Халык алдында белдерергә мин бик курка торган бер фикер төре бар. Әгәр дә үз өлкәсен яхшы белгән һәм акыллы дип саналган берәр кеше бөтенләй акылга сыймаслык булып тоелган бер фикер тәкъдим итсә, мин «Моннан беркайчан да бернәрсә дә чыкмас» дип әйтергә бик сак булыр идем.
Фикерләр тарихын, бигрәк тә фән тарихын өйрәнгән һәркем бөек нәрсәләрнең нәкъ менә шулай башлануын белә. Берәү бик сәер булып тоелган фикер тәкъдим итә, күпчелек кеше аны кире кага, ә аннары ул акрынлап бөтен дөньяны яулап ала.
Чынлыкка охшамаган фикерләрнең күбесе чыннан да яраксыз була һәм аларны шикләнмичә кире кагарга була. Ләкин алар үз өлкәсен тирән белгән акыллы белгечләр тарафыннан тәкъдим ителгән очракта түгел. Әгәр фикерне тәкъдим итүче кеше акыллы икән, ул аның никадәр ышандыргыч түгел булып яңгыравын үзе дә аңлый. Шуңа карамастан, ул аны барыбер тәкъдим итә. Димәк, ул сез белмәгән берәр нәрсәне белә. Әгәр ул үз өлкәсен тирәнтен белә икән, бу белемнең чыганагы да шулдыр, мөгаен. [1]
Мондый фикерләрне кире кагу куркыныч кына түгел, аларның гаҗәеп дәрәҗәдә кызыклы булу ихтималы да бик зур. Гади бер кеше чынлыкка охшамаган фикер тәкъдим иткәндә, аның чынлыкка охшамавы — шул кешенең үз эшенең остасы булмавына дәлил. Әмма моны үз өлкәсендәге акыллы белгеч эшләгәндә, хәл бөтенләй башка. Монда нәтиҗәле базардагы кебек бер күренеш бар: уртача алганда, иң сәер булып күренгән фикерләр, дөрес булып чыксалар, иң зур нәтиҗә бирәчәк. Шуңа күрә сез фикер тәкъдим итүче кешенең наданлыгы турындагы фаразны кире кага аласыз икән, бу фикернең акылга сыймаслык булуы кызыксызлык билгесе булудан туктап, аның искиткеч кызыклы булуына дәлил булып тора башлый. [2]
Мондый фикерләрнең уңышлы булачагына гарантия юк. Ләкин моның кирәге дә юк. Алар бары тик җитәрлек дәрәҗәдә өметле ставка булырга, ягъни көтелгән кыйммәте җитәрлек дәрәҗәдә югары булырга тиеш. Минемчә, уртача алганда алар шундыйлар. Әгәр сез үз өлкәсен белгән акыллы белгечләр тәкъдим иткән барлык сәер фикерләргә акча куйсагыз, ахыр чиктә отарсыз дип саныйм.
Моның сәбәбе — һәркемнең чиктән тыш консерватив булуында. «Парадигма» сүзе кирәгеннән артык еш кулланыла, ләкин бу очракта ул тулысынча урынлы. Һәркем хәзерге парадигманың йогынтысында артык нык утыра. Хәтта яңа фикер уйлап тапкан кешеләр дә башта аны тиешенчә бәяләми. Димәк, фикерләрен ачыктан-ачык тәкъдим итү этабына җиткәнче, алар аны инде бик каты фильтр аша үткәргән булалар. [3]
Мондый фикергә иң акыллы җавап — белдерүләр ясау түгел, ә сораулар бирү, чөнки монда чын сер ята. Ни өчен бу акыллы һәм фикер иясе булган кеше шулкадәр ялгыш булып күренгән фикер тәкъдим итте? Ул ялгышамы, әллә сезме? Икегезнең берсе һичшиксез ялгыша. Әгәр сез ялгышасыз икән, моны белү яхшы булыр иде, чөнки бу сезнең дөньяны кабул итү моделегездә кимчелек барлыгын күрсәтә. Ләкин алар ялгышкан булса да, моның сәбәбен аңлау кызык булыр иде. Белгеч эләккән тозак — сезгә дә сакланырга кирәк булган тозак.
Болар барысы да бик ачык күренә. Шулай да, яңа фикерләрне кире кагудан курыкмаучылар күп булуы сизелә. Ни өчен алар шулай эшли? Ни өчен хөкем итүдән тыелып тору урынына, хәзер — тупас, ә аннары ахмак булып күренү куркынычы астына куярга?
Аларның моны эшләү сәбәпләренең берсе — көнләшү. Әгәр сез тамырдан яңа фикер тәкъдим итсәгез һәм ул уңышка ирешсә, сезнең абруегыз (һәм, бәлки, байлыгыгыз да) шулкадәр үсәчәк. Бу хәл килеп чыкса, кайберәүләр моңа көнләшер иде, һәм бу потенциаль көнләшү аларның сезне ялгыша дигән ныклы ышануына әверелә.
Кешеләрнең яңа фикерләрне кире кагуының икенче сәбәбе — бу акыллы булып күренүнең җиңел юлы. Яңа фикер яңа гына туганда, ул гадәттә бик зәгыйфь күренә. Ул бары тик йомыркадан чыккан чебеш кенә. Аның белән чагыштырганда, гомуми кабул ителгән акыл — тулысынча өлгергән бөркет. Шуңа күрә яңа фикергә җимергеч һөҗүм ясау бик җиңел, һәм моны эшләгән һәркем бу тигезсезлекне аңламаучылар өчен акыллы булып күренәчәк.
Бу күренеш яңа фикерләр өстендә эшләүчеләрнең һәм аларга һөҗүм итүчеләрнең нинди бүләк алулары арасындагы аерма белән тагын да көчәя. Яңа фикерләр өстендә эшләүнең әҗере нәтиҗәнең кыйммәтенә бәйле. Шуңа күрә, уңышка ирешү ихтималы нибары 10% булса да, нәтиҗәдә хәлләрне 10 тапкыр яхшырта алырлык нәрсә өстендә эшләү лаеклы. Ә яңа фикерләргә һөҗүм итүнең әҗере якынча бертөрле; мондый һөҗүмнәр максатына карамастан бертигез акыллы булып күренә.
Кешеләр иске фикерләрдә шәхси мәнфәгатьләре булганда да яңа фикерләргә һөҗүм итәләр. Мәсәлән, Дарвинның иң кырыс тәнкыйтьчеләренең кайберләре руханилар булуына гаҗәпләнәсе түгел. Кешеләр кайбер фикерләрдә бөтен карьераларын коралар. Берәрсе бу фикерләр ялган яки искергән дип белдергәндә, алар үзләрен куркыныч астында хис итәләр.
Кире кагуның иң түбән формасы — гади төркемчелек (фракционлык): капма-каршы якка бәйле теләсә нинди фикерне автоматик рәвештә кире кагу. Иң түбән дәрәҗәсе исә — фикерне аны кем тәкъдим итүенә карап кире кагу.
Ләкин акыллы кешеләрне яңа фикерләрне кире кагуга китерүче төп нәрсә — кешеләрне аларны тәкъдим итүдән тоткарлаучы нәрсә белән бер: гамәлдәге парадигманың бар җирдә дә үтеп кергән булуы. Ул безнең уйлау рәвешебезгә генә тәэсир итми; ул — без уйларны корган Lego кирпечләре. Хәзерге парадигмадан чыгу — бик азларга гына хас нәрсә. Һәм хәтта аларга да башта үзләренең сизүләрен басарга туры килә, болыт аша очучы һәм тигезлек тоюына караганда приборларына күбрәк ышанырга мәҗбүр булган очучы кебек. [4]
Парадигмалар хәзерге уйлавыбызны гына билгеләми. Алар шулай ук аларга алып барган валчыклар эзен дә җыеп бара, яңа фикерләргә карата безнең стандартларыбызны мөмкин булмаслык дәрәҗәдә югары итә. Хәзерге парадигма безгә, аның җимешләренә, шулкадәр камил булып тоела ки, без ул ачылган мизгелдә үк тулысынча кабул ителгәндер дип күз алдына китерәбез — чиркәү гелиоцентрик модель турында нәрсә генә уйламасын, Коперник аны тәкъдим итү белән үк астрономнар ышангандыр дип уйлыйбыз. Чынлыкта исә бөтенләй алай түгел. Коперник гелиоцентрик модельне 1532 елда бастырып чыгарса да, фәнни фикерләрнең аның файдасына күчүе унҗиденче гасыр урталарына кадәр сузылган. [5]
Яңа фикерләр барлыкка килгәндә никадәр зәгыйфь күренгәнен аңлаучылар бик аз. Шуңа күрә, үзегез яңа фикерләр табарга теләсәгез, сез эшли алган иң кыйммәтле нәрсәләрнең берсе — аларның туган вакытта нинди булуын өйрәнү. Яңа фикерләрнең ничек барлыкка килүе турында укыгыз һәм шул чордагы кешеләрнең уй-фикерләренә керергә тырышыгыз. Яңа фикер әле яртылаш кына әзер булганда һәм хәтта аны уйлап тапкан кеше дә аның дөреслегенә яртылаш кына ышанганда, эшләр аларга ничек күренгән соң?
Ләкин сезгә тарих белән генә чикләнергә кирәкми. Сез бөек яңа фикерләрнең тууын хәзерге вакытта да үз тирәгездә күзәтә аласыз. Бары тик үз өлкәсен яхшы белгән акыллы бер белгечнең дөрес булмаган кебек тоелган нәрсә тәкъдим итүен генә эзләгез.
Әгәр сез зирәк кенә түгел, мәрхәмәтле дә булсагыз, мондый кешеләргә һөҗүм итүдән тыелып кына калмассыз, ә аларга ярдәм дә итәрсез. Яңа фикерләр уйлап табу — ялгызлыкта уза торган эш. Моны сынап караган кешеләр генә аның никадәр ялгыз эш икәнен белә. Бу кешеләргә сезнең ярдәмегез кирәк. Әгәр аларга ярдәм итсәгез, сез бу барышта, мөгаен, үзегезгә дә берәр нәрсә өйрәнерсез.
Искәрмәләр
[1] Бу өлкә белгечлеге башка тармакта да булырга мөмкин. Чыннан да, мондый кисешүләр гадәттә аеруча өметле була.
[2] Мин бу кагыйдә математика, инженерия һәм төгәл фәннәрдән читкә күп тарала дип әйтмим. Сәясәттә, мәсәлән, акылга сыймаслык булып яңгыраган фикерләр гадәттә ничек яңгыраса, шундый ук начар була. Гәрчә моны чыгарма дип атап та булмыйдыр, чөнки аларны тәкъдим итүче кешеләр чынлыкта бу өлкәнең белгечләре түгел; сәясәтчеләр сәяси тактикада белгечләр — мәсәлән, сайлану һәм законнарны ничек кабул иттерү кебек мәсьәләләрдә, ләкин сәясәт тәэсир итә торган дөньяда түгел. Бәлки, моны беркем дә булдыра алмый торгандыр.
[3] «Парадигма»ның бу мәгънәсен Томас Кун үзенең «Structure of Scientific Revolutions» («Фәнни революцияләр структурасы») китабында билгеләгән, ләкин мин шулай ук аның бу фикерне ничек үстерүен күрергә мөмкин булган «Copernican Revolution» («Коперник революциясе») хезмәтен дә тәкъдим итәм.
[4] Аспергер синдромы билгеләре булган кешеләрнең яңа фикерләр табуда өстенлеккә ия булуының бер сәбәбе дә шул. Алар һәрвакыт приборлар буенча очалар.
[5] Hall, Rupert. From Galileo to Newton. Collins, 1963. Бу китап замандашларның уй-фикерләренә үтеп керү өчен аеруча яхшы.
Әлеге язманың караламаларын укыганнары өчен Тревор Блэквеллга, Патрик Коллисонга, Сухейл Дошига, Дэниел Гаклга, Джессика Ливингстонга һәм Роберт Морриска рәхмәт белдерәм.