Біз орта мектепте (junior high school) оқып жүргенде, досым Рич екеуміз мектеп асханасындағы үстелдердің беделділікке (популярность) байланысты картасын сыздық. Бұны істеу оңай болды, өйткені балалар тек өздерімен шамалас деңгейдегі балалармен ғана бірге тамақтанатын. Біз оларды А-дан Е-ге дейін бағаладық. А үстелдерінде футболшылар, чирлидерлер және солар сияқтылар отырды. Е үстелдерінде Даун синдромының жеңіл түріне шалдыққан, сол кездегі сөзбен айтқанда "ақыл-есі кем" балалар отырды.
Біз D үстелінде отырдық, бұл сырт келбеті жағынан көзге түсерлік кемістігі жоқ адам түсе алатын ең төменгі деңгей еді. Өзімізді D деп бағалағанымызда аса бір ашықтық болған жоқ. Бұдан басқаша айту үшін әдейі өтірік соғу керек болар еді. Мектептегі әрбір адам кімнің қаншалықты беделді екенін, соның ішінде біздің де орнымызды нақты білетін.
Жоғары сыныптарда менің абыройым біртіндеп өсті. Ақыры жыныстық жетілу шағы басталды; мен тәп-тәуір футболшы болдым; астыртын жанжалды газет шығара бастадым. Сондықтан мектептегі беделділік иерархиясын жақсы көре алдым.
Мектепте нерд (nerd — ботаник, оқымысты) болған көптеген адамдарды білемін, олардың бәрі бірдей оқиғаны айтады: ақылды болу мен нерд болу арасында тығыз байланыс бар, ал нерд болу мен беделді болу арасында одан да күшті кері байланыс бар. Ақылды болу адамды беделсіз ететін сияқты көрінеді.
Неліктен? Қазір мектепте жүрген адамға бұл оғаш сұрақ болып көрінуі мүмкін. Бұл жай ғана айқын шындық болғандықтан, оның басқаша болуы мүмкін екенін елестетудің өзі қисынсыз көрінеді. Бірақ бәрі басқаша болуы мүмкін еді. Бастауыш мектепте ақылды болу сені шеттетілген адамға айналдырмайды. Шынайы өмірде де бұдан зиян шекпейсің. Сондай-ақ, менің білуімше, басқа елдердің көбінде бұл мәселе соншалықты өткір емес. Бірақ типтік американдық орта мектепте ақылды болу сенің өміріңді қиындатады. Неге?
Бұл жұмбақтың кілті — сұрақты сәл басқаша қоюда. Ақылды балалар неге өздерін беделді етіп алмайды? Егер олар сондай ақылды болса, неге беделділіктің қалай жұмыс істейтінін түсініп, стандартты тестілерді оп-оңай тапсыратыны сияқты, бұл жүйені де айналып өтпейді?
Бір уәж бойынша, бұл мүмкін емес, ақылды балалар беделді емес, өйткені басқа балалар олардың ақылына қызғанышпен қарайды және олар өздерін танымал ету үшін ештеңе істей алмайды делінеді. Шіркін, солай болса ғой! Орта сыныптарда басқа балалар маған қызғанған болса, олар мұны шебер жасыра білді. Әрі қалай болғанда да, егер ақылды болу шын мәнінде қызғаныш тудыратын қасиет болса, қыздар бұл қағиданы бұзар еді. Ұлдар қызғанатын жігіттер қыздарға ұнайды.
Мен оқыған мектептерде ақылды болуға ешкім аса мән бермейтін. Балалар бұған тамсанбайтын да, жиіркенбейтін де. Басқа көрсеткіштері бірдей болса, олар ақымақтардан гөрі орташадан сәл ақылдырақ болғанды жөн көрер еді, бірақ зерделілік, мәселен, сыртқы келбет, харизма немесе спорттық қабілетке қарағанда әлдеқайда аз салмаққа ие болатын.
Сонымен, егер зерденің өзі беделділікке әсер етпесе, неге ақылды балалар үнемі беделсіз болады? Менің ойымша, жауап қарапайым: олардың өздері шын мәнінде беделді болғысы келмейді.
Егер біреу маған сол кезде мұны айтса, мен оған күлер едім. Мектепте беделсіз болу балаларды бақытсыз етеді, кейбіреулері тіпті суицидке барады. Маған сен беделді болғың келмейді деу — шөл далада шөлден өліп бара жатқан адамға сен бір кесе су ішкің келмейді дегенмен бірдей көрінер еді. Әрине, мен беделді болғым келді.
Бірақ шын мәнінде мен оны онша қатты қаламадым. Мен бұдан да артық қалаған басқа нәрсе бар еді: ақылды болу. Тек мектепте жақсы оқу ғана емес (бұл да маңызды болғанымен), әдемі зымырандар жобалау, жақсы жазу немесе компьютерлерді қалай бағдарламалауды түсіну. Жалпы алғанда, керемет дүниелер жасау.
Сол кезде мен өз қалауларымды жеке-жеке бөліп, өзара таразыға тартып көрмеген едім. Егер тартқан болсам, ақылды болудың маңыздырақ екенін көрер едім. Егер біреу маған орташа деңгейдегі интеллект құнымен (бұл арада көңіліме қараңыз) мектептегі ең беделді бала болу мүмкіндігін ұсынса, мен оны қабылдамас едім.
Өздерінің беделсіздігінен қаншалықты зардап шексе де, көптеген нердтер бұған келіспес еді деп ойлаймын. Олар үшін орташа ақыл-ой иесі болу туралы ойдың өзі төзгісіз. Бірақ көптеген балалар мұндай мәмілеге келісер еді. Олардың жартысы үшін бұл тіпті бір саты жоғарылау болар еді. Тіпті сексенінші процентильдегі біреудің өзі (сол кездегідей зерде — бұл скалярлық шама деп есептесек), барлығының сүйіспеншілігі мен таңданысына ие болу үшін отыз ұпайды беруден кім бас тартар еді?
Міне, меніңше, мәселенің түп-тамыры осында. Нердтер екі қожайынға қызмет етеді. Олар, әрине, беделді болғысы келеді, бірақ ақылды болуды одан да қатты қалайды. Ал беделділік — американдық орта мектептің қатал бәсекелестік ортасында бос уақытыңда ғана айналыса салатын нәрсе емес.
Қайта өрлеу дәуірі адамының нағыз архетипі деп айтуға болатын Альберти: «Егер қандай да бір өнерде шыңға жеткің келсе, ол қаншалықты болмашы көрінсе де, толықтай берілуді талап етпейтін өнер жоқ», — деп жазады. Меніңше, әлемде американдық мектеп оқушыларының беделді болу үшін салатын күшінен артық еңбек ететін ешкім жоқ шығар. Олардың қасында «Теңіз мысықтары» (Navy SEALs) мен нейрохирургия ординаторлары жалқау сияқты көрінеді. Олар анда-санда демалыс алып тұрады; кейбіреулерінің тіпті хоббиі бар. Ал американдық жасөспірім жылына 365 күн, ояу жүрген әрбір сағатын беделді болуға арнауы мүмкін.
Олар мұны саналы түрде жасайды дегім келмейді. Олардың кейбіреулері шынымен де кішкентай Макиавеллилер, бірақ менің бұл жердегі айтпағым — жасөспірімдер әрдайым конформист қызметінде болады.
Мысалы, жасөспірімдер киімге өте көп көңіл бөледі. Олар беделді болу үшін саналы түрде киінбейді. Олар жақсы көріну үшін киінеді. Бірақ кімге жақсы көріну үшін? Басқа балаларға. Басқа балалардың пікірі олар үшін тек киімге ғана емес, барлық дерлік әрекеттеріне, тіпті жүріс-тұрысына дейін ненің «дұрыс» екенінің өлшеміне айналады. Сондықтан олардың бірдеңені «дұрыс» істеуге жасаған кез келген әрекеті, саналы болсын, болмасын, сонымен бірге көбірек беделді болуға ұмтылу болып табылады.
Нердтер мұны түсінбейді. Олар беделді болудың да еңбекті талап ететінін ұқпайды. Жалпы алғанда, аса жоғары талап қоятын белгілі бір саладан тыс жүрген адамдар жетістіктің қаншалықты деңгейде тұрақты (көбінесе бейсаналы) күш-жігерге байланысты екенін түсіне бермейді. Мысалы, көптеген адамдар сурет салу қабілетін бойдың ұзындығы сияқты туа біткен қасиет деп есептейді. Шын мәнінде, «сурет сала алатын» адамдардың көбі сурет салуды ұнатады және бұған көптеген сағаттарын жұмсаған; сондықтан олар мұны жақсы істейді. Сол сияқты, беделді болу — бұл адамның жай ғана табиғаты емес, өзі қалыптастыратын нәрсе.
Нердтердің беделді болмауының басты себебі — олардың басқа ойлайтын нәрселері бар. Олардың назарын сән мен кештер емес, кітаптар немесе табиғат әлемі аударады. Олар басына бір стақан су қойып алып, футбол ойнауға тырысатын адам сияқты. Бар назарын ойынға аудара алатын басқа ойыншылар оларды қиналмай-ақ жеңіп кетеді де, олардың неліктен соншалықты дәрменсіз екеніне таңғалады.
Тіпті нердтер де басқа балалар сияқты беделділікке мән бергеннің өзінде, беделді болу олар үшін әлдеқайда ауыр жұмыс болар еді. Танымал балалар беделді болуды және беделді болуға ұмтылуды нердтердің ақылды болуды және ақылды болуға ұмтылуды үйренген жолымен, яғни ата-анасынан үйренді. Нердтер дұрыс жауап беруге машықтанып жатқанда, танымал балалар адамдарға ұнауға машықтанып жатты.
Осы уақытқа дейін мен «ақылды» және «нерд» ұғымдарын синоним ретінде қолданып, олардың арасындағы байланысты тым жеңілдетіп келдім. Шын мәнінде, оларды тек контекст қана солай көрсетеді. Нерд — бұл әлеуметтік жағынан жеткілікті деңгейде бейімделмеген адам. Бірақ «жеткілікті» деген сөз қай жерде екеніңізге байланысты. Әдеттегі американдық мектепте салмақтылықтың, «кренттіліктің» (coolness) стандарттары соншалықты жоғары (немесе тым ерекше) болғандықтан, салыстырмалы түрде оғаш көріну үшін ерекше біртүрлі болудың қажеті де жоқ.
Ақылды балалардың аз ғана бөлігі беделділік талап ететін назарды бөле алады. Егер олар бір мезгілде келбетті, тума спортшы немесе беделді балалардың бауырлары болмаса, олар әдетте нердке айналады. Міне, сондықтан да ақылды адамдардың өмірі шамамен он бір мен он жеті жас аралығында ең ауыр болады. Бұл жастағы өмір бұрынғыға немесе кейінгіге қарағанда беделділіктің айналасында әлдеқайда көп өрбиді.
Бұған дейін балалардың өмірі басқа балаларға емес, ата-аналарына бағынышты болады. Бастауыш мектепте балалар құрдастарының не ойлайтынына алаңдайды, бірақ кейінірек болатындай, бұл олардың бүкіл өмірін қамтымайды.
Алайда, шамамен он бір жастан бастап, балалар өз отбасына күндізгі жұмыс сияқты қарай бастайтын сияқты. Олар өз арасында жаңа әлем құрады, және олар үшін отбасындағы орны емес, осы әлемдегі орны маңызды болады. Шынында да, отбасында қиындық туғызу олардың өздері бағалайтын әлемде ұпай жинауына көмектесуі мүмкін.
Мәселе мынада: бұл балалардың өздері құратын әлемі бастапқыда өте дөрекі әрі қарабайыр болады. Егер он бір жастағы балаларды өз бетімен қалдырсаңыз, нәтижесінде Шыбындар патшасы (Lord of the Flies) шығады. Көптеген американдық балалар сияқты, мен бұл кітапты мектепте оқыдым. Бұл кездейсоқтық емес шығар. Біреу біздің жабайы екенімізді, қатыгез әрі ақымақ әлем құрғанымызды көрсеткісі келген болар. Бұл мен үшін тым астарлы болды. Кітап әбден сенімді көрінгенімен, мен бұл қосымша ишараны түсінбедім. Олар бізге жай ғана біздің жабайы екенімізді және біздің әлеміміздің ақымақтық екенін ашық айтқанда ғой деп ойлаймын.
Егер беделсіздік тек көзге ілінбей қалуға ғана әкелсе, нердтер үшін бұған төзу оңайырақ болар еді. Өкінішке қарай, мектепте беделсіз болу — белсенді түрде қудалану деген сөз.
Неліктен? Қазір мектепте жүрген кез келген адам бұл тағы да оғаш сұрақ деп ойлауы мүмкін. Мұның басқаша болуы қалай мүмкін? Бірақ басқаша болуы мүмкін еді. Ересектер әдетте нердтерді қудаламайды. Жасөспірімдер мұны неге істейді?
Жартылай себебі — жасөспірімдер әлі де шала бала, ал көптеген балалар табиғатынан қатыгез болады. Кейбіреулер өрмекшілердің аяғын жұлып алатыны сияқты себеппен нердтерді қорлайды. Ар-ожданың қалыптасқанға дейін біреуді қинау қызық болып көрінеді.
Балалардың нердтерді қудалауының тағы бір себебі — өздерін жақсы сезіну. Суда қалқып жүргенде, сіз суды төмен қарай итеру арқылы өзіңізді жоғары көтересіз. Сол сияқты, кез келген әлеуметтік иерархияда өз орнына сенімсіз адамдар өздерінен төмен деп санайтындарға дөрекілік көрсету арқылы өз мәртебесін айқындауға тырысады. Менің оқығаным бар: АҚШ-тағы кедей ақ нәсілділердің қара нәсілділерге ең қас топ болуының себебі осы екен.
Бірақ менің ойымша, басқа балалардың нердтерді қудалауының басты себебі — бұл беделділік механизмінің бір бөлігі. Беделділік тек жеке тартымдылыққа ғана байланысты емес. Ол көбінесе одақтастыққа негізделген. Беделдірек болу үшін сіз басқа беделді адамдармен жақындастыратын әрекеттерді үнемі жасап отыруыңыз керек, ал ортақ жаудан артық ешнәрсе адамдарды жақындастырмайды.
Ел ішіндегі қиын кезеңдерден сайлаушылардың назарын басқа жаққа аударғысы келетін саясаткер сияқты, егер шынайы жау болмаса, оны ойлап табуға болады. Иерархияда жоғары тұрған бір топ бала нердті бөліп алып қудалау арқылы өз араларында байланыс орнатады. Сырттан келген адамға шабуыл жасау олардың барлығын «өз адамы» етеді. Сондықтан буллингтің ең қатал түрлері топпен болады. Кез келген нердтен сұраңыз: сізге қаншалықты садист болса да, жалғыз бұзақыға қарағанда, балалар тобы әлдеқайда жаман қарайды.
Егер бұл нердтерге қандай да бір жұбаныш болса, мұнда ешқандай жеке араздық жоқ. Сізге тиісу үшін біріккен балалар тобы аң аулауға жиналған топ сияқты және дәл сондай себеппен әрекет етеді. Олар сізді жек көрмейді. Оларға жай ғана қуатын біреу керек.
Иерархияның ең түбінде болғандықтан, нердтер бүкіл мектеп үшін қауіпсіз нысана болып табылады. Егер қателеспесем, ең беделді балалар нердтерді қудаламайды; оларға мұндай деңгейге түсудің қажеті жоқ. Қудалаудың көбі төменіректе тұрған балалардан, яғни мазасыз «орта таптан» келеді.
Өкініштісі, олар өте көп. Беделділіктің бөлінісі пирамида емес, алмұрт тәрізді төменгі жағы тарылып келеді. Ең аз беделді топ өте шағын. (Біздің асхана картасында жалғыз D үстелі біз болдық деп ойлаймын.) Сондықтан нердтерге тиіскісі келетіндердің саны нердтердің өзінен әлдеқайда көп.
Беделсіз балалардан алшақтау арқылы ұпай жинаумен қатар, оларға жақын болу арқылы ұпай жоғалтасың. Бір таныс әйелдің айтуынша, ол жоғары сыныпта нердтерді жақсы көрген, бірақ басқа қыздар мазақ етеді деп қорқып, олармен сөйлесуге батпаған. Беделсіздік — жұқпалы ауру; тіпті нердтерге тиіспейтін мейірімді балалардың өзі өзін-өзі қорғау мақсатында олардан аулақ жүреді.
Ендеше, орта және жоғары мектепте ақылды балалардың бақытсыз болуы таңғаларлық емес. Олардың басқа қызығушылықтары беделділікке көңіл бөлуге уақыт қалдырмайды, ал беделділік нөлдік қосындысы бар ойынға ұқсайтындықтан, бұл өз кезегінде оларды бүкіл мектептің нысанасына айналдырады. Ең таңғаларлығы — бұл қорқынышты жағдай ешқандай саналы қаскөйліксіз, тек жағдайдың осылай қалыптасуынан туындайды.
Мен үшін ең қиын кезең орта сыныптар (junior high) болды, ол кезде балалар мәдениеті жаңа әрі қатал еді, ал кейінірек ақылды балаларды біртіндеп бөліп алып шығатын мамандану әлі басталмаған болатын. Мен сөйлескен барлық адамдар дерлік келіседі: ең түпсіз шыңырау — шамамен он бір мен он төрт жас аралығы.
Біздің мектепте бұл сегізінші сынып еді, мен ол кезде он екі-он үш жаста болатынмын. Сол жылы мұғалімдеріміздің бірі мектеп автобусын күтіп тұрған бір топ қыздың сөзін естіп қалып, қатты таңғалғаннан келесі күні бүкіл сабақты бір-біріне соншалықты қатыгез болмау туралы әсерлі үндеуге арнады.
Бұл ешқандай байқаларлық нәтиже берген жоқ. Сол кезде мені таңғалдырғаны — мұғалімнің таңғалуы болды. Яғни, ол олардың бір-біріне не айтатынын білмей ме? Яғни, бұл қалыпты жағдай емес пе?
Ересектердің балалардың бір-біріне не істеп жатқанын шынымен білмейтінін түсіну маңызды. Олар кедей елдерде адамдар азапталатынын дерексіз түрде білетініміз сияқты, балалардың бір-біріне шексіз қатыгез екенін дерексіз түрде біледі. Бірақ, біз сияқты, олар да бұл көңілсіз шындық туралы ойланғысы келмейді және әдейі іздемесе, нақты қорлықтардың дәлелдерін көрмейді.
Мемлекеттік мектеп мұғалімдерінің жағдайы түрме бақылаушыларының жағдайына өте ұқсас. Бақылаушылардың басты уайымы — тұтқындарды мекеме аумағында ұстау. Олар сондай-ақ оларды тамақтандыруы және мүмкіндігінше бір-бірін өлтіруіне жол бермеуі керек. Бұдан басқа, олар тұтқындармен барынша аз араласқысы келеді, сондықтан оларға өздері қалаған кез келген әлеуметтік құрылымды құруға мүмкіндік береді. Мен оқығандарымнан түйгенім, тұтқындар құрған қоғам бұрмаланған, жабайы және бәрін қамтитын болады, ал оның ең түбінде болу — түк те қызық емес.
Жалпы алғанда, мен оқыған мектептерде де солай болды. Ең бастысы — мектеп аумағында болу еді. Онда болған кезде басшылық сені тамақтандырды, ашық зорлық-зомбылыққа жол бермеді және саған бірдеңе үйретуге аз-маз күш салды. Бірақ одан әрі олар балалармен тым көп байланысқысы келмеді. Түрме бақылаушылары сияқты, мұғалімдер де көбінесе бізді өз еркімізге қалдырды. Ал біздің құрған мәдениетіміз, тұтқындардікі сияқты, тағылық сипатта болды.
Неліктен шынайы өмір нердтерге мейірімдірек? Жауап өте қарапайым сияқты көрінуі мүмкін: ол бір-біріне тиісу үшін тым есейген ересектерден тұрады. Бірақ мен бұған сенбеймін. Түрмедегі ересектер бір-біріне сөзсіз тиіседі. Сондай-ақ, жоғары қоғамдағы әйелдер де солай істейтін сияқты; Манхэттеннің кейбір бөліктеріндегі әйелдердің өмірі мектептегі ұсақ-түйек интригалардың жалғасы сияқты естіледі.
Менің ойымша, шынайы өмірдің маңыздылығы оның ересектермен қоныстанғанында емес, оның өте үлкендігінде және сіз жасайтын әрекеттердің нақты салдары бар екенінде. Мектепте, түрмеде және «іскер түскі ас ішетін ханымдарда» жетіспейтіні — осы. Бұл әлемдердің барлық тұрғындары өздерінің жасаған әрекеттері жергілікті деңгейден ары аспайтын кішкентай көпіршіктерде қамалып қалған. Әрине, бұл қоғамдар жабайылыққа дейін құлдырайды. Олардың формасына сай келетін функциясы жоқ.
Сіз жасайтын әрекеттердің нақты салдары болған кезде, тек ұнамды болу енді жеткіліксіз болады. Дұрыс шешімдер мен жауаптар табу маңызды бола бастайды, міне, осы жерде нердтер өз артықшылығын көрсетеді. Әрине, еске Билл Гейтс түседі. Әлеуметтік дағдыларының жоқтығымен аты шыққанына қарамастан, ол кем дегенде табыспен өлшенетін деңгейде дұрыс шешімдер таба біледі.
Шынайы өмірдің тағы бір айырмашылығы — ол әлдеқайда үлкен. Жеткілікті үлкен ортада тіпті ең аз азшылықтың өзі бір жерге топтасса, сыни массаға жете алады. Шынайы өмірде нердтер белгілі бір жерлерге жиналып, зерде ең басты құндылық саналатын өз қоғамдарын құрады. Кейде процесс тіпті кері бағытта жүре бастайды: кейде, әсіресе университеттердің математика және жаратылыстану факультеттерінде, нердтер ақылдырақ көріну үшін өздерінің оғаштығын әдейі асыра көрсетеді. Джон Нэштің Норберт Винерге қатты таңданғаны сонша, оның дәлізде келе жатып қабырғаны ұстап жүретін әдетін өзіне қабылдап алған.
Он үш жасар бала ретінде менің тікелей өз айналамда көргенімнен басқа дүниелік тәжірибем аз болды. Біз өмір сүрген бұрмаланған шағын әлем, менің ойымша, нағыз әлем болды. Дүние қатыгез әрі жалықтырарлық болып көрінді және оның қайсысы жаманырақ екенін де білмедім.
Мен бұл әлемге сыймағандықтан, өзімде бір кінә бар шығар деп ойладым. Біздің, яғни нердтердің бұл ортаға сәйкес келмеуіміздің себебі — белгілі бір мағынада бір қадам алда болғанымызды түсінбедім. Біз басқалар сияқты күрделі, бірақ көбінесе мағынасыз ойынды ойнап бар уақытымызды сарп етпей, шынайы өмірде маңызды болатын нәрселер туралы ойланып жүрген едік.
Біз орта мектепке кенеттен қайта оралған ересек адам сияқты едік. Ол қандай киім кию керектігін, қандай музыканы ұнату керектігін, қандай сленгті қолдану керектігін білмес еді. Ол балаларға нағыз бөтен жан болып көрінер еді. Бірақ мәселе мынада: ол олардың не ойлайтынына мән бермейтіндей тәжірибелі болар еді. Бізде ондай сенімділік болған жоқ.
Көптеген адамдар өмірдің осы кезеңінде ақылды балаларды «қалыпты» балалармен бірге оқыту пайдалы деп есептейді. Мүмкін. Бірақ кем дегенде кейбір жағдайларда нердтердің бұл ортаға сыймауының себебі — қалғандарының шынымен есі ауысқандығында. Менің есімде, жоғары мектептегі «шабыттандыру жиынында» (pep rally) көрермендер арасында отырып, чирлидерлердің қарсылас ойыншының тұлыбын бөлшектеп тастау үшін тобырға қарай лақтырғанын көргенім бар. Мен өзімді қандай да бір жабайы тайпаның оғаш рәсіміне куә болған саяхатшыдай сезіндім.
Егер мен өткенге оралып, өзімнің он үш жасар кезіме ақыл-кеңес бере алсам, оған айтатын басты нәрсем — басын көтеріп, айналасына қарау болар еді. Мен сол кезде мұны жете түсінбедім, бірақ біз өмір сүрген бүкіл әлем Twinkie сияқты жасанды еді. Тек мектеп қана емес, бүкіл қалашық. Адамдар неге қала маңына көшеді? Бала сүю үшін! Сондықтан оның қызықсыз және жансыз көрінуі таңғаларлық емес еді. Бүкіл жер алып балабақша, балаларды көбейту мақсатында арнайы құрылған жасанды қалашық болатын.
Мен өскен жерде баратын жер де, істейтін де ештеңе жоқтай көрінетін. Бұл кездейсоқтық емес еді. Қала маңдары сыртқы әлемді әдейі оқшаулау үшін жобаланған, өйткені онда балаларға қауіп төндіретін нәрселер бар.
Ал мектептерге келетін болсақ, олар осы жасанды әлемдегі уақытша қамау орындары ғана болатын. Ресми түрде мектептердің мақсаты — балаларды оқыту. Шын мәнінде олардың басты мақсаты — ересектер өз шаруаларын тындыруы үшін балаларды күннің көп бөлігінде бір жерге қамап ұстау. Менің бұған қарсылығым жоқ: маманданған индустриялық қоғамда балалардың бос жүруі апатқа әкелер еді.
Мені алаңдататыны балалардың түрмеде отырғаны емес, (а) оларға бұл туралы айтылмауы, және (б) түрмелерді көбінесе тұтқындардың өздері басқаратындығы. Балаларды сопақша қоңыр доптың артынан жүгіретін дәулер кастасы басқаратын әлемде мағынасыз фактілерді жаттау үшін алты жыл өткізуге жібереді, бейнебір бұл әлемдегі ең табиғи нәрсе сияқты. Ал егер олар осы сюрреалистік былықтан бас тартса, оларды бейімделе алмаған сәтсіздер деп атайды.
Бұл бұрмаланған әлемдегі өмір балалар үшін үлкен күйзеліс. Және тек нердтер үшін ғана емес. Кез келген соғыс сияқты, ол тіпті жеңімпаздарға да зиян тигізеді.
Ересектер жасөспірімдердің қиналып жүргенін көрмеуі мүмкін емес. Ендеше, олар неге бұған қарсы бірдеңе істемейді? Өйткені олар мұны жыныстық жетілумен түсіндіреді. Балалардың соншалықты бақытсыз болуының себебі — олардың қанында гормондар деп аталатын жаңа сұмдық химиялық заттар ағып, барлығын астаң-кестең етіп жатыр деп өздерін сендіреді ересектер. Жүйеде ешқандай кінә жоқ; балалардың сол жаста қайғыруы — сөзсіз заңдылық-мыс.
Бұл пікірдің кең тарағаны соншалық, тіпті балалардың өздері де бұған сенеді, бұл жағдайды оңалтпайтыны анық. Аяғының ауырғанын табиғи нәрсе деп санайтын адам өз өлшеміне сай келмейтін аяқ киім киіп жүрген болуы мүмкін екенін ойлану үшін де тоқтамайды.
Мен он үш жасар балалар табиғатынан күйзеліске бейім деген бұл теорияға күмәнмен қараймын. Егер бұл физиологиялық болса, онда әмбебап болуы керек еді. Моңғол көшпенділерінің барлығы он үште нигилист болған ба? Мен тарихты көп оқыдым және жиырмасыншы ғасырға дейін осы бір әмбебап деп саналған факт туралы бірде-бір сілтемені көрген емеспін. Қайта өрлеу дәуіріндегі жасөспірім шәкірттер көңілді және құлшынысты болған сияқты. Олар, әрине, төбелесіп, бір-біріне айла-тәсілдер қолданған (Микеланджелоның мұрнын бір бұзақы сындырған), бірақ олар есінен адаспаған.
Менің білуімше, «гормондары бұрқыраған есірік жасөспірім» концепциясы қала маңының пайда болуымен тұспа-тұс келді. Мен мұны кездейсоқтық деп ойламаймын. Меніңше, жасөспірімдерді осындай өмір сүру салты есінен тандырады. Қайта өрлеу дәуіріндегі жасөспірім шәкірттер жұмысшы төбеттер еді. Қазіргі жасөспірімдер — невротик бөлме күшіктері. Олардың ақымақтығы — кез келген жердегі бос жүргендерге тән ақымақтық.
Мен мектепте оқып жүргенде, суицид ақылды балалар арасында үнемі талқыланатын тақырып болды. Мен танитын ешкім бұған барған жоқ, бірақ бірнешеуі жоспарлады, ал кейбіреулері әрекеттеніп те көрген болуы мүмкін. Көбінесе бұл жай ғана кейіп таныту еді. Басқа жасөспірімдер сияқты біз де драматизмді ұнататынбыз, ал суицид өте драмалық болып көрінді. Бірақ жартылай бұл біздің өміріміздің кейде шынымен де тым аянышты болғандығынан еді.
Буллинг мәселенің бір бөлігі ғана болатын. Тағы бір мәселе, бәлкім одан да сорақысы — бізде нақты айналысатын ешқандай істің болмауы еді. Адамдар жұмыс істегенді ұнатады; әлемнің көп бөлігінде сіздің жұмысыңыз — сіздің болмысыңыз. Ал біздің істеген барлық жұмысымыз мағынасыз еді немесе сол кезде солай көрінді.
Ең жақсы дегенде, бұл болашақта істейтін нақты жұмысқа дайындық болды, оның тым алыс болғаны сонша, біз сол кезде не үшін жаттығып жатқанымызды да білмедік. Көбінесе бұл жай ғана секіріп өтуге арналған кедергілердің ерікті тізбегі, негізінен тест тапсыру үшін ойластырылған мазмұнсыз сөздер еді. (Азамат соғысының үш негізгі себебі мыналар болды.... Тест: Азамат соғысының үш негізгі себебін атаңыз.)
Және бұдан бас тартудың ешқандай жолы болмады. Ересектер өзара бұл колледжге баратын жалғыз жол деп келісіп алған. Бұл мағынасыз өмірден қашудың жалғыз жолы — оған бағыну ғана болды.
Бұрын жасөспірім балалар қоғамда анағұрлым белсенді рөл атқаратын. Индустрияға дейінгі дәуірде олардың бәрі шеберханаларда, фермаларда немесе тіпті әскери кемелерде болсын, әйтеуір бір саланың шәкірттері болды. Олар өз қоғамдарын құруға өз бетімен қалдырылмады. Олар ересектер қоғамының кіші мүшелері болды.
Жасөспірімдер ол кезде ересектерді көбірек құрметтеген сияқты, өйткені ересектер олар үйренгісі келетін дағдылардың көз алдындағы нағыз шеберлері еді. Қазір көптеген балалар ата-аналарының алыстағы кеңселерінде не істейтінін біле бермейді және мектептегі тапсырмалар мен ересек болғанда істейтін жұмыстың арасында ешқандай байланыс көрмейді (шынында да, байланыс жоқтың қасы).
Егер жасөспірімдер ересектерді көбірек құрметтесе, ересектер үшін де жасөспірімдердің пайдасы көбірек болды. Бір-екі жылдық дайындықтан кейін шәкірт нақты көмекші бола алатын. Тіпті ең жаңа шәкірттің өзіне хат-хабар тасуды немесе шеберхананы сыпыруды тапсыруға болатын еді.
Қазір ересектерге жасөспірімдердің дәл қазіргі сәтте ешқандай пайдасы жоқ. Олар кеңседе кедергі болар еді. Сондықтан олар демалыс күндері басқа жаққа кетерде итті арнайы орынға қалдырып кететіні сияқты, жұмысқа бара жатып оларды мектепке тастап кетеді.
Не болды өзі? Біз бұл жерде күрделі мәселеге тап боламыз. Бұл проблеманың себебі қазіргі заманның көптеген дерттерінің себебімен бірдей: мамандану. Жұмыс орындары неғұрлым маманданған сайын, біз олар үшін соғұрлым ұзағырақ дайындалуға мәжбүр боламыз. Индустрияға дейінгі кезеңде балалар ең кеш дегенде шамамен 14 жаста жұмыс істей бастады; адамдардың көпшілігі өмір сүрген фермаларда балалар әлдеқайда ерте бастайтын. Қазір колледжге түсетін балалар 21 немесе 22 жасқа дейін толық уақытты жұмысқа кіріспейді. Ал MD және PhD сияқты кейбір ғылыми дәрежелер бойынша дайындықты 30 жасқа дейін аяқтамауыңыз да мүмкін.
Қазіргі жасөспірімдердің пайдасы шамалы, тек осы жағдайды пайдалану үшін арнайы бейімделген фастфуд сияқты салалардағы арзан жұмыс күші болмаса. Басқа кез келген дерлік жұмыста олар тек шығын әкелер еді. Бірақ оларды қараусыз қалдыруға да әлі ерте. Біреу оларды бақылап отыруы керек, ал мұның ең тиімді жолы — бәрін бір жерге жинау. Сонда санаулы ғана ересек адам олардың бәрін қадағалай алады.
Егер осымен шектелсеңіз, сіз сипаттап отырған нәрсе — уақытша болса да, кәдімгі түрме. Мәселе мынада: көптеген мектептер іс жүзінде осымен шектеліп қалады. Мектептің ресми мақсаты — балаларға білім беру. Бірақ мұны жақсы істеуге итермелейтін ешқандай сыртқы қысым жоқ. Сондықтан мектептердің көпшілігі сабақты соншалықты нашар өткізетіні сонша, балалар оны тіпті байыппен қабылдамайды — тіпті зерек балалар да. Көп уақытта бәріміз, оқушылар да, мұғалімдер де жай ғана көзбояушылықпен айналысатынбыз.
Жоғары сыныптағы француз тілі сабағында біз Гюгоның «Аласталғандарын» (Les Miserables) оқуымыз керек еді. Меніңше, арамыздан ешкім бұл үлкен кітапты бастан-аяқ оқып шығатындай деңгейде французша білмейтін. Сыныптағы басқалар сияқты, мен де Cliff's Notes конспектісін үстіртін шолып шықтым. Кітап бойынша тест тапсырған кезде, сұрақтардың біртүрлі екенін байқадым. Олар мұғаліміміз ешқашан қолданбайтын ұзын сөздерге толы еді. Бұл сұрақтар қайдан келген? Сөйтсек, олар да Cliff's Notes-тен алынған екен. Мұғалім де соны қолданып жүр екен. Бәріміз жай ғана өтірік істеп жүргенбіз.
Әрине, мемлекеттік мектептерде тамаша мұғалімдер де бар. Төртінші сыныптағы мұғалімім Михалко мырзаның жігері мен қиялы сол оқу жылын отыз жыл өтсе де шәкірттері әлі күнге дейін тамсана айтатын естелікке айналдырды. Бірақ ол сияқты мұғалімдер ағысқа қарсы жүзген жекелеген адамдар еді. Олар жүйені түзете алмайтын.
Адамдардың кез келген дерлік тобынан иерархияны көруге болады. Ересектер шынайы өмірде топтасқан кезде, бұл әдетте қандай да бір ортақ мақсат үшін жасалады және сол істі ең жақсы атқаратындар көшбасшыға айналады. Мектептердің көпшілігіндегі мәселе — олардың ешқандай мақсаты жоқ. Ал иерархия болмай тұрмайды. Сондықтан балалар оны жоқтан құрастырып алады.
Рейтингтер ешқандай мағыналы критерийсіз құрылуы керек болған кезде не болатынын сипаттайтын сөз тіркесі бар. Біз мұндай жағдайды танымалдық бәсекесіне айналып кетті дейміз. Американың көптеген мектептерінде дәл осы жағдай болады. Нақты бір сынаққа сүйенудің орнына, адамның дәрежесі көбінесе оның өз дәрежесін көтере білу қабілетіне байланысты болады. Бұл Людовик XIV-нің сарайына ұқсайды. Сыртқы қарсылас жоқ, сондықтан балалар бір-біріне қарсыласқа айналады.
Шеберлікті тексеретін қандай да бір нақты сыртқы сынақ болған кезде, иерархияның ең түбінде болу соншалықты ауыр тимейді. Футбол командасындағы жаңадан келген ойыншы ардагердің шеберлігіне қызғанбайды; ол бір күні сондай болуға үміттенеді және одан үйрену мүмкіндігіне ие болғанына қуанады. Ардагер өз кезегінде noblesse oblige (тектілік жауапкершілігі) сезімін сезінуі мүмкін. Ең бастысы, олардың мәртебесі бір-бірін басып озуына емес, қарсыластарға қарсы қаншалықты жақсы ойнайтынына байланысты болады.
Сарай иерархиясы мүлдем басқа нәрсе. Мұндай қоғам оған кірген кез келген адамның қадірін түсіреді. Онда төмендегілерде сүйсіну де, жоғарыдағыларда noblesse oblige сезімі де болмайды. Бұл — не сен өлтіресің, не сені өлтіреді деген қағида.
Американың орта мектептерінде дәл осындай қоғам қалыптасады. Және бұл мектептердің балаларды күн сайын белгілі бір сағат бойы бір жерде ұстап отырудан басқа нақты мақсаты болмағандықтан орын алады. Сол кезде байқамаған, шын мәнінде тек жақында ғана түсінген нәрсем — мектеп өмірінің қос қасіреті, яғни қатыгездік пен зерігудің себебі бір екен.
Америкалық мемлекеттік мектептердің ортаңқолдығы балаларды алты жыл бойы бақытсыз етуден де жаман зардаптарға әкеледі. Бұл балаларды оқуға тиіс нәрселерінен біржола алшақтататын қарсылық тудырады.
Көптеген бозөкпелер сияқты, мектеп кезінде тапсырылған кез келген нәрсені оқуға қайта батылым жеткенше орта мектептен кейін жылдар өтті. Әрі мен тек кітаптарды ғана жоғалтқан жоқпын. Мен «мінез» және «адалдық» сияқты сөздерге сенбейтін болдым, өйткені ересектер олардың қадірін кетіріп тастаған еді. Сол кезде қолданылғандай, бұл сөздердің бәрі бір ғана мағынаны білдіретіндей көрінді: мойынсұнушылық. Бұл қасиеттері үшін мақталған балалар ең жақсы дегенде миғұла топас мақтаншақтар, ал ең жаманы — жағымпаз пысықайлар болатын. Егер мінез бен адалдық деген осы болса, менің оларға еш қатысым болмасын дедім.
Мен ең қатты қате түсінген сөз — «әдептілік» (tact) болды. Ересектердің қолдануында бұл аузыңды жауып жүру дегенді білдіретін сияқты еді. Мен оны «үндемейтін» (tacit) және «тұйық» (taciturn) сөздерімен бір түбірден шыққан деп, сөзбе-сөз тыныш отыру дегенді білдіреді деп ойладым. Мен ешқашан әдепті болмаймын деп ант еттім; олар менің үнімді ешқашан өшіре алмайды дедім. Шын мәнінде, ол «сипап сезу» (tactile) сөзімен бір түбірден шыққан және оның мағынасы — епті, ұқыпты қимылдау. Әдепті болу — ебедейсіздіктің қарама-қарсысы. Мұны колледжде ғана білдім-ау деймін.
Танымалдық жолындағы бәсекеде ұтылатын тек бозөкпелер ғана емес. Бозөкпелер басқа нәрсеге алаңдағандықтан танымал емес. Ал бүкіл осы үдерістен жиіркенгендіктен, одан саналы түрде бас тартатын басқа да балалар бар.
Жасөспірімдер, тіпті бүлікшілер де, жалғыз болғанды ұнатпайды, сондықтан балалар жүйеден бас тартқанда, олар мұны көбінесе топ болып істейді. Мен оқыған мектептерде бүліктің негізгі ошағы есірткі қолдану, әсіресе марихуана болды. Бұл топтың балалары концерттік қара футболкалар киіп жүретін және оларды «фриктер» деп атайтын.
Фриктер мен бозөкпелер одақтас еді және олардың арасында ортақ ұқсастықтар көп болатын. Фриктер тұтастай алғанда басқа балаларға қарағанда ақылдырақ болды, бірақ ешқашан сабақ оқымау (немесе кем дегенде солай болып көріну) топтың маңызды құндылығы саналатын. Мен көбірек бозөкпелер жағында едім, бірақ көптеген фриктермен дос болдым.
Олар есірткіні, кем дегенде басында, соның арқасында пайда болған әлеуметтік байланыстар үшін пайдаланды. Бұл бірге істейтін ортақ бір нәрсе болды және есірткі заңсыз болғандықтан, бұл бүліктің ортақ белгісіне айналды.
Балалардың есірткімен басын бәлеге душар етуінің жалғыз себебі нашар мектептер деп айтып отырған жоқпын. Біраз уақыттан кейін есірткінің өз екпіні болады. Кейбір фриктердің түбінде басқа проблемалардан — мысалы, үйдегі қиындықтардан құтылу үшін есірткі қолданғаны сөзсіз. Бірақ, кем дегенде менің мектебімде, балалардың көпшілігінің есірткі қолдана бастауының себебі қарсылық еді. Он төрт жастағы балалар проблемаларын ұмытуға көмектеседі деп естігендіктен шөп шеге бастаған жоқ. Олар басқа бір топқа қосылғысы келгендіктен бастады.
Нашар басқару бүлікке әкеледі; бұл жаңа ой емес. Дегенмен, биліктегілер әлі күнге дейін мәселенің түпкі себебі есірткінің өзі деп әрекет етеді.
Нағыз мәселе — мектеп өмірінің бостығында. Ересектер мұны түсінбейінше, біз шешімді көре алмаймыз. Мұны бірінші болып түсінуі мүмкін ересектер — мектепте өздері бозөкпе болғандар. Балаларыңыздың сегізінші сыныпта өзіңіз сияқты бақытсыз болғанын қалайсыз ба? Мен қаламас едім. Олай болса, жағдайды түзету үшін біз жасай алатын бірдеңе бар ма? Әбден мүмкін. Қазіргі жүйеде өзгермейтіндей ешнәрсе жоқ. Ол көбінесе өздігінен осылай қалыптасқан.
Дегенмен, ересектердің қолы бос емес. Мектептегі қойылымдарға бару — бір бөлек. Білім беру бюрократиясымен күресу — басқа әңгіме. Мүмкін, санаулы ғана адамның бірдеңені өзгертуге жігері жетер. Менің ойымша, ең қиыны — өзгерте алатыныңды түсіну.
Әлі мектепте оқып жүрген бозөкпелер құр дәмеленбей-ақ қойғаны жөн. Бәлкім, бір күні тіс-тырнағына дейін қаруланған ересектер тобы сіздерді құтқару үшін тікұшақтармен келер, бірақ олар осы айда келе қоймас. Бозөкпелер өмірінің кез келген шұғыл жақсаруы, сірә, бозөкпелердің өздерінен басталуы керек шығар.
Өздерінің қандай жағдайда екенін жай ғана түсінудің өзі оны жеңілдетуі тиіс. Бозөкпелер жолы болмаған бейбақтар емес. Олар жай ғана басқа ойын ойнап жатыр және бұл ойын шынайы өмірде ойналатын ойынға әлдеқайда жақын. Ересектер мұны біледі. Қазір жоғары сыныпта бозөкпе болғанын айтып мақтанбайтын табысты ересек адамды табу қиын.
Сондай-ақ, бозөкпелер үшін мектептің өмір емес екенін түсіну маңызды. Мектеп — жартылай жасанды, жартылай жабайы бір біртүрлі дүние. Ол өмір сияқты барлық нәрсені қамтитындай көрінеді, бірақ ол шынайы өмір емес. Бұл тек уақытша нәрсе және мұқият қарасаңыз, оның ішінде жүргеннің өзінде одан арғыны көре аласыз.
Егер балаларға өмір сұмдық болып көрінсе, бұл гормондар сіздерді құбыжыққа айналдырып жатқандықтан да емес (ата-аналарыңыз солай ойлайтындай), өмірдің шын мәнінде сұмдық болғандығынан да емес (сіздер солай ойлайтындай). Себебі — сіздерден ешқандай экономикалық пайда көрмейтін ересектер сіздерді нақты ешқандай іссіз жылдар бойы бірге қамалып отыруға тастап кеткен. Мұндай сипаттағы кез келген қоғамда өмір сүру сұмдық. Жасөспірімдердің неге бақытсыз екенін түсіндіру үшін басқа себеп іздеудің қажеті жоқ.
Мен бұл эсседе бірнеше қатал сөздер айттым, бірақ шын мәнінде бұл тезис оптимистік сипатта — біз шешілмейді деп қабылдайтын бірнеше проблемалар іс жүзінде шешілмейтіндей емес. Жасөспірімдер тумысынан бақытсыз құбыжықтар емес. Бұл балалар үшін де, ересектер үшін де жігерлендіретін жаңалық болуы керек.
Осы эссенің нобайларын оқып шыққаны үшін Sarah Harlin, Trevor Blackwell, Robert Morris, Eric Raymond және Jackie Weicker-ге, сондай-ақ фотосуреттерді сканерлегені үшін Maria Daniels-ке алғыс білдіремін.