Халыҡ алдында әйтергә бик ныҡ ҡурҡыр инем тигән бер фекер төрө бар. Әгәр үҙ өлкәһенең белгесе һәм шул уҡ ваҡытта аҡыллы, төшөнөклө кеше тип белгән берәйһе бик сәйер тойолған идея тәҡдим итһә, «Был бер ҡасан да эшләмәйәсәк» тип әйтергә бик шикләнер инем.
Идеялар тарихын, бигерәк тә фән тарихын өйрәнгән һәр кем оло эштәрҙең нәҡ шулай башланыуын белә. Кемдер аҡылһыҙ булып күренгән идея тәҡдим итә, күптәр уны кире ҡаға, ә һуңынан ул әкренләп бөтә донъяны яулап ала.
Ысынбарлыҡҡа тап килмәҫ кеүек тойолған идеяларҙың күбеһе ысынында насар була һәм уларҙы иркенләп кире ҡағырға мөмкин. Әммә төшөнөклө белгестәр тәҡдим иткәндә түгел. Әгәр идеяны тәҡдим итеүсе кеше аҡыллы булһа, уның ни тиклем ышанғыһыҙ яңғырағанын үҙе лә аңлай. Шулай ҙа ул уны тәҡдим итә. Был уның һеҙ белмәгән берәй нимәне белеүен күрһәтә. Әгәр уның шул өлкәлә тәрән белеме булһа, бының сығанағы, моғайын, шундалыр. [1]
Бындай идеяларҙы кире ҡағыу хәүефле генә түгел, ә уларҙың ҡыҙыҡлы булыу ихтималлығы ла ғәҙәттән тыш юғары. Ғәҙәти бер кеше ышанғыһыҙ күренгән идея тәҡдим иткәндә, уның сәйерлеге — шул кешенең компетентһыҙлығының дәлиле. Әммә быны аҡыллы белгес эшләгәндә, хәл бөтөнләй киреһенсә була. Бында һөҙөмтәле баҙарға оҡшаш бер нәмә бар: уртаса алғанда, иң аҡылһыҙ булып күренгән идеялар, дөрөҫ булып сыҡһа, иң ҙур йоғонто яһай. Шуға күрә, әгәр һеҙ сәйер идея тәҡдим иткән кешенең белдекле булмауы тураһындағы фаразды алып ташлай алһағыҙ, идеяның ышанғыһыҙлығы уның күңелһеҙ булыу дәлиленән һоҡландырғыс булыу дәлиленә әйләнә. [2]
Бындай идеяларҙың һис шикһеҙ тормошҡа ашыуына гарантия юҡ. Ләкин мотлаҡ түгел дә. Улар бары тик етерлек кимәлдә яҡшы ставка булырға — етерлек дәрәжәлә юғары көтөлгән ҡиммәткә эйә булырға тейеш. Һәм, минеңсә, уртаса алғанда улар шундай ҙа. Әгәр һеҙ аҡыллы белгестәр тәҡдим иткән бөтә сәйер идеяларға ставка эшләһәгеҙ, ахыр сиктә отасаҡһығыҙ, тип уйлайым.
Сәбәбе шунда: һәр кем артыҡ консерватив. «Парадигма» һүҙе артыҡ күп ҡулланыла, ләкин был осраҡта уны ҡулланыу тулыһынса аҡлана. Барыһы ла хәҙерге парадигманың йоғонтоһонда ныҡ ҡала. Хатта яңы идеялар тапҡан кешеләр ҙә башта уларҙы етерлек баһалап бөтмәй. Был тигәнең, идеяны халыҡ алдына сығарыу этабына еткәнсе, улар уны үтә ҡәтғи фильтр аша үткәреп өлгөргән була. [3]
Бындай идеяға аҡыллы яуап — хөкөм белдереү түгел, ә һорауҙар биреү, сөнки бында ысын сер бар. Ни өсөн был аҡыллы һәм төшөнөклө кеше шул тиклем хаталы күренгән идея тәҡдим иткән? Улар яңылышамы, әллә һеҙме? Берегеҙ яңылышырға тейеш. Әгәр яңылышыусы һеҙ булһағыҙ, быны белеү файҙалы булыр ине, сөнки был һеҙҙең донъя моделендә етешһеҙлек барлығын аңлата. Ләкин улар яңылышҡан хәлдә лә, ни өсөн икәнен белеү ҡыҙыҡлы булырға тейеш. Белгес төшкән тоҙаҡ — һеҙҙе лә борсой торған нәмә.
Былар барыһы ла бик аңлашылып тора кеүек. Шулай ҙа яңы идеяларҙы кире ҡағыуҙан мин ҡурҡҡан кеүек ҡурҡмаған кешеләрҙең бик күп булыуы күренеп тора. Ни өсөн улар быны эшләй? Фекер белдереүҙән тыйылып тороу урынына, ниңә хәҙер тупаҫ, ә һуңыраҡ ахмаҡ булып күренеү ҡурҡынысы аҫтына инергә?
Быны эшләүҙәренең бер сәбәбе — көнсөллөк. Әгәр һеҙ радикал яңы идея тәҡдим итһәгеҙ һәм ул уңышҡа өлгәшһә, абруйығыҙ (һәм, бәлки, байлығығыҙ ҙа) шул уҡ кимәлдә артасаҡ. Ҡайһы бер кешеләр бындай осраҡта көнләшер ине, һәм был ихтимал булған көнсөллөк «һеҙ мотлаҡ яңылышаһығыҙ» тигән ышанысҡа әйләнә.
Кешеләрҙең яңы идеяларҙы кире ҡағыуының тағы бер сәбәбе — был үҙеңде тәрән белемле итеп күрһәтеүҙең еңел ысулы. Яңы идея тәүҙә барлыҡҡа килгәндә, ул ғәҙәттә бик көсһөҙ күренә. Ул бары тик яңы ғына йомортҡанан сыҡҡан себеш кенә. Сағыштырмаса алғанда, дөйөм ҡабул ителгән аҡыл — өлгөрөп еткән бөркөт. Шуға күрә яңы идеяға ҡыйратҡыс һөжүм яһау еңел, һәм быны эшләгән теләһә кем, был тигеҙһеҙлекте аңламағандар өсөн зирәк күренәсәк.
Был күренеш яңы идеялар өҫтөндә эшләүселәр менән уларға һөжүм итеүселәрҙең нисек бүләкләнеүе араһындағы айырма менән тағы ла көсәйә. Яңы идеялар өҫтөндә эшләү өсөн бүләк һөҙөмтәнең ҡиммәтенә бәйле. Шуға күрә уңышҡа өлгәшеү ихтималлығы ни бары 10% булған нәмә өҫтөндә лә эшләү төшөмлө, әгәр ул хәлде 10 тапҡырҙан ашыуға яҡшырта алһа. Шул уҡ ваҡытта яңы идеяларға һөжүм итеү өсөн бүләктәр яҡынса бер кимәлдә ҡала; бындай һөжүмдәр, сәпкә ҡарамаҫтан, сама менән бер үк кимәлдә зирәк булып күренә.
Кешеләр шулай уҡ элекке идеяларҙа шәхси мәнфәғәттәре булғанда яңы идеяларға һөжүм итәсәк. Мәҫәлән, Дарвиндың иң ҡаты тәнҡитселәренең ҡайһы берҙәре дин әһелдәре булыуы ғәжәп түгел. Кешеләр ҡайһы бер идеялар нигеҙендә бөтә карьераларын төҙөй. Кемдер уларҙы ялған йәки иҫкергән тип раҫлағанда, улар үҙҙәренә хәүеф янауын тоя.
Кире ҡағыуҙың иң түбән төрө — ябай фракциясылыҡ: ҡаршы яҡ менән бәйле булған теләһә ниндәй идеяны автоматик рәүештә кире ҡағыу. Ә иң-иң түбән кимәле — идеяны уны кем тәҡдим итеүенә ҡарап кире ҡағыу.
Ләкин аҡыллы кешеләрҙең яңы идеяларҙы кире ҡағыуына сәбәп булған төп нәмә — кешеләрҙе уларҙы тәҡдим итеүҙән туҡтатып торған шул уҡ сәбәп: хәҙерге парадигманың бөтә ергә үтеп инеүе. Ул беҙҙең фекерләү рәүешенә генә тәьҫир итмәй; ул беҙ уйҙар ҡороп сығарған Lego кирбестәре булып тора. Хәҙерге парадигманан сығып китеү — бик аҙҙарҙың ғына ҡулынан килә торған эш. Һәм хатта улар ҙа башта үҙ интуицияһын баҫырға мәжбүр була, мәҫәлән, болот эсенән осҡан пилот тигеҙлек тойғоһона түгел, ә приборҙарға ышанырға тейеш булған кеүек. [4]
Парадигмалар беҙҙең хәҙерге фекерләүебеҙҙе генә билдәләмәй. Улар шулай уҡ үҙҙәренә алып килгән эҙҙәрҙе лә һурып ала, һәм яңы идеялар өсөн беҙҙең стандарттарҙы мөмкин булмаҫлыҡ бейек итә. Хәҙерге парадигма беҙгә, уның емештәренә, шул тиклем камил күренә, хатта ул асылған мәленән үк шунда уҡ тулыһынса ҡабул ителгән кеүек тойола — сиркәү гелиоцентрик модель тураһында нимә генә уйламаһын, Коперник уны тәҡдим итеү менән астрономдар шунда уҡ ышанғандыр тип уйлайбыҙ. Ысынында иһә барыһы ла бөтөнләй улай түгел. Коперник гелиоцентрик моделде 1532 йылда баҫтырып сығарған, ләкин фәнни фекерҙең уның яғына ауышыуы ун етенсе быуат уртаһына тиклем һуҙылған. [5]
Яңы идеялар тәү башлап барлыҡҡа килгәндә ни тиклем көсһөҙ күренеүен бик аҙҙар аңлай. Шуға күрә, үҙегеҙ яңы идеялар уйлап сығарырға теләһәгеҙ, эшләй алған иң ҡиммәтле нәмәләрҙең береһе — уларҙың тыуған мәлендә нисек күренеүен өйрәнеү. Яңы идеяларҙың нисек барлыҡҡа килеүе тураһында уҡығыҙ һәм шул ваҡыттағы кешеләрҙең уй-кисерештәренә инергә тырышығыҙ. Яңы идея ярым-йорто ғына булғанда һәм хатта уны уйлап тапҡан кеше лә уның дөрөҫлөгөнә яртылаш ҡына ышанғанда, хәл-ваҡиғалар уларға нисек күренгән?
Ләкин тарих менән генә сикләнергә кәрәкмәй. Һеҙ ҙур яңы идеяларҙың тап хәҙер үҙ тирәгеҙҙә тыуыуын күҙәтә алаһығыҙ. Бары тик хаталы булып тойолған берәй нәмә тәҡдим иткән аҡыллы белгесте табығыҙ.
Әгәр зирәк булыу менән бергә изге күңелле лә булһағыҙ, һеҙ бындай кешеләргә һөжүм итеүҙән тыйылып ҡына ҡалмаҫһығыҙ, ә уларҙы дәртләндерерһегеҙ ҙә. Яңы идеялар табыу — яңғыҙлыҡ эше. Быны бары тик үҙе татып ҡарағандар ғына белә. Был кешеләргә һеҙҙең ярҙам кәрәк. Әгәр уларға ярҙам итһәгеҙ, үҙегеҙ ҙә был процеста моғайын нимәлер өйрәнерһегеҙ.
Иҫкәрмәләр
[1] Был өлкә белеме икенсе бер өлкәгә ҡарауы ла мөмкин. Ысынында иһә, бындай киҫелештәр айырыуса өмөтлө була.
[2] Мин был принцип математика, инженерия һәм теүәл фәндәр сиктәренән ныҡ аша сыға тип раҫламайым. Сәйәсәттә, мәҫәлән, сәйер яңғыраған идеялар, ғәҙәттә, нисек ишетелә, шулай уҡ насар ҙа була. Дөрөҫөн әйткәндә, был сығарылма хәл түгел, сөнки уларҙы тәҡдим иткән кешеләр ысынында был өлкәнең белгестәре түгел; сәйәсмәндәр һайланыу һәм ҡанундар үткәреү кеүек сәйәси тактика белгестәре, әммә сәйәсәт йоғонто яһай торған донъяның үҙенең белгестәре түгел. Бәлки, быны бер кем дә булдыра алмайҙыр.
[3] «Парадигма»ның был мәғәнәһен Томас Кун үҙенең Фәнни революциялар структураһы хеҙмәтендә билдәләне, ләкин мин уның Коперник революцияһы китабын да уҡырға кәңәш итәм, унда уның был идеяны нисек үҫтереүен күрергә мөмкин.
[4] Был — Аспергер билдәләре бер аҙ булған кешеләрҙең яңы идеялар асыуҙа өҫтөнлөккә эйә булыуы ихтималлығының бер сәбәбе. Улар һәр ваҡыт приборҙар буйынса оса.
[5] Hall, Rupert. From Galileo to Newton. Collins, 1963. Был китап замандаштарҙың уй-кисерештәрен аңлау өсөн айырыуса яҡшы.
Ошо яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Тревор Блэквеллға, Патрик Коллисонға, Суһайл Дошиға, Даниэль Гакклға, Джессика Ливингстонға һәм Роберт Моррисҡа рәхмәт белдерәм.