Без түбән сыйныфларда (junior high) укыганда, дустым Рич белән мәктәп ашханәсендәге өстәлләрнең популярлык буенча картасын ясаган идек. Моны эшләү җиңел иде, чөнки балалар үзләре белән бертигез популярлыктагы тиңдәшләре белән генә бергә утырып ашый иде. Без аларга A-дан E-га кадәр билге куйдык. А өстәлләрендә футболчылар, төркемне хуплаучы биючеләр (чирлидерлар) һәм шуңа охшашлар утыра иде. Е өстәлләрендә Даун синдромының җиңел формасы булган балалар утыра иде, ул вакыттагы тел белән әйткәндә, без аларны «акылга артта калганнар» дип йөрттек.
Без D өстәлендә утырдык — физик яктан башкалардан аерылмаган килеш төшә алырлык иң түбән урында. Үзебезгә D кую өчен артык ихлас булу да кирәкми иде. Башкача әйтү ачыктан-ачык ялган булыр иде. Мәктәптә һәркем кемнең ни дәрәҗәдә популяр булуын төгәл белә иде, шул исәптән без үзебез дә.
Югары сыйныфларда минем дәрәҗәм әкренләп үсте. Ниһаять, җенси өлгерү чоры җитте; мин начар уйнамый торган футболчыга әверелдем; шау-шулы яшерен гәҗит чыгара башладым. Шулай итеп, мин популярлык дөньясының байтак өлешен күрдем.
Мәктәптә «ботаник» (nerd) булган бик күп кешеләрне беләм, һәм аларның барысы да бер үк нәрсәне сөйли: акыллы булу белән ботаник булу арасында көчле бәйләнеш бар, ә ботаник булу белән популяр булу арасында — тагын да көчлерәк кире бәйләнеш. Акыллы булу сине үзеннән-үзе популяр итми кебек.
Ни өчен? Хәзер мәктәптә укучы берәүгә бу сәер сорау булып күренергә мөмкин. Чынбарлык шулкадәр басым ясый ки, аның башкача булуын күз алдына китерү дә кызык тоела. Ләкин башкача да булырга мөмкин иде. Башлангыч мәктәптә акыллы булу сине читкә кагылган итми. Чын дөньяда да ул сиңа зыян салмый. Һәм, минем белүемчә, күпчелек башка илләрдә бу проблема шулкадәр үк кискен түгел. Ләкин гадәти Америка урта мәктәбендә акыллы булу, мөгаен, тормышыңны катлауландырачак. Ни өчен?
Бу табышмакның ачкычы — сорауны беркадәр башкачарак куюда. Ни өчен акыллы балалар үзләрен популяр итми? Әгәр алар шулкадәр акыллы икән, нигә алар популярлыкның ничек эшләвен аңлап, стандартлаштырылган тестлардагы кебек, системаны үз файдасына бормыйлар?
Бер фикер буенча, бу мөмкин түгел, имеш акыллы балалар популяр түгел, чөнки башка балалар аларның акыллы булуыннан көнләшә, һәм алар үзләрен популяр итәр өчен бернәрсә дә эшли алмый. Алай булсачы! Әгәр түбән сыйныфларда башка балалар миннән көнләшкән булса, алар моны яшерүдә гаҗәеп осталык күрсәттеләр. Һәм ничек кенә булмасын, акыллылык чынлап та көнләшерлек сыйфат булса, кызлар гомуми рәтне бозып чыккан булыр иде. Малайлар көнләшкән егетләр кызларга ошый.
Мин укыган мәктәпләрдә акыллы булуга зур әһәмият бирелми иде. Балалар аңа сокланмый да, аны җирәнми дә иде. Башка шартлар тигез булганда, алар уртача дәрәҗәнең акылсыз ягында булганчы, акыллы ягында булуны өстен күрер иде, әмма зиһен, мәсәлән, тышкы кыяфәткә, харизмага яки спорт сәләтенә караганда күпкә азрак әһәмияткә ия иде.
Димәк, интеллект үзеннән-үзе популярлык факторы түгел икән, ни өчен акыллы балалар һәрвакыт популярсызлыктан интегә? Минемчә, җавап гади: алар популяр булырга чынлап та теләмиләр.
Ул вакытта берәрсе моны миңа әйткән булса, мин аның өстеннән көлгән булыр идем. Мәктәптә популяр булмау балаларны бәхетсез итә, кайберләре шулкадәр бәхетсез ки, хәтта үз-үзенә кул сала. Миңа популяр булырга теләмисең дип әйтү чүлдә сусызлыктан үлеп баручы кешегә бер йотым су теләмисең дип әйтү кебек тоелыр иде. Әлбәттә, мин популяр булырга тели идем.
Ләкин чынлыкта исә теләмәгәнмен, җитәрлек дәрәҗәдә теләмәгәнмен. Мин тагын да көчлерәк теләгән башка бер нәрсә бар иде: акыллы булу. Мәктәптә яхшы уку гына түгел (моның да берникадәр әһәмияте булса да), ә матур ракеталар проектлау, яисә яхшы язу, яисә санак программалаштыруның ничек эшләвен аңлау. Гомумән алганда, бөек нәрсәләр ясау.
Ул вакытта мин теләкләремне беркайчан да аерып, үзара үлчәп карамадым. Әгәр үлчәгән булсам, акыллы булуның мөһимрәк икәнен күрер идем. Әгәр кемдер миңа мәктәптәге иң популяр бала булу мөмкинлеген тәкъдим итсә, ләкин моның бәясе уртача интеллект кына булу шарты белән бирелсә (моны шартлы рәвештә кабул итегез), мин бу тәкъдимне кабул итмәс идем.
Үзләренең популяр түгеллегеннән күпме генә интекмәсеннәр, минемчә, күп кенә ботаниклар да бу килешүгә бармас иде. Алар өчен уртача интеллект турында уйлау да түзә алмаслык хәл. Ләкин күпчелек балалар бу килешүгә ризалашыр иде. Аларның яртысы өчен бу бер баскычка өскә күтәрелү булыр иде. Хәтта сиксәненче процентильдә булган кеше өчен дә (ул вакытта бар кеше уйлаганча, интеллектны сан белән үлчәп була дип уйлаганда), бар кеше тарафыннан яратылу һәм сокланылу хакына утыз баллны төшереп калдыру кемгә начар булыр иде?
Һәм менә шул, минемчә, проблеманың тамыры булып тора. Ботаниклар ике хуҗага хезмәт итә. Алар популяр булырга телиләр, әлбәттә, ләкин тагын да көчлерәк акыллы булырга телиләр. Ә популярлык — Америка урта мәктәбенең аяусыз көндәшлек шартларында буш вакытта гына шөгыльләнә торган нәрсә түгел.
Ренессанс кешесенең үрнәге саналган Альберти: «Нинди генә кечкенә сәнгать булмасын, анда камиллеккә ирешергә теләсәң, ул бөтен барлыгың белән бирелүне таләп итә», — дип яза. Дөньяда берәр кем Америка укучылары популярлык өчен көч куйган кебек тырышып эшли микән дип шикләнәм. «Диңгез мәчеләре» (Navy SEALs) һәм нейрохирургия резидентлары алар янында ялкау булып күренә. Алар кайвакыт ял ала; кайберләренең хәтта хоббилары да бар. Ә Америка үсмере елына 365 көн, уянган һәр сәгатен популяр булуга багышларга мөмкин.
Мин алар моны аңлы рәвештә эшли дип әйтмим. Аларның кайберләре чыннан да кечкенә Макиавеллилар, ләкин монда мин чынлыкта үсмерләрнең конформист сыйфатында һәрвакыт хезмәттә булуын күз алдында тотам.
Мәсәлән, үсмерләр киемгә бик зур игътибар бирә. Алар популяр булу өчен дип аңлы рәвештә киенми. Алар матур күренер өчен киенә. Ләкин кем өчен матур? Башка балалар өчен. Башка балаларның фикере киемдә генә түгел, аларның һәр адымында, хәтта атлап йөрү рәвешендә дә «дөрес» булуның билгеләмәсенә әверелә. Һәм шулай итеп, эшләрне «дөрес» башкару өчен куйган һәр тырышлыклары, аңлымы ул, юкмы, тагын да популяррак булу өчен тырышлык булып чыга.
Ботаниклар моны аңламый. Алар популяр булуның тырыш хезмәт таләп итүен белми. Гомумән, бик таләпчән өлкәдән читтә торган кешеләр уңышның даими (еш кына аңсыз булган) тырышлыкка бәйле булу дәрәҗәсен аңламый. Мәсәлән, күпчелек кеше рәсем ясый белү сәләтен озын буйлы булу кебек ниндидер тумыштан килгән сыйфат дип саный. Чынлыкта исә, «рәсем ясый белүчеләрнең» күбесе рәсем ясауны ярата һәм бу эшкә бик күп сәгатьләр сарыф иткән; менә ни өчен алар моны яхшы эшли. Шулай ук, популяр булу да син кем булуың яки булмавың гына түгел, үзеңне үзең ясау нәтиҗәсе ул.
Ботаникларның популяр булмавының төп сәбәбе — аларның уйланырга башка нәрсәләре бар. Аларның игътибары модага һәм кичәләргә түгел, ә китапларга яки табигать дөньясына юнәлгән. Алар башына бер стакан су куеп футбол уйнарга тырышкан кешегә охшаган. Бөтен игътибарын уенга юнәлтә алган башка уенчылар аларны җиңел генә җиңәләр һәм ни өчен аларның шулкадәр булдыксыз күренүенә гаҗәпләнәләр.
Хәтта ботаниклар популярлык турында башка балалар кебек үк кайгыртсалар да, популяр булу алар өчен күбрәк хезмәт таләп итәр иде. Популяр балалар популяр булырга һәм популяр булуны теләргә нәкъ шул ук юл белән өйрәнгән, ничек ботаниклар акыллы булырга һәм акыллы булуны теләргә өйрәнгән булса: үз ата-аналарыннан. Ботаникларны дөрес җаваплар табарга өйрәткәндә, популяр балаларны башкаларга ярарга өйрәткәннәр.
Хәзергә кадәр мин «акыллы» һәм «ботаник» сүзләре арасындагы мөнәсәбәтне тигезләп, аларны бер-берсен алыштыра торган кебек кулланып килдем. Чынлыкта исә аларны контекст кына шундый итә. Ботаник — ул социаль яктан җитәрлек дәрәҗәдә оста булмаган кеше. Ләкин «җитәрлек» булу синең кайда булуыңа бәйле. Гадәти Америка мәктәбендә «шәп» (cool) булу стандартлары шулкадәр югары (яки, ким дигәндә, шулкадәр үзенчәлекле), син башкалар белән чагыштырганда сәер күренер өчен бик үк каушап торучы булырга да тиеш түгелсең.
Бик аз акыллы балалар гына популярлык таләп иткән игътибарны бирә ала. Әгәр алар өстәвенә чибәр, табигый спортчы яки популяр балаларның туганнары булмаса, алар ботаникка әверелергә омтылачак. Һәм менә ни өчен акыллы кешеләрнең тормышы, әйтик, унбер яшь белән унҗиде яшь арасында иң начары була. Бу яшьтәге тормыш элеккегә яки соңрак булачакка караганда күпкә күбрәк популярлык тирәсендә әйләнә.
Моңа кадәр балалар тормышы башка балалар белән түгел, ә әти-әниләре белән билгеләнә. Башлангыч мәктәптә балалар үз яшьтәшләренең нәрсә уйлавы турында кайгырта, ләкин бу соңрак булган кебек аларның бөтен тормышына әверелми.
Әмма якынча унбер яшьтә балалар үз гаиләләренә көндезге эш кебек карый башлый сыман. Алар үз араларында яңа дөнья төзи, һәм бу дөньядагы урын мөһим булып чыга, әти-әни гаиләсендәге урын түгел. Чыннан да, гаиләдә кыенлыкларга тару алар өчен үзләре кадерләгән дөньяда очколар җыярга ярдәм итә ала.
Проблема шунда: бу балалар үзләре өчен төзегән дөнья башта бик тупас була. Әгәр сез унбер яшьлек балалар төркемен үзләренә генә калдырсагыз, сез Lord of the Flies («Чебеннәр патшасы») романындагы нәрсәне күрерсез. Күп кенә Америка балалары кебек, мин дә бу китапны мәктәптә укыдым. Күрәсең, бу очраклы түгел иде. Күрәсең, кемдер безнең кыргыйлар икәнебезне һәм без үзебез өчен рәхимсез һәм ахмак дөнья ясаганыбызны безгә күрсәтергә теләгәндер. Бу минем өчен артык нечкә иде. Китап бөтенләй ышандырырлык тоелса да, мин андагы өстәмә мәгънәне аңламадым. Безгә ачыктан-ачык сез кыргыйлар һәм сезнең дөньягыз ахмак дип кенә әйткән булсаларчы.
Ботаниклар өчен популяр булмау, әгәр бу бары тик аларны игътибарсыз калдыру белән генә чикләнсә, күпкә җиңелрәк булыр иде. Кызганычка каршы, мәктәптә популяр булмау — актив рәвештә эзәрлекләнү дигән сүз.
Ни өчен? Тагын бер кат әйтәм, хәзер мәктәптә укучы теләсә кем моны сәер сорау дип уйларга мөмкин. Эшләр ничек башкача булырга мөмкин инде? Ләкин алар башкача була алыр иде. Өлкәннәр гадәттә ботаникларны эзәрлекләми. Ни өчен үсмерләр моны эшли?
Бер өлеше — үсмерләр әле ярым балалар булганга, ә күп кенә балалар табигатьтән үк рәхимсез. Кайберәүләр үрмәкүчләрнең аякларын өзгән сәбәп белән үк ботаникларны җәфалый. Вөҗдан формалашканчы, җәфалау кызык булып тоела.
Балаларның ботаникларны эзәрлекләвенең тагын бер сәбәбе — үзләрен яхшырак хис итү. Су өстендә йөзгәндә, сез суны аска этеп үзегезне өскә күтәрәсез. Шулай ук, теләсә нинди социаль иерархиядә, үз урынында шикләнгән кешеләр үзләреннән түбәнрәк дип санаганнарны рәнҗетеп, үз позицияләрен расларга тырышачак. Мин укыган идем: АКШта ярлы ак тәнлеләрнең кара тәнлеләргә карата иң дошманлык белән караган төркем булуының сәбәбе шулда.
Ләкин минемчә, башка балаларның ботаникларны эзәрлекләвенең төп сәбәбе — бу популярлык механизмының бер өлеше булуында. Популярлык шәхси җәлеп итүчәнлеккә өлешчә генә бәйле. Ул күпкә күбрәк берләшмәләргә, берлекләргә бәйле. Популяррак булу өчен сезгә даими рәвештә башка популяр кешеләргә якынайта торган эшләр эшләргә кирәк, ә уртак дошман кебек бернәрсә дә кешеләрне якынайтмый.
Илдәге авыр вакытлардан сайлаучыларның игътибарын читкә юнәлтергә теләгән сәясәтче кебек, реаль дошман булмаса, аны уйлап та чыгарырга була. Түбән катламдагы ботаникны сайлап алып аны эзәрлекләп, иерархиядә югарырак торган балалар төркеме үз араларында элемтәләр төзи. Чит кешегә һөҗүм итү аларның барысын да үз кеше итә. Менә ни өчен мыскыллауның иң начар очраклары төркемнәр белән була. Теләсә кайсы ботаниктән сорагыз: сез теләсә нинди аерым садисттан караганда, балалар төркеменнән күпкә начаррак мөгамәлә күрәсез.
Әгәр бу ботаниклар өчен ниндидер юаныч булса, бу шәхси нәрсә түгел. Сезне кыерсытырга берләшкән балалар төркеме ауга җыелган бер төркем ир-атлар эшләгән эшне һәм шул ук сәбәп белән эшли. Алар сезне чынлап нәфрәт итми. Аларга бары тик куар өчен берәр нәрсә кирәк.
Шкаланың иң төбендә булганга, ботаниклар бөтен мәктәп өчен куркынычсыз максат булып тора. Хәтерем ялгышмаса, иң популяр балалар ботаникларны эзәрлекләми; аларга мондый нәрсәләргә төшү кирәк түгел. Эзәрлекләүләрнең күбесе түбәнрәк торган балалардан, шул тынычсыз урта катламнан килә.
Бәла шунда: алар бик күп. Популярлыкның таралышы пирамида түгел, ә груша кебек аска таба тарая. Иң популяр булмаган төркем бик кечкенә. (Без ашханә картасында бердәнбер D өстәле идек дип беләм.) Шуңа күрә ботаникларга бәйләнергә теләүчеләр ботаникларның үзләренә караганда күбрәк.
Популяр булмаган балалардан ераклашып очколар җыйган кебек үк, аларга якын торып очколар югалтасың да. Мин белгән бер хатын әйтүенчә, югары сыйныфларда ул ботаникларны яраткан, ләкин алар белән сөйләшкәнен күрерләр дип курыккан, чөнки башка кызлар аңыннан көләр иде. Популярсызлык — йогышлы авыру; ботаникларны кыерсытырга артык яхшы күңелле балалар да үз-үзләрен яклау өчен аларны читкә кагачак.
Шуңа күрә акыллы балаларның урта һәм югары сыйныфларда бәхетсез булуларына гаҗәпләнәсе дә юк. Аларның башка кызыксынулары популярлык өчен аз гына игътибар калдыра, ә популярлык нуль суммалы уенга охшаган булганга, бу үз чиратында аларны бөтен мәктәп өчен мыскыллау объекты итә. Һәм иң сәере: бу коточкыч хәл бернинди аңлы явызлыксыз, бары тик вәзгыятьнең төзелеше аркасында гына килеп чыга.
Минем өчен иң начар чор түбән сыйныфлар (junior high) булды, анда балалар мәдәнияте яңа һәм кырыс иде, һәм соңрак акыллырак балаларны әкренләп аерачак махсуслашу әле яңа гына башланып килә иде. Мин сөйләшкән һәркем диярлек килешә: иң түбән нокта (надир) кайдадыр унбер белән ундүрт яшь арасында.
Безнең мәктәптә бу сигезенче сыйныф иде, бу вакытта миңа унбиш-унөч яшьләр тирәсе иде. Шул елда бер укытучыбыз мәктәп автобусын көтеп торган бер төркем кызларның сөйләшкәнен ишетеп алып шулкадәр тетрәнде ки, икенче көнне бөтен дәресне бер-берегезгә карата шулкадәр рәхимсез булмагыз дигән тәэсирле ялваруга багышлады.
Моның бернинди сизелерлек нәтиҗәсе булмады. Ул вакытта мине таң калдырганы — аның гаҗәпләнүе иде. Ягъни ул аларның бер-берсенә нинди сүзләр әйткәнен белми дип торасызмы? Ягъни бу гадәти хәл түгелме?
Шуны аңлау мөһим: юк, өлкәннәр балаларның бер-берсенә ни эшләгәнен белми. Алар балаларның бер-берсенә карата куркыныч дәрәҗәдә рәхимсез булуын абстракт рәвештә беләләр, нәкъ без ярлы илләрдә кешеләрне җәфалыйлар дип абстракт белгән кебек. Ләкин, безнең кебек үк, алар бу күңелсез факт өстендә тукталып торырга яратмыйлар, һәм үзләре махсус эзләп тапмасалар, конкрет җәберләү дәлилләрен күрмиләр.
Дәүләт мәктәбе укытучылары төрмә сакчылары кебек үк диярлек хәлдә. Сакчыларның төп кайгысы — тоткыннарны бина эчендә тоту. Аларга шулай ук аларны туйдырырга һәм мөмкин кадәр бер-берсен үтерүдән сакларга кирәк. Моннан тыш, алар тоткыннар белән мөмкин кадәр азрак эш итәргә телиләр, шуңа күрә аларны үзләре теләгән теләсә нинди социаль оешма төзергә ирекләренә калдыралар. Мин укыганнардан чыгып әйткәндә, тоткыннар төзегән җәмгыять бозык, кыргый һәм бар нәрсәне каплап алучы, һәм аның иң төбендә булу бернинди ләззәт китерми.
Гомумән алганда, мин укыган мәктәпләрдә дә шул ук хәл иде. Иң мөһиме мәктәп территориясендә калу иде. Анда булганда, хакимият сине ашатты, ачык көч куллануны кисәтте һәм сиңа нәрсәдер өйрәтергә тырышты. Ләкин моннан тыш алар балалар белән артык күп аралашырга теләмәделәр. Төрмә сакчылары кебек, укытучылар күбесенчә безне үзебезгә калдырдылар. Һәм, тоткыннар кебек үк, без төзегән мәдәният тә вәхши иде.
Ни өчен чын дөнья ботаникларга карата кунакчылрак? Җавап гади генә сыман тоелырга мөмкин: анда өлкәннәр яши, ә алар бер-берсен мыскылламас өчен артык җитди. Ләкин мин моның дөреслегенә шикләнәм. Төрмәдәге өлкәннәр, әлбәттә, бер-берсен кимсетәләр. Шулай ук, күрәсең, югары катлам хатыннары да шулай итә; Манхэттенның кайбер почмакларында хатын-кызларның тормышы шул ук вак мәкерләр белән югары сыйныфларның дәвамы кебек яңгырый.
Минемчә, чын дөнья турында мөһим нәрсә — анда өлкәннәр яшәве түгел, ә аның бик зур булуы һәм сез эшләгән эшләрнең реаль нәтиҗәләре булуында. Мәктәптә, төрмәдә һәм төшке ашка җыелучы затлы ханымнарда нәкъ менә шул җитми. Бу бөтен дөньяларның яшәүчеләре кечкенә куыкларда тоткынлыкта яши, анда алар эшләгән бернинди эш тә локаль йогынтыдан артмый. Табигый ки, бу җәмгыятьләр вәхшилеккә тәгәри. Аларның формасы иярә торган бернинди функциясе юк.
Сез эшләгән эшләр реаль нәтиҗәләргә ия булганда, башкаларга ярап тору гына җитми башлый. Дөрес җаваплар алу мөһим була башлый, һәм менә шунда ботаниклар өстенлек күрсәтә. Билл Гейтс, әлбәттә, күз алдына киләчәк. Социаль күнекмәләрдән мәхрүм булуы белән билгеле булса да, ул дөрес җавапларны таба, ким дигәндә керем ягыннан үлчәгәндә.
Чын дөньяның тагын бер аермасы — аның күпкә зуррак булуы. Җитәрлек зур булганда, хәтта иң кечкенә азчылыклар да, әгәр бергә туплансалар, критик массага ирешә ала. Чын дөньяда ботаниклар билгеле бер урыннарда җыелалар һәм үз җәмгыятьләрен коралар, анда акыл — иң мөһим нәрсә. Кайвакыт агым хәтта кире якка да ага башлый: кайвакыт, аеруча университетларның математика һәм табигать фәннәре бүлекләрендә, ботаниклар акыллырак күренер өчен үзләренең сәерлекләрен махсус арттырып күрсәтәләр. Джон Нэш Норберт Винерга шулкадәр сокланган ки, коридор буйлап барганда диварга кагылып йөрү гадәтен үзенә алган.
Унөч яшьлек бала буларак, минем тирә-ягымда күргәннәремнән башка дөнья тәҗрибәм әллә ни юк иде. Без яшәгән шул бозык кечкенә дөнья, минемчә, бөтен дөнья иде. Дөнья рәхимсез һәм күңелсез булып тоелды, һәм кайсысы начаррак булуын төгәл белмим.
Мин бу дөньяга сыеша алмаганга, миндә берәр нәрсә начар дип уйладым. Без ботаникларның сыеша алмавыбызның сәбәбе — кайбер яклардан безнең бер адым алда булуыбыз икәнен аңламадым. Без инде чын дөньяда мөһим булган нәрсәләр турында уйлый идек, ә башкалар кебек катлаулы, ләкин күбесенчә мәгънәсез уенны уйнап бөтен вакытыбызны уздырмый идек.
Без кире урта мәктәпкә ташланган өлкән кеше кебек идек. Ул нинди кием кияргә, нинди музыканы яратырга, нинди сленг кулланырга кирәклеген белмәс иде. Ул балаларга бөтенләй чит планета кешесе булып күренер иде. Әмма ул аларның нәрсә уйлавы турында кайгырмаслык дәрәҗәдә зирәк булыр иде. Безгә исә мондый үз-үзеңә ышаныч җитми иде.
Күп кешеләр акыллы балаларның тормышларының бу этабында «гадәти» балалар белән бергә булуын яхшы дип уйлый. Бәлки. Ләкин, ким дигәндә кайбер очракларда, ботаникларның сыеша алмавының чын сәбәбе — башкаларның барысы да акылыннан язган булуында. Хәтеремдә, мәктәптәге рух күтәрү митингында («pep rally») утырганда, төркемне хуплаучы биючеләр көндәш команда уенчысының карачкысын тамашачылар арасына өзгәләп ташларга ыргытканын карап утырдым. Мин үземне ниндидер сәер кабилә йоласын карап торучы сәяхәтче кебек хис иттем.
Әгәр мин артка кайтып, унөч яшьлек үземә ниндидер киңәш бирә алсам, иң төп әйтәсе сүзем башыңны күтәреп, тирә-якка карау булыр иде. Ул вакытта мин моны чынлап аңламадым, ләкин без яшәгән бөтен дөнья Твинки (Twinkie) кебек ясалма иде. Мәктәп кенә түгел, бөтен шәһәрчек. Кешеләр ни өчен шәһәр яны бистәләренә (suburbia) күченә? Бала табу өчен! Шуңа күрә аның күңелсез һәм тормышсыз тоелуына гаҗәпләнәсе дә юк. Бөтен урын гигант балалар бакчасы иде — махсус балалар үрчетү максаты белән төзелгән ясалма шәһәрчек.
Мин үскән урында барыр җир дә, эшләр эш тә юк кебек иде. Бу очраклы түгел иде. Шәһәр яны бистәләре тышкы дөньяны читләштерү өчен махсус проектлана, чөнки анда балаларга куркыныч тудыра алырлык нәрсәләр бар.
Ә мәктәпләргә килгәндә, алар бу ясалма дөнья эчендә тоткыннарны саклау урыннары гына иде. Рәсми рәвештә мәктәпләрнең максаты — балаларны укыту. Чынлыкта исә аларның төп максаты — олылар үз эшләрен эшли алсын өчен, балаларны көннең зур өлешендә бер урында бикләп тоту. Һәм моңа минем каршылыгым юк: махсуслашкан индустриаль җәмгыятьтә балаларның урамда буш йөрүе фаҗига булыр иде.
Мине борчыганы — балаларның төрмәдә тотылуы түгел, ә (а) аларга бу хакта әйтмәүләре, һәм (б) төрмәләр белән күбесенчә тоткыннарның үзләре идарә итүе. Балаларны озынча көрән туп артыннан йөгерүче гигантлар кастасы хакимлек иткән дөньяда алты ел буе мәгънәсез фактларны ятларга җибәрәләр, бу дөньядагы иң табигый нәрсә кебек. Һәм алар бу сәер катнашмадан баш тартсалар, аларны «яраклаша алмаучылар» дип атыйлар.
Бу кыйшайган дөньядагы тормыш балалар өчен стресслы. Һәм ботаниклар өчен генә түгел. Теләсә нинди сугыш кебек, ул хәтта җиңүчеләргә дә зыян сала.
Өлкәннәр үсмерләрнең интегүен күрми кала алмый. Алайса, нигә алар моңа карата берәр нәрсә эшләми? Чөнки алар моны җенси өлгерүгә сылтыйлар. Балаларның шулкадәр бәхетсез булуының сәбәбе, олылар үзләренә әйткәнчә, куркыныч яңа химик матдәләр — гормоннар — хәзер аларның канында кайный һәм барысын да җимерә. Системада бернинди начарлык та юк; балаларның бу яшьтә бәхетсез булуы котылгысыз гына.
Бу фикер шулкадәр таралган ки, хәтта балалар үзләре дә аңа ышана, бу исә бернинди ярдәм итми. Аяклары табигый рәвештә авырта дип уйлаган кеше үзенә туры килми торган үлчәмдәге аяк киеме кигән булуы ихтималын уйлап та карамаячак.
Унөч яшьлек балаларның табигатьтән үк бозык булуы турындагы бу теориягә мин шикләнеп карыйм. Әгәр ул физиологик булса, ул универсаль булырга тиеш. Монгол күчмәләре унөч яшьтә барысы да нигилистлармы? Мин тарихны күп укыдым, һәм егерменче гасырга кадәр бу имеш универсаль факт турында бер генә искәрмә дә күргәнем булмады. Яңарыш чорындагы үсмер өйрәнчекләр күңелле һәм дәртле булган кебек. Алар сугышканнар һәм бер-берсенә хәйләләр корганнар, әлбәттә (Микеланджелоның борынын бер сукбай сындырган), ләкин алар акылдан язмаган иде.
Минем белүемчә, гормоннардан акылдан язган үсмер төшенчәсе шәһәр яны бистәләре белән бер үк вакытта барлыкка килгән. Мин моны очраклылык дип уйламыйм. Минемчә, үсмерләр үзләре алып барырга мәҗбүр булган тормыш аркасында акылдан шашалар. Яңарыш чорындагы үсмер өйрәнчекләр эшче этләр иде. Хәзерге үсмерләр — невротик өстәл этләре. Аларның акылдан язуы — барлык урындагы эшсезләрнең акылдан язуы ул.
Мин мәктәптә укыганда, үз-үзеңә кул салу акыллырак балалар арасында даими тема иде. Мин белгән беркем дә моны эшләмәде, ләкин берничә кеше планлаштырды, кайберләре хәтта омтылып та карагандыр. Күбесенчә бу бары тик кылану иде. Башка үсмерләр кебек үк, без драматизмны ярата идек, һәм үз-үзеңә кул салу бик драматик булып тоелды. Ләкин өлешчә бу безнең тормышыбызның кайвакыт чынлап та аяныч булуы аркасында иде.
Мыскыллау проблеманың бер өлеше генә иде. Икенче проблема, һәм бәлки тагын да начаррагы, безнең беркайчан да чын нәрсә өстендә эшләргә мөмкинлегебез булмавы иде. Кешеләр эшләргә ярата; дөньяның күпчелек өлешендә сезнең эшегез — сезнең йөзегез. Ә без эшләгән бөтен эш мәгънәсез иде, яки ул вакытта шулай тоелды.
Иң яхшы очракта, бу без киләчәктә еракта эшләргә мөмкин булган чын эш өчен күнегү иде — шулкадәр ерак ки, без хәтта ул вакытта нәрсә өчен күнеккәнебезне дә белми идек. Ешрак исә бу бары тик сикереп үтәргә кирәк булган ирекле балдаклар тезмәсе иде, башлыча тестлар тапшыру өчен генә эшләнгән эчтәлексез сүзләр. (Ватандашлар сугышының өч төп сәбәбе болар иде... Тест: Ватандашлар сугышының өч төп сәбәбен санагыз.)
Һәм моннан баш тарту юлы юк иде. Өлкәннәр көллияткә бару юлы нәкъ менә шундый булырга тиеш дип үзара килешкән иде. Бу буш тормыштан качуның бердәнбер юлы — аңа буйсыну иде.
Үсмер чактагы балалар элек җәмгыятьтә активрак роль уйный иде. Индустриягә кадәрге чорда алар барысы да ниндидер бер өйрәнчекләр иде, кибетләрдәме, фермалардамы яки хәтта хәрби кораблардамы. Аларны үз җәмгыятьләрен төзергә калдырмадылар. Алар өлкәннәр җәмгыятенең яшь әгъзалары иде.
Ул вакытта үсмерләр өлкәннәрне күбрәк хөрмәт иткән кебек, чөнки өлкәннәр алар өйрәнергә тырышкан күнекмәләрнең күз алдындагы белгечләре иде. Хәзер күпчелек балалар үзләренең әти-әниләренең ерак офисларында нәрсә эшләгәнен бөтенләй белмиләр һәм мәктәп эшләре белән алар өлкәннәр булып эшләячәк эш арасында бернинди бәйләнеш күрмиләр (чыннан да, ул анда бик аз).
Һәм үсмерләр өлкәннәрне күбрәк хөрмәт итсә, өлкәннәр өчен дә үсмерләрдән файда күбрәк иде. Бер-ике еллык укудан соң өйрәнчек чын ярдәмче була ала иде. Хәтта иң яңа өйрәнчеккә дә хәбәрләр ташытырга яки остаханәне себерергә куша алалар иде.
Хәзер олыларның үсмерләргә бернинди ашыгыч ихтыяҗы юк. Алар офиста комачаулар иде генә. Шуңа күрә алар эшкә барышлый аларны мәктәпкә илтеп ташлыйлар, нәкъ ял көннәренә каядыр киткәндә этне приютка илтеп калдырган кебек.
Нәрсә булды соң? Без монда бик авыр сорау алдында торабыз. Бу проблеманың сәбәбе — бүгенге көндәге күп кенә бәлаләрнең сәбәбе белән бер үк: махсуслашу. Эшләр катлаулырак һәм махсуслашкан саен, без аларга озаграк укырга тиеш булабыз. Индустриягә кадәрге чорда балалар иң соң дигәндә 14 яшь тирәсендә эшли башлаган; күпчелек кеше яшәгән фермалардагы балалар тагын да иртәрәк башлаган. Хәзер көллияткә баручы балалар 21 яки 22 яшькә кадәр тулы көнлек эшли башламый. Медицина яки фән докторлары (MD һәм PhD) кебек кайбер гыйльми дәрәҗәләр белән укуыгызны 30 яшькә кадәр дә тәмамламаска мөмкинсез.
Хәзерге яшүсмерләр фастфуд кебек өлкәләрдә очсызлы эш көче булудан башка бернәрсәгә дә ярамый, ә бу тармаклар нәкъ менә шушы фактны файдалану өчен үсеп чыккан. Башка теләсә кайсы эш төрендә алардан бары тик зыян гына булыр иде. Ләкин алар күзәтүсез калдыру өчен дә артык яшь. Кемдер аларны карап торырга тиеш, һәм моның иң нәтиҗәле юлы — аларны бер урынга җыю. Шул чакта санаулы гына олылар аларның барысын да күзәтә ала.
Әгәр шушында туктап калсагыз, сез тасвирлаган нәрсә сүзен-сүзгә төрмә булып чыга, бары тик ярты көнлек кенә төрмә. Мәсьәлә шунда ки, күп кенә мәктәпләр чынлыкта нәкъ менә шушында тукталып кала да. Мәктәпләрнең рәсми максаты — балаларга белем бирү. Ләкин моны яхшы эшләргә бернинди дә тышкы басым юк. Һәм шуңа күрә күпчелек мәктәпләр шулкадәр начар укыта ки, балалар моңа җитди карамый да — хәтта акыллы балалар да. Күп вакытта без барыбыз да, укучылар да, укытучылар да, бары тик күренеш кенә ясый идек.
Мәктәптәге француз теле дәресендә без Гюгоның «Les Miserables» әсәрен укырга тиеш идек. Безнең арадан берәр кем бу зур китапны укып чыгарлык дәрәҗәдә француз телен яхшы белә иде дип уйламыйм. Бөтен сыйныф кебек үк, мин дә бары тик Cliff's Notes кыскартмасын гына күз уңыннан кичердем. Безгә китап буенча тест биргәч, мин сорауларның сәер яңгыравын сизеп алдым. Алар укытучыбыз беркайчан да кулланмаячак озын сүзләр белән тулы иде. Бу сораулар каян килгән? Күренгәнчә, нәкъ шул Cliff's Notes'тан. Укытучы да аларны кулланган булып чыкты. Без барыбыз да бары тик кылана идек.
Әлбәттә, дәүләт мәктәпләрендә искиткеч укытучылар да бар. Минем дүртенче сыйныф укытучым әфәнде Михалконың энергиясе һәм хыялы шул елны аның укучылары утыз ел узгач та сөйли торган нәрсәгә әйләндерде. Ләкин аның кебек укытучылар агымга каршы йөзүче аерым шәхесләр иде. Алар системаны төзәтә алмый иде.
Теләсә нинди кешеләр төркемендә сез иерархия табарсыз. Чын дөньяда олылар төркемнәре оешканда, бу гадәттә ниндидер уртак максат өчен эшләнә, һәм җитәкчеләр бу эштә иң яхшы булганнардан чыга. Күпчелек мәктәпләрнең проблемасы шунда — аларның бернинди дә максаты юк. Әмма иерархия булырга тиеш. Һәм балалар аны буш урында үзләре ясый.
Нинди дә булса мәгънәле критерийларсыз ранглар төзергә туры килгәндә нәрсә булганын тасвирлаучы гыйбарәбез бар. Без андый хәл популярлык бәйгесенә әйләнеп тәмамлана дибез. Һәм күпчелек Америка мәктәпләрендә нәкъ менә шул бара. Ниндидер чын сынауга бәйле булу урынына, кешенең дәрәҗәсе нигездә үз дәрәҗәсен күтәрү сәләтенә бәйле була. Бу Людовик XIV сарае кебек. Бернинди дә тышкы көндәш юк, шуңа күрә балалар бер-берсенең көндәшенә әйләнә.
Осталыкның ниндидер чын тышкы сынавы булганда, иерархиянең иң төбендә булу авыр түгел. Футбол командасындагы яңа уенчы тәҗрибәле ветеранның осталыгына көнләшми; ул кайчан да булса аның кебек булырга өметләнә һәм аннан өйрәнү мөмкинлеге булганга шатлана. Ветеран үз чиратында noblesse oblige хисе кичерергә мөмкин. Иң мөһиме, аларның статусы бер-берсен түбән төшерә алуларына түгел, ә дәгъвачыларга каршы никадәр яхшы уйнавына бәйле.
Сарай иерархияләре исә — бөтенләй башка нәрсә. Җәмгыятьнең бу төре үзенә кергән теләсә кемне түбәнсетә. Анда төптәгеләрдә соклану да, югарыдагыларда noblesse oblige та юк. Бу — йә үтер, йә үтерел дигән сүз.
Америка урта мәктәпләрендә нәкъ менә шундый җәмгыять барлыкка килә. Һәм бу мәктәпләрнең балаларны көн саен билгеле бер сәгатьләр дәвамында бер урында тотудан тыш бернинди чын максаты булмаганга күрә килеп чыга. Ул вакытта аңламаган, дөресен әйткәндә, күптән түгел генә төшенгән нәрсәм шул: мәктәп тормышының игезәк куркынычларының — явызлыкның һәм эчпошыргычлыкның — икесенең дә сәбәбе бер үк.
Америка дәүләт мәктәпләренең уртакуллыгы балаларны алты ел буе бәхетсез итүдән дә яманрак нәтиҗәләргә ия. Ул балаларны үзләре өйрәнергә тиешле нәрсәләрдән аңлы рәвештә читләштерә торган фетнәчелек тәрбияли.
Күрәсең, күп кенә nerd'лар кебек үк, мәктәптән соң ул вакытта безгә кушылган берәр нәрсәне кулыма алыр өчен еллар узарга тиеш булды. Һәм мин китаплардан да күбрәкне югалттым. Мин «характер» һәм «намуслылык» кебек сүзләргә ышанмый башладым, чөнки олылар аларны шулкадәр түбәнсеткән иде. Ул вакытта кулланылганча, бу сүзләр барысы да бер үк нәрсәне аңлата кебек тоела иде: буйсынучанлык. Бу сыйфатлары өчен макталган балалар иң яхшы очракта акылга сай күргәзмә үгезләре, ә иң начар очракта ялагай булып чыга иде. Әгәр характер һәм намуслылык шул булса, мин аларга бөтенләй якын килергә теләмәдем.
Мин иң нык ялгыш аңлаган сүз «такт» (әдәплелек) иде. Олылар кулланганча, бу авызыңны ябып торуны аңлата кебек иде. Мин бу сүз «tacit» (сүзсез) һәм «taciturn» (дәшми торган) сүзләре белән бер үк тамырдан ясалган һәм туры мәгънәдә тыныч булуны аңлата дип уйладым. Мин беркайчан да тактлы булмаска сүз бирдем; алар минем авызымны беркайчан да яба алмаячак иде. Чынлыкта, ул «tactile» (тоемлы) сүзе белән бер тамырдан ясалган һәм аның мәгънәсе — җиңел һәм сак кагылу осталыгына ия булу. Тактлы булу — шыксыз һәм тупас булуның капма-каршысы. Колледжга кергәнче моны аңламадым бугай.
Популярлык өчен чабышта җиңелүчеләр бары тик nerd'лар гына түгел. Nerd'лар игътибарлары башкага юнәлтелгән булганга күрә популяр түгел. Ә бөтен бу процесстан шулкадәр җирәнгәнгә күрә аңлы рәвештә читкә тайпылган башка балалар да бар.
Яшүсмер балалар, хәтта фетнәчеләр дә ялгыз булырга яратмый, шуңа күрә балалар системадан чыгарга карар кылганда, моны гадәттә төркем белән эшлиләр. Мин укыган мәктәпләрдә фетнәнең төп үзәге наркотиклар куллану, аерым алганда марихуана иде. Бу кабиләдәге балалар кара концерт футболкалары кия иде һәм аларны «freak'лар» дип атыйлар иде.
Freak'лар һәм nerd'лар союздашлар иде, һәм алар арасында охшашлык шактый зур иде. Freak'лар гомумән алганда башка балаларга караганда акыллырак иде, гәрчә беркайчан да укымау (яки ким дигәндә шулай күренү) мөһим кабилә кыйммәте булса да. Мин күбрәк nerd'лар лагеренда идем, ләкин күп кенә freak'лар белән дус идем.
Алар наркотикларны, ким дигәндә башта, алар тудырган социаль элемтәләр өчен кулландылар. Бу бергәләп шөгыльләнә торган нәрсә иде, һәм наркотиклар законсыз булганга күрә, бу уртак фетнә билгесе иде.
Начар мәктәпләр — балаларның наркотиклар белән бәйле кыенлыкларга таруының бердәнбер сәбәбе дип әйтмим. Күпмедер вакыттан соң наркотикларның үз көче барлыкка килә. Freak'ларның кайберләре ахыр чиктә башка проблемалардан — мәсәлән, өйдәге кыенлыклардан качу өчен наркотиклар кулланганына шик юк. Ләкин, минем мәктәптә ким дигәндә, күпчелек балаларның наркотиклар куллана башлавының сәбәбе фетнә иде. Ундүрт яшьлекләр үлән тартуны проблемаларын онытырга ярдәм итәчәген ишеткәнгә күрә башламады. Алар моны башка кабиләгә кушылырга теләгәнгә күрә башлады.
Начар идарә фетнә тудыра; бу яңа фикер түгел. Шуңа да карамастан, хакимиятләр һаман да күбесенчә наркотикларның үзләре проблеманың сәбәбе булган кебек эш итә.
Чын мәсьәлә — мәктәп тормышының бушлыгы. Олылар моны аңламыйча, без бернинди чишелеш тә күрмәячәкбез. Моны беренче булып аңлаучы олылар — мәктәптә үзләре nerd булганнар. Сез балаларыгызның сигезенче сыйныфта сезнең кебек бәхетсез булуын теләр идегезме? Мин теләмәс идем. Алайса, без хәлне төзәтү өчен нидер эшли алабызмы? Һичшиксез. Хәзерге системада котылгысыз бернәрсә дә юк. Ул күбесенчә үзеннән-үзе, игътибарсызлыктан шулай килеп чыккан.
Ләкин олыларның эшләре күп. Мәктәп спектакльләренә килү — бер нәрсә. Мәгариф бюрократиясе белән көрәшү — бөтенләй башка. Бәлки, санаулы кешеләрнең генә нәрсәнедер үзгәртергә көче җитәр. Иң кыены — моны булдыра алуыңны аңлау дип саныйм.
Әле дә мәктәптә укучы nerd'ларга өметләнеп тыннарын кысып торырга ярамый. Бәлки, кайчан да булса сезне коткарырга боралакларда яхшы коралланган олылар отряды килеп җитәр, ләкин алар бу айда килмәсләр, мөгаен. Nerd'лар тормышын шунда ук яхшырту, мөгаен, nerd'ларның үзләреннән генә килергә тиеш булачак.
Аларның үзләре эләккән вәзгыятьне гади генә аңлавы да аны җиңеләйтергә тиеш. Nerd'лар — җиңелүчеләр түгел. Алар бары тик башка уен уйный, һәм бу уен реаль дөньядагы уенга күпкә якынрак. Олылар моны белә. Хәзер югары сыйныфларда үзләренең nerd булганын танымаган уңышлы олыларны табу кыен.
Nerd'лар өчен мәктәпнең бөтен тормыш түгел икәнен аңлау да мөһим. Мәктәп — сәер, ясалма нәрсә, яртылаш кысыр, яртылаш кырагый. Ул, тормыш кебек үк, бөтен нәрсәне биләп ала, ләкин ул чын тормыш түгел. Бу бары тик вакытлыча гына, һәм әгәр игътибар белән карасагыз, сез әле аның эчендә булганда да аның аръягын күрә аласыз.
Әгәр балаларга тормыш дәһшәтле булып күренсә, бу гормоннар сезнең барыгызны да гыйфритләргә әйләндергәнлектән дә түгел (әти-әниегез уйлаганча), тормышның чыннан да дәһшәтле булуыннан да түгел (сез уйлаганча). Бу олыларның, сездән башка икътисади файда тапмыйча, бернинди чын шөгыльсез бергә ябылып еллар үткәрү өчен сезне ташлап калдыруларыннан килә. Бу төрдәге теләсә нинди җәмгыятьтә яшәү дәһшәтле. Яшүсмер балаларның ни өчен бәхетсез булуын аңлату өчен бүтән сәбәп эзләргә кирәкми.
Мин бу эсседа кайбер кырыс сүзләр әйттем, ләкин асылда төп фикер оптимистик — без гадәти дип санаган берничә проблема чынлыкта хәл ителмәслек түгел. Яшүсмер балалар тумыштан ук бәхетсез гыйфритләр түгел. Бу балалар өчен дә, олылар өчен дә өмет өстәүче хәбәр булырга тиеш.
Әлеге эссенең караламаларын укыганнары өчен Сара Харлинга, Тревор Блэквеллга, Роберт Морриска, Эрик Реймондка һәм Джеки Вайкерга, шулай ук фотоларны сканерлаган өчен Мария Дэниелска рәхмәтемне белдерәм.