Һин эшләгән эштәрҙең ысын тәьҫире булғанда, бары тик ярарға тырышыу ғына етмәй башлай. Дөрөҫ яуаптар табыу мөһим була башлай, һәм тап бына шунда ботандар үҙ өҫтөнлөктәрен күрһәтә. Әлбиттә, күҙ алдына Билл Гейтс килә. Социаль оҫталыҡтарының самалы булыуы менән билдәле булһа ла, ул дөрөҫ яуаптар таба, кәм тигәндә, килем күләме менән үлсәгәндә.
Ысын донъяның икенсе айырмаһы — уның күпкә ҙурыраҡ булыуы. Етәрлек кимәлдә ҙур булған урында, иң бәләкәй аҙсылыҡтар ҙа, бергә тупланһа, критик массаға өлгәшә ала. Ысын донъяла ботандар билдәле бер урындарҙа йыйыла һәм зиһен иң мөһим нәмә булған үҙ йәмғиәттәрен төҙөй. Ҡайһы ваҡыт ағым хатта кире яҡҡа аға башлай: ҡайһы саҡта, бигерәк тә университеттарҙың математика һәм фән факультеттарында, ботандар аҡыллыраҡ күренеү өсөн үҙҙәренең сәйерлеген махсус рәүештә арттырып күрһәтә. Джон Нэш Норберт Винерға шул тиклем һоҡланған, хатта коридор буйлап барғанда стенаға ҡағылып йөрөү ғәҙәтен үҙенә алған.
Ун өс йәшлек бала булараҡ, минең тирә-яғымда күргәндән башҡа донъя тәжрибәм юҡ ине тиерлек. Беҙ йәшәгән боҙоҡ бәләкәй донъя, минең уйымса, ысын донъя ине. Донъя рәхимһеҙ һәм күңелһеҙ булып күренде, һәм ҡайһыныһы яманыраҡ булғанын да белмәйем.
Был донъяға яраҡлаша алмағанға күрә, мин үҙемдә ниндәйҙер ғәйеп барҙыр тип уйланым. Беҙҙең, ботандарҙың, яраҡлаша алмауының сәбәбе ҡайһы бер яҡтан беҙҙең бер аҙым алда булыуыбыҙҙа икәнен аңламаным. Беҙ башҡалар кеүек бар ваҡытыбыҙҙы талапсан, ләкин мәғәнәһеҙ уйынға сарыф итеү урынына, ысын донъяла мөһим булған нәмәләр тураһында уйлана инек инде.
Беҙ кире урта мәктәпкә ташланған өлкән кешегә оҡшағайныҡ. Ул ниндәй кейем кейергә, ниндәй музыка оҡшатырға, ниндәй һөйләш (сленг) ҡулланырға кәрәклеген белмәҫ ине. Балаларға ул ят бер йән эйәһе булып күренер ине. Сөнки ул уларҙың ни уйлауына иғтибар итмәҫлек кимәлдә аҡыллы булыр ине. Беҙҙә ундай үҙ-үҙеңә ышаныс юҡ ине.
Күп кешеләр тормоштоң ошо этабында аҡыллы балаларҙы «ғәҙәти» балалар менән бергә ҡушыу файҙалы тип иҫәпләй. Бәлки. Ләкин, кәм тигәндә, ҡайһы бер осраҡтарҙа ботандарҙың һыйыша алмауының сәбәбе — башҡаларҙың барыһының да аҡылдан яҙған булыуында. Мәктәптә «дәртләндереү митингыһында» (pep rally) тамашасылар араһында ултырып, чирлидерҙарҙың дәғүәсе уйынсының ҡарасҡыһын тамашасыларға йыртыр өсөн ырғытҡанын күргәнемде хәтерләйем. Мин үҙемде сәйер ҡәбилә йолаһын күҙәткән сәйәхәтсе кеүек тойҙом.
Әгәр мин артҡа ҡайтып, үҙемдең ун өс йәшлек сағыма кәңәш бирә алһам, иң беренсе нәүбәттә башыңды күтәреп, тирә-яғыңа ҡарарға ҡушыр инем. Мин ул ваҡытта быны яҡшы аңламаным, ләкин беҙ йәшәгән бөтә донъя «Twinkie» кексы кеүек яһалма ине. Мәктәп кенә түгел, бөтә ҡаласыҡ шундай ине. Ни өсөн кешеләр ҡала ситенә күсә? Бала табыу өсөн! Шуға күрә уның күңелһеҙ һәм тормошһоҙ күренеүенә аптырайһы түгел. Бөтә урын — балалар үрсетеү маҡсатында махсус төҙөлгән яһалма ҡаласыҡ, гигант бер балалар бүлмәһе ине.
Мин үҫкән ерҙә барыр урын да, эшләр эш тә юҡ кеүек тойола ине. Был осраҡлы түгел. Ҡала ситтәре тышҡы донъяны сикләү өсөн махсус проектлана, сөнки унда балаларға ҡурҡыныс янауы ихтимал булған нәмәләр бар.
Ә мәктәптәргә килгәндә, улар был яһалма донъя эсендәге ябай ҡаралдылар (загон) ғына ине. Рәсми рәүештә мәктәптәрҙең маҡсаты — балаларҙы уҡытыу. Ысынында иһә уларҙың төп маҡсаты — өлкәндәр үҙ эштәрен башҡара алһын өсөн көндөң ҙур өлөшөндә балаларҙы бер урында ябып тотоу. Һәм быға минең бер ниндәй дәғүәм юҡ: махсуслашҡан индустриаль йәмғиәттә балаларҙың буш йөрөүе ҙур һәләкәт булыр ине.
Мине борсоған нәмә — балаларҙың төрмәлә тотолоуы түгел, ә (а) бының турала уларға әйтелмәүе, һәм (б) төрмәләр менән башлыса тотҡондарҙың үҙҙәре идара итеүе. Балаларҙы оҙонса көрән туп артынан сапҡан гиганттар кастаһы идара иткән донъяла алты йыл буйы мәғәнәһеҙ факттарҙы ятларға ебәрәләр, был донъялағы иң тәбиғи нәмә кеүек. Һәм әгәр улар был сәйер ҡатнашманан баш тартһа, уларҙы йәмғиәткә яраҡлашмаған тип атайҙар.
Был боҙоҡ донъялағы тормош балалар өсөн көсөргәнешле. Һәм ботандар өсөн генә түгел. Теләһә ниндәй һуғыш кеүек, ул хатта еңеүселәргә лә зыян килтерә.
Ололар үҫмер балаларҙың яфаланғанын күрмәй булдыра алмай. Улайһа ниңә улар берәй сара күрмәй? Сөнки улар барыһын да бәлиғ булыу осорона япһара. Балаларҙың шул тиклем бәхетһеҙ булыу сәбәбе, ололар үҙҙәренә әйткәнсә, ҡан тамырҙары буйлап аҡҡан һәм барыһын да бутаған яңы ҡурҡыныс химик матдәләр — гормондар арҡаһында. Системала бер ниндәй ҙә етешһеҙлек юҡ; бары тик балаларҙың шул йәштә бәхетһеҙ булыуы ҡотолғоһоҙ, имеш.
Был фекер шул тиклем киң таралған, хатта балалар ҙа уға ышана, был иһә хәлде яҡшыртмай, әлбиттә. Аяҡтарының тәбиғи рәүештә ауыртыуына ышанған кеше, бәлки үҙенә яраҡһыҙ үлсәмдәге аяҡ кейеме кейгәндер тигән ихтималлыҡ тураһында уйланып та ҡарамаясаҡ.
Ун өс йәшлек балалар тыумыштан боҙоҡ тигән был теорияға мин шикләнеп ҡарайым. Әгәр был физиологик күренеш булһа, ул бөтә кешелек өсөн бер төрлө булыр ине. Монгол күсмәндәренең барыһы ла ун өс йәштә нигилист буламы ни? Мин тарихты күп уҡыным һәм егерменсе быуатҡа тиклем был дөйөм фактҡа ҡағылышлы бер генә һылтанма ла күргәнем булманы. Яңырыу осорондағы үҫмер өйрәнсектәр күңелле һәм дәртле булған кеүек. Улар һуғышҡандар һәм бер-береһенә ҡарата шаярыуҙар эшләгәндәр, әлбиттә (Микеланджелоның танауын бер яуыз һындырған), ләкин улар аҡылдан яҙмаған ине.
Белеүемсә, «гормондарҙан аҡылдан яҙған үҫмер» төшөнсәһе ҡала сите биҫтәләре менән бер осорҙа барлыҡҡа килгән. Мин быны осраҡлылыҡ тип уйламайым. Минеңсә, үҫмерҙәрҙе улар алып барырға мәжбүр булған тормош аҡылдан яҙҙыра. Яңырыу осоро үҫмер өйрәнсектәре хеҙмәт эттәре ине. Хәҙерге үҫмерҙәр — невротик өй эттәре. Уларҙың аҡылһыҙлығы — һәр ерҙә лә эшһеҙлектән килеп сыҡҡан аҡылһыҙлыҡ.
Мин мәктәптә уҡығанда, аҡыллыраҡ балалар араһында үҙ-үҙенә ҡул һалыу даими тема ине. Мин белгәндәрҙән бер кем дә быны эшләмәне, ләкин бер нисәүһе планлаштырҙы, ә ҡайһы берәүҙәр бәлки маташып та ҡарағандыр. Башлыса был бары тик ҡиәфәт кенә ине. Башҡа үҫмерҙәр кеүек, беҙ ҙә драманы ярата инек, ә үҙ-үҙеңә ҡул һалыу бик драматик күренә ине. Ләкин өлөшләтә был тормошобоҙҙоң ҡайһы берҙә ысынлап та бик ауыр булыуынан да килә ине.
Ҡыйырһытыу (буллинг) — проблеманың бер өлөшө генә ине. Икенсе проблема, һәм бәлки унан да насарырағы — беҙҙең бер ҡасан да ысын бер эш менән шөғөлләнмәүебеҙ ине. Кешеләр эшләргә ярата; донъяның күп өлөшөндә һинең эшең һинең шәхесеңде билдәләй. Ә беҙ башҡарған бөтә эш мәғәнәһеҙ ине, йәки ул ваҡытта шулай тойола ине.
Иң яҡшы осраҡта был киләсәктә башҡарасаҡ ысын эшебеҙ өсөн күнегеү булды, хатта ул шул тиклем алыҫ ине, беҙ ул ваҡытта нимәгә өйрәнгәнебеҙҙе лә белмәй инек. Йышыраҡ был бары тик һынау өсөн тәғәйенләнгән мәғәнәһеҙ кәртәләр теҙмәһе, һынауҙарға яраҡлаштырылған эстәлекһеҙ һүҙҙәр булды. (Граждандар һуғышының өс төп сәбәбе түбәндәгеләр ине.... Тест: Граждандар һуғышының өс төп сәбәбен атағыҙ.)
Һәм унан баш тартыу мөмкин түгел ине. Ололар колледжға барыу юлы тап ошо булырға тейеш тип үҙ-ара килешкән. Был буш тормоштан ҡотолоуҙың берҙән-бер юлы — уға буйһоноу ине.
Үҫмер балалар элек йәмғиәттә әүҙемерәк роль уйнаған. Индустрияға тиклемге дәүерҙә улар барыһы ла магазиндарҙамы, фермаларҙамы йәки хатта хәрби караптарҙамы ниндәйҙер өйрәнсек булған. Уларҙы үҙ йәмғиәттәрен булдырырға ташлап ҡуймағандар. Улар өлкәндәр йәмғиәтенең кесе ағзалары булған.
Ул ваҡытта үҫмерҙәр өлкәндәрҙе нығыраҡ хөрмәт иткән кеүек, сөнки өлкәндәр улар өйрәнергә тырышҡан һөнәрҙәрҙең күҙ алдындағы оҫталары булған. Хәҙер күпселек балалар ата-әсәләренең алыҫ офистарҙа нимә эшләгәнен белмәй тиерлек, һәм мәктәп эше менән улар үҫкәс башҡарасаҡ эш араһында бер ниндәй бәйләнеш күрмәй (ысынында иһә бәйләнеш юҡ кимәлендә).
Әгәр үҫмерҙәр өлкәндәрҙе нығыраҡ хөрмәт итһә, өлкәндәр ҙә үҫмерҙәрҙән күберәк файҙа күргән. Бер-ике йыллыҡ өйрәнеүҙән һуң өйрәнсек ысын ярҙамсы була алған. Хатта иң яңы өйрәнсеккә лә хәбәр килтереүҙе йәки оҫтахананы һепереүҙе йөкмәтергә мөмкин булған.
Хәҙер ололарҙың үҫмерҙәргә кисекмәҫтән ихтыяжы юҡ. Улар офиста ҡамасаулар ине. Шуға күрә улар эшкә барышлай балаларын мәктәпкә алып барып ҡалдыра, тап ял көндәренә ҡаланан сыҡҡанда этен приютҡа ҡалдырып киткән кеүек.
Ни булды һуң? Беҙ бында ҡатмарлы мәсьәләгә тап булабыҙ. Был проблеманың сәбәбе күп кенә бөгөнгө ҡыйынлыҡтарҙың сәбәбе менән бер үк: махсуслашыу. Эштәр нығыраҡ махсуслашҡан һайын, беҙ уларға оҙағыраҡ уҡырға тейешбеҙ. Индустрияға тиклемге дәүерҙә балалар иң һуң тигәндә 14 йәштә эшләй башлаған; күпселек халыҡ йәшәгән фермаларҙағы балалар күпкә иртәрәк башлаған. Хәҙер колледжда уҡыған балалар 21 йәки 22 йәшкә тиклем тулы көнлө эшкә тотонмай. Ҡайһы бер ғилми дәрәжәләр менән, мәҫәлән, табиптар (MD) һәм фән кандидаттары (PhD), уҡыуыңды 30 йәшкә тиклем тамамламауың да ихтимал.
Бөгөнгө үҫмерҙәрҙең бер файҙаһы ла юҡ, тик фастфуд кеүек тармаҡтарҙа арзан эш көсө булыуҙан башҡа — был тармаҡтар нәҡ ошо ябай хаҡиҡәтте файҙаланыу өсөн үҫешкән дә инде. Башҡа һәр төрлө эштә улар тик зыян килтерер ине. Ләкин улар күҙәтеүһеҙ ҡалдырыу өсөн дә артыҡ йәш. Кемгәлер уларҙы ҡарап торорға кәрәк, һәм бының иң һөҙөмтәле юлы — барыһын бер урынға йыйыу. Шулай иткәндә бер нисә өлкән кеше уларҙың барыһын да күҙәтә ала.
Әгәр ошо урында туҡтаһағыҙ, һеҙ һүрәтләгән нәмә һүҙмә-һүҙ төрмә булып сыға, тик тулы булмаған көнгә генә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, күп мәктәптәр ысынында нәҡ ошоноң менән генә сикләнә лә инде. Мәктәптәрҙең иғлан ителгән маҡсаты — балаларға белем биреү. Ләкин быны яҡшы башҡарыуға бер ниндәй ҙә тышҡы баҫым юҡ. Һәм шуға күрә мәктәптәрҙең күбеһе шул тиклем насар уҡыта, хатта балалар уҡыуға етди ҡарамай — хатта аҡыллы балалар ҙа. Күп ваҡыт беҙ барыбыҙ ҙа, уҡыусылар ҙа, уҡытыусылар ҙа, бары тик күренеш өсөн генә йөрөнөк.
Минең өлкән кластарҙағы француз теле дәресендә беҙ Гюгоның «Йәберләнгәндәр» (Les Misérables) романын уҡырға тейеш инек. Был дәү китапты аңлап уҡырлыҡ кимәлдә арабыҙҙан береһенең дә французса белеүенә ышанмайым. Кластағы башҡалар кеүек үк, мин дә бары тик Cliff's Notes ҡыҫҡаса йөкмәткеһен генә күҙҙән үткәрҙем. Беҙгә китап буйынса тест биргәс, мин һорауҙарҙың сәйер ишетелеүен күрҙем. Улар уҡытыусыбыҙ бер ҡасан да ҡулланмаҫлыҡ оҙон һүҙҙәр менән тулы ине. Был һорауҙар ҡайҙан килеп сыҡҡан? Күрһәң, шул уҡ Cliff's Notes-тан алынған булып сыҡты. Уҡытыусы ла уларҙы ҡулланған. Барыбыҙ ҙа бары тик алдашып йөрөгәнбеҙ.
Әлбиттә, ғәҙәттән тыш яҡшы дәүләт мәктәбе уҡытыусылары ла бар. Дүртенсе кластағы уҡытыусым әфәнде Михалконың энергияһы һәм хыял көсө ул уҡыу йылын уның уҡыусылары утыҙ йыл үткәс тә һөйләрлек итеп ҡалдырҙы. Ләкин уның кеүек уҡытыусылар ағымға ҡаршы йөҙгән айырым кешеләр ине. Улар системаны төҙәтә алманы.
Кешеләрҙең һәр тиерлек төркөмөндә һеҙ иерархия табасаҡһығыҙ. Өлкәндәрҙең төркөмдәре реаль донъяла ойошҡанда, был ғәҙәттә ниндәйҙер уртаҡ маҡсат өсөн эшләнә, һәм унда иң яҡшы булғандар лидер булып китә. Күпселек мәктәптәрҙең проблемаһы — уларҙың бер ниндәй ҙә маҡсаты булмауында. Ләкин иерархия булырға тейеш. Һәм балалар уны юҡтан бар итә.
Бер ниндәй мәғәнәле критерийһыҙ дәрәжәләр билдәләргә тура килгәндә ни килеп сыҡҡанын һүрәтләй торған һүҙбәйләнеш бар. Беҙ был хәл популярлыҡ бәйгеһенә әйләнә тибеҙ. Һәм Американың күпселек мәктәптәрендә нәҡ ошо бара. Реаль һынауға таяныу урынына, кешенең дәрәжәһе башлыса үҙ дәрәжәһен күтәрә белеү һәләтенә бәйле. Был Людовик XIV һарайына оҡшаған. Тышҡы дәғүәсе юҡ, шуға күрә балалар бер-береһенең дәғүәсеһенә әйләнә.
Оҫталыҡтың ниндәйҙер реаль тышҡы һынауы булғанда, иерархия төбөндә булыу ауыр түгел. Футбол командаһындағы яңы уйынсы ветерандың оҫталығына көнләшмәй; ул бер көн шундай булырға өмөт итә һәм унан өйрәнеү мөмкинлегенә шатлана. Ветеран үҙ сиратында noblesse oblige (юғары урын яуаплылыҡ һала) тойғоһон кисерә ала. Иң мөһиме, уларҙың статусы башҡаларҙы түбәнгә баҫтырыуға түгел, ә дәғүәселәргә ҡаршы нисек сығыш яһауҙарына бәйле.
Һарай иерархияһы — бөтөнләй башҡа нәмә. Бындай йәмғиәт үҙенә аяҡ баҫҡан һәр кемде түбәнһетә. Түбәндә һоҡланыу ҙа юҡ, юғарыла noblesse oblige ла юҡ. Был — йә үлтер, йә үлтереләсәкһең, тигән донъя.
Америка урта мәктәптәрендә нәҡ ошондай йәмғиәт барлыҡҡа килә. Был шуның арҡаһында була: был мәктәптәрҙең көнөнә билдәле бер сәғәт дауамында балаларҙы бер урында тотоуҙан башҡа бер ниндәй ҙә реаль маҡсаты юҡ. Ул саҡта аңламаған, хатта күптән түгел генә аңлаған нәмәм шул: мәктәп тормошоноң ике ҡурҡыныс яғы — яуызлыҡ менән күңелһеҙлек — икеһе лә бер үк сәбәптән килеп сыға.
Америка дәүләт мәктәптәренең урта ҡул булыуы балаларҙы алты йыл буйы бәхетһеҙ итеүҙән дә яманыраҡ эҙемтәләргә эйә. Ул үҫмерҙәрҙе өйрәнергә тейешле нәмәләренән әүҙем рәүештә ситләштерә торған баш күтәреүсәнлек тыуҙыра.
Күпселек ботан кеүек үк, урта мәктәпте тамамлағас, беҙгә уҡырға ҡушылған нәмәләрҙе үҙем теләп ҡулыма алыр өсөн миңә оҙон йылдар кәрәк булды. Һәм мин китаптарҙан ғына яҙлыҡманым. Мин «характер» һәм «намыҫлылыҡ» кеүек һүҙҙәргә ышанмай башланым, сөнки өлкәндәр уларҙың ҡәҙерен бөтөнләй төшөргәйне. Ул саҡта ҡулланылғанса, был һүҙҙәрҙең барыһы ла бер үк мәғәнәне аңлата кеүек ине: буйһоноусанлыҡ. Был сифаттары өсөн маҡталған балалар иң яҡшы осраҡта аңра күргәҙмә үгеҙҙәре, ә иң насар осраҡта ялағай күҙ буяусылар булып сыға ине. Характер һәм намыҫлылыҡ ошо булһа, минең уларға бер ниндәй ҙә ҡыҫылышым булыуын теләмәнем.
Мин иң ныҡ дөрөҫ аңламаған һүҙ «такт» (әҙәплелек) ине. Өлкәндәр ҡулланғанда, ул ауыҙыңды ябып ултырыуҙы аңлата кеүек күренә ине. Мин уны «tacit» (өнһөҙ) һәм «taciturn» (һүҙһеҙ) һүҙҙәре менән бер тамырҙан тип һәм ул һүҙмә-һүҙ тыныс булыуҙы аңлата тип уйланым. Мин бер ҡасан да «тактлы» булмаҫҡа һүҙ бирҙем; улар мине бер ҡасан да шым иттермәйәсәк ине. Ысынында иһә ул «tactile» (тойомло) һүҙе менән бер үк тамырҙан, һәм уның мәғәнәһе — нескә һиҙгерлеккә эйә булыу. Тактлы булыу — ул тупаҫ, мыҡты булмау тигәнде аңлата. Колледжға ингәнгә тиклем быны белмәнем шикелле.
Популярлыҡ өсөн уҙышта ботан ғына еңелеүсе түгел. Ботанды иғтибары башҡа нәмәгә йүнәлтелгән булғанға яратмайҙар. Бөтә был процестан шул тиклем ерәнгәнгә күрә аңлы рәүештә унан баш тартҡан башҡа балалар ҙа бар.
Үҫмер балалар, хатта боласылар ҙа, яңғыҙ ҡалырға яратмай, шуға күрә балалар системанан баш тартҡанда, улар быны ғәҙәттә төркөм булып эшләй. Мин уҡыған мәктәптәрҙә боланың үҙәгендә наркотиктар, атап әйткәндә, марихуана тора ине. Был ҡәбиләләге балалар концерттарҙың ҡара футболкаларын кейә һәм уларҙы «фриктар» тип атайҙар ине.
Фриктар һәм ботандар союздаштар ине, һәм улар араһында уртаҡлыҡтар күп булды. Фриктар дөйөм алғанда башҡа балаларға ҡарағанда аҡыллыраҡ ине, әммә бер ҡасан да уҡымау (йәки кәм тигәндә уҡыған кеүек күренмәү) мөһим ҡәбилә ҡиммәте булып торҙо. Мин күберәк ботандар яғында инем, ләкин күп фриктар менән дуҫ булдым.
Улар, кәм тигәндә башта, наркотиктарҙы улар тыуҙырған социаль бәйләнештәр өсөн файҙаланды. Был бергә эшләй торған уртаҡ шөғөл ине, һәм наркотиктар законһыҙ булғанға, был уртаҡ баш күтәреү билдәһе булды.
Мин насар мәктәптәр балаларҙың наркотиктар менән бәйле проблемаға тарыуының берҙән-бер сәбәбе тип раҫламайым. Бер аҙ ваҡыт үткәс, наркотиктарҙың үҙ көсө барлыҡҡа килә. Һис шикһеҙ, ҡайһы бер фриктар ахыр сиктә башҡа проблемаларҙан — мәҫәлән, өйҙәге ауырлыҡтарҙан ҡасыу өсөн наркотиктар ҡулланды. Ләкин, кәм тигәндә минең мәктәптә, балаларҙың күбеһе наркотиктар файҙалана башлауының сәбәбе бола ине. Ундүрт йәшлектәр үлән тарта башларға ҡарар иткәндә проблемаларын оноторға ярҙам итер тип ишеткәнгә түгел, ә башҡа ҡәбиләгә ҡушылырға теләгәнгә башланылар.
Ярһыу идара итеү бола тыуҙыра; был яңы фекер түгел. Шулай ҙа властар әле булһа наркотиктарҙың үҙен генә проблеманың төп сәбәбе кеүек күрә.
Ысын проблема — мәктәп тормошоноң бушлығында. Өлкәндәр быны аңламайынса, беҙ сиселештәр күрмәйәсәкбеҙ. Быны беренсе булып аңлай алған өлкәндәр — мәктәптә үҙҙәре ботан булғандар. Балаларығыҙҙың һигеҙенсе класта үҙегеҙ кеүек бәхетһеҙ булыуын теләр инегеҙме? Мин теләмәҫ инем. Йә, улайһа, хәлде төҙәтеү өсөн берәй нимә эшләй алабыҙмы? Һис шикһеҙ, эйе. Хәҙерге системала бер ниндәй ҙә ҡотолғоһоҙлоҡ юҡ. Ул башлыса үҙенән-үҙе, иғтибарһыҙлыҡ арҡаһында барлыҡҡа килгән.
Өлкәндәр иһә мәшғүл. Мәктәп спектаклдәренә килеү — бер нәмә. Мәғариф бюрократияһына ҡаршы сығыу — бөтөнләй икенсе нәмә. Бәлки, бер нисә кешенең генә нимәнелер үҙгәртергә тырышырға көсө етер. Иң ауыр өлөшө — быны эшләй алғаныңды аңлауҙалыр тип уйлайым.
Мәктәптә уҡып йөрөгән ботандар өмөттәрен өҙмәҫкә тейеш. Бәлки, ҡасандыр өлкәндәрҙән торған ҡораллы отряд һеҙҙе ҡотҡарыр өсөн вертолеттарҙа килеп етер, ләкин улар был айҙа килмәҫ, моғайын. Ботандар тормошондағы һәр тиҙ үҙгәреш, моғайын, ботандарҙың үҙҙәренән генә килергә тейеш буласаҡ.
Үҙҙәренең ниндәй хәлдә булғанын ябай ғына аңлау ҙа уны аҙыраҡ ауыртыулы итергә тейеш. Ботандар — еңелеүселәр түгел. Улар бары тик башҡа уйын уйнай, һәм был уйын реаль донъялағы уйналған уйынға күпкә яҡыныраҡ. Өлкәндәр быны белә. Хәҙерге ваҡытта урта мәктәптә ботан булманым тип әйткән уңышлы өлкәндәрҙе табыуы ауыр.
Ботандар өсөн мәктәптең тормош түгел икәнен аңлау ҙа бик мөһим. Мәктәп — ярым ҡыҫыр, ярым ҡырағай, сәйер һәм яһалма бер нәмә. Тормош кеүек үк бөтә нәмәне солғап алған, ләкин ул ысын түгел. Был ваҡытлыса ғына, һәм әгәр ҡараһағыҙ, уның эсендә булғанда ла унан ары ни барлығын күрә алаһығыҙ.
Әгәр балаларға тормош ҡурҡыныс булып күренһә, был һеҙҙең гормондарығыҙ барығыҙҙы ла ғифриткә әйләндергәнгә түгел (ата-әсәйҙәрегеҙ уйлағанса), тормоштоң ысынында ла ҡурҡыныс булғанға ла түгел (үҙегеҙ уйлағанса). Сөнки һеҙҙән бер ниндәй ҙә иҡтисади файҙа күрмәгән өлкәндәр, бер ниндәй ҙә реаль эшһеҙ, йылдар буйы бергә ҡыҫылып ултырырға тип һеҙҙе ташлап ҡуйған. Ошондай типтағы һәр ниндәй йәмғиәттә йәшәү ҡурҡыныс. Үҫмерҙәрҙең ни өсөн бәхетһеҙ икәнен аңлатыу өсөн башҡа сәбәп эҙләргә кәрәкмәй.
Был эссела мин ҡайһы бер ҡаты һүҙҙәр әйттем, ләкин ысынында был тезис өмөтлө — беҙ ҡотолғоһоҙ тип ҡабул иткән бер нисә проблема ысынында хәл ителмәҫлек түгел. Үҫмер балалар тәбиғәттән үк бәхетһеҙ ғифриттәр түгел. Был балалар өсөн дә, өлкәндәр өсөн дә дәртләндерерлек яңылыҡ булырға тейеш.
Эссеның ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Сара Харлин, Тревор Блэквелл, Роберт Моррис, Эрик Реймонд һәм Джеки Вейкерға, фотоларҙы сканерлағаны өсөн Мария Дэниелсҡа рәхмәт.