(Был эссе 2007 йылғы Startup School һәм Berkeley CSUA-ла яһалған сығыштарға нигеҙләнгән.)
Беҙ Y Combinator менән уңыш күрһәткестәре тураһында ниндәйҙер мәғлүмәт тупларлыҡ кимәлдә оҙаҡ шөғөлләнәбеҙ инде. 2005 йылдың йәйендәге тәүге төркөмөбөҙҙә һигеҙ стартап бар ине. Ошо һигеҙҙең кәмендә дүртеһе уңышҡа өлгәшкән кеүек күренә. Өсәүһе һатып алынды: Reddit ике компанияның — Reddit һәм Infogami ҡушылыуы ине, ә өсөнсөһө хаҡында әлегә һөйләй алмайбыҙ. Шул уҡ төркөмдән тағы берәүһе — Loopt; уларҙың эштәре шул тиклем яҡшы бара, теләһәләр, моғайын, ун минут тирәһе эсендә һатылып китә алырҙар ине.
Шулай итеп, ошо беренсе йәйге нигеҙ һалыусыларҙың яртыһы тиерлек, ике йылдан да аҙыраҡ ваҡыт эсендә, кәм тигәндә үҙ үлсәмдәре буйынса байып китте. (Байыҡҡас аңлаған нәмәләрҙең береһе — байлыҡтың бик күп дәрәжәләре барлығы.)
Беҙҙең уңыш күрһәткесе 50% кимәлендә ҡалыр тип алдан әйтергә әҙер түгелмен. Тәүге төркөм ғәҙәттән тыш хәл генә булған булыуы ихтимал. Ләкин беҙ йыш телгә алынған (һәм, моғайын, уйлап сығарылған) стандарт 10% күрһәткесенән яҡшыраҡ һөҙөмтәгә өлгәшергә тейешбеҙ. Үҙемде 25%-ҡа тоҫҡағанда тыныс тойор инем.
Хаталанған нигеҙ һалыусыларҙың да хәле артыҡ насар түгел кеүек. Тәүге һигеҙ стартаптың өсәүһе, моғайын, ябылғандыр. Ике осраҡта нигеҙ һалыусылар йәй аҙағында башҡа эштәргә күсте. Был тәжрибәнән улар ҙур тетрәнеү алған тип уйламайым. Иң ауыр еңелеү Kiko стартапында булды, уның нигеҙ һалыусылары Google Calendar уларҙы тапап үткәнгә тиклем тотош бер йыл дауамында эшләне. Ләкин аҙаҡ барыбер ҡәнәғәт ҡалдылар. Улар үҙ программа тәьминәтен eBay аша сирек миллион долларға һатты. Бизнес-фәрештәләренә бурыстарын ҡайтарғас, уларҙың һәр береһенә бер йыллыҡ хеҙмәт хаҡы торошлоҡ аҡса ҡалды. [1] Шунан һуң улар шунда уҡ яңы һәм күпкә ҡыҙығыраҡ стартап — Justin.TV башларға тотондо.
Бына тағы ла аптыратырлыҡ статистика: тәүге төркөмдәгеләрҙең 0%-ы ҡот осҡос тәжрибәгә юлыҡманы. Һәр стартап кеүек, уларҙың да күтәрелеү һәм тарҡалыу мәлдәре булды, әммә береһе лә был тәжрибәне офис бүлмәһендәге эшкә алмаштырмаҫ ине тип уйлайым. Һәм был статистика, моғайын, осраҡлылыҡ түгелдер. Оҙайлы осорҙағы уңыш күрһәткесебеҙ нисек кенә булмаһын, ябай эшкә инһәмсе тип үкенгәндәр һаны 0%-ҡа яҡын булып ҡалыр тип уйлайым.
Минең өсөн төп йомаҡ: ни өсөн күберәк кеше стартап башламай? Әгәр быны эшләгән һәр кем тиерлек уны ябай эштән өҫтөн күрһә, һәм һиҙелерлек өлөшө байып китһә, ни өсөн һәр кем бының менән шөғөлләнергә теләмәй? Күптәр беҙ һәр инвестиция циклында меңәрләгән ғариза алабыҙ тип уйлай. Ысынында иһә ғәҙәттә ни бары бер нисә йөҙ ғариза килә. Ни өсөн кешеләр аҙыраҡ мөрәжәғәт итә? Һәм был донъяны ситтән күҙәтеүсегә стартаптар сәскә атып ята кеүек күренһә лә, кәрәкле оҫталыҡтары булған кешеләр иҫәбе менән сағыштырғанда был бик аҙ һан. Программистарҙың ҙур күпселеге элеккесә колледждан тура офис бүлмәләренә юллана һәм шунда ҡала.
Кешеләр үҙ мәнфәғәтенә тап килмәгәнсә эш итә кеүек. Ни булды? Быға яуап бирә алам. Y Combinator-ҙың венчур финанслау процесының иң башында тороуы арҡаһында, беҙ, моғайын, компания башларғамы-юҡмы икәненә икеләнгән кешеләрҙең психологияһы буйынса донъяла иң алдынғы эксперттарҙырыбыҙ.
Икеләнеүҙә бер насарлыҡ та юҡ. Әгәр һеҙ стартап башларға уйлап, был аҙымды яһар алдынан тотҡарланып торған хакер булһағыҙ, һеҙ бөйөк традицияның бер өлөшөһөгөҙ. Ларри менән Сергей ҙа Google-ды башлап ебәрер алдынан үҙҙәрен тап шулай тойған, Джерри менән Фило ла Yahoo-ны асҡансы шундай уҡ хәлдә булған. Ысынында иһә иң уңышлы стартаптарҙы ҡыҙыу ҡанлы бизнесмендар түгел, ә икеләнеүсән хакерҙар башлай тип уйлайым.
Был фекерҙе дәлилләрлек миҫалдарыбыҙ бар. Беҙ финанслаған иң уңышлы стартаптарҙың бер нисәһе һуңыраҡ беҙгә бары һуңғы мәлдә генә ғариза бирергә ҡарар итеүҙәрен әйтте. Ҡайһы берәүҙәр дедлайнға бер нисә сәғәт ҡалғас ҡына ҡарар ҡабул иткән.
Икеләнеүҙе еңеү юлы — уны өлөштәргә бүлеп анализлау. Берәй нәмә эшләргә баҙнат итмәгән күпселек кешенең башында төрлө һигеҙ сәбәп буталып ята, һәм үҙҙәре лә уларҙың ҡайһыһы төп сәбәп икәнен белмәй. Ҡайһылары нигеҙле, ә ҡайһылары ялған булыр, ләкин һәр береһенең нисбәтен белмәйенсә, дөйөм шиктәрегеҙҙең күберәге нигеҙлеме йәки бушмы икәнен аңлай алмаясаҡһығыҙ.
Шуға күрә мин кешеләрҙең стартап башламауына килтергән бөтә сәбәптәрҙе барлап сығырға һәм уларҙың ҡайһылары ысын икәнен аңлатырға йыйынам. Шунан һуң буласаҡ ойоштороусылар быны үҙ тойғоларын тикшереү өсөн ҡулланма сифатында файҙалана аласаҡ.
Маҡсатым — һеҙҙең үҙ-үҙегеҙгә ышанысығыҙҙы арттырыу икәнен таныйым. Ләкин бында ғәҙәти үҙ ышанысын үҫтереү күнекмәләренән айырылып торған ике яҡ бар. Беренсеһе — мин ғәҙел булырға тейешмен. Ышаныс уятыу өлкәһендәге күпселек кеше һеҙгә ни тиклем шәп булыуығыҙҙы һөйләгән китапты һатып алғанда йәки семинарға түләгәндә үк үҙ маҡсатына ирешкән була. Ә мин стартап башларға тейеш булмағандарҙы дәртләндерһәм, бары тик үҙ тормошомдо ҡатмарлаштырам. Әгәр үтә күп кешене Y Combinator-ға ғариза бирергә өндәһәм, был миңә артыҡ эш кенә килтерә, сөнки бөтә ғаризаларҙы уҡып сығырға тура киләсәк.
Икенсе айырмалыҡ — минең алымымда. Ыңғай һөйләү урынына, кире яҡтан килергә уйлайым. Һеҙгә «йә, башла, булдыраһың!» тип әйтеү урынына, ни өсөн быны эшләмәүегеҙҙең сәбәптәрен ҡарап сығасаҡмын һәм күпселегенә (әммә бөтәһенә лә түгел) ни өсөн иғтибар итмәҫкә кәрәклеген күрһәтәсәкмен. Һәр кем тыумыштан алып килгән бер яҡтан башларбыҙ.
1. Үтә йәш булыу
Күптәр үҙҙәрен стартап башлар өсөн үтә йәш тип һанай. Һәм уларҙың күбеһе хаҡлы. Бөтә донъяла уртаса йәш яҡынса 27 тәшкил итә, шуға күрә халыҡтың өстән бер өлөшө үҙҙәрен ысынында ла үтә йәш тип дөрөҫ әйтә ала.
Үтә йәш тигән нимәне аңлата? Y Combinator-ҙағы маҡсаттарыбыҙҙың береһе — стартап нигеҙләүселәренең йәш буйынса түбәнге сиген асыҡлау ине. Беҙгә инвесторҙар был мәсьәләлә һәр ваҡыт артыҡ консерватив кеүек тойола торғайны — улар аспиранттарҙы йәки хатта студенттарҙы финанслар урынына профессорҙарға аҡса һалырға теләй ине.
Был сикте киңәйтеп аңлаған төп нәмәбеҙ — сиктең ҡайҙа булыуы түгел, ә уның ни тиклем төҫһөҙ һәм аныҡһыҙ булыуы. Иң сикке нөктә 16 йәш кеүек төшөп етергә мөмкин. Беҙ 18-ҙән кесерәктәрҙе ҡарамайбыҙ, сөнки улар закон буйынса контракт төҙөй алмай. Ләкин беҙ хәҙергәсә финанслаған иң уңышлы нигеҙ һалыусы Сэм Альтман шул мәлдә ни бары 19 йәштә ине.
Шулай ҙа Сэм Альтман — ғәҙәттән тыш айырым бер осраҡ. Ул 19 йәшендә эсендә 40 йәшлек кеше йәшәгән кеүек тәьҫир ҡалдыра ине. Эсендә 12 йәшлек бала йөрөткән башҡа 19 йәшлектәр ҙә бар.
Билдәле бер йәштән уҙған кешеләргә «өлкән» тигән айырым һүҙ булыуы бушҡа түгел. Һеҙ үтә торған бер сик бар. Ғәҙәттә ул 21 йәш тип ҡабул ителгән, әммә төрлө кеше был сикте төрлө йәштә аша үтә. Был сикте аша атлап сыҡҡанһығыҙ икән, йәшегеҙ ниндәй генә булмаһын, стартап башларлыҡ булып еткәнһегеҙ тигән һүҙ.
Быны нисек аңларға? Өлкәндәр ҡулланған ике һынау бар. Сэм Альтман менән осрашҡандан һуң ғына был һынауҙарҙың барлығын аңланым. Үҙемдән күпкә өлкәнерәк кеше менән һөйләшкән кеүек тойоуымды һиҙҙем. Аҙаҡ уйлап ҡуйҙым: мин нимәне баһалайым һуң? Уны нимә өлкәнерәк күрһәтте?
Өлкәндәр ҡулланған бер һынау — балаларса яуаплылыҡтан ҡасыу ғәҙәтегеҙ бармы-юҡмы икәне. Һеҙ бәләкәй бала саҡта, ауыр эш ҡушһалар, илап ебәреп, «булмыра алмайым» тиһәгеҙ, өлкәндәр, моғайын, һеҙҙе тыныс ҡалдырыр ине. Бала саҡта «мин бала ғына бит әле» тип әйтеп, күпселек ауыр хәлдәрҙән ҡотолорға мөмкинлек биргән тылсымлы төймә бар. Ә өлкәндәрҙең, ҡағиҙә булараҡ, сигенергә хоҡуғы юҡ. Әлбиттә, улар барыбер сигенә, әммә шулай эшләгәндә уларҙы аяуһыҙ рәүештә ситкә ҡағалар.
Өлкән кешене таныуҙың икенсе юлы — уларҙың ҡаршылыҡтарға һәм дәғүәләргә нисек яуап биреүендә. Әле өлкән булып етмәгән кеше ололарҙың һүҙенә уларҙың өҫтөнлөгөн таныған рәүештә яуап бирергә ынтыла. Әгәр өлкән кеше: «Был ҡырағай ахмаҡлыҡ», — тиһә, бала йә ҡойроғон ҡыҫып ҡаса, йә баш күтәрә. Ләкин баш күтәреү буйһоноу кеүек үк түбәнлекте күрһәтә. «Был ахмаҡ идея» тигәнгә өлкән кеше ябай ғына итеп ҡаршыһындағының күҙенә ҡарай ҙа: «Ысынлапмы? Ни өсөн шулай тип уйлайһың?» — тип әйтә.
Әлбиттә, ауырлыҡтарға әле лә балаларса ҡараған өлкәндәр ҙә күп. Ә бына һынауҙарға өлкәндәр кеүек яуап биргән балалар бик һирәк осрай. Шундайҙы осраттығыҙ икән, йәшенә ҡарамаҫтан, һеҙҙең алдығыҙҙа өлкән кеше ултыра.
2. Тәжрибә етмәү
Ҡасандыр мин стартап нигеҙләүселәргә кәм тигәндә 23 йәш булырға тейеш, һәм кеше үҙ проектын асҡансы бер нисә йыл башҡа компанияла эшләп ҡарарға тейеш тип яҙған инем. Хәҙер мин быға ышанмайым, һәм ҡарашымды беҙ финанслаған стартаптарҙың өлгөһө үҙгәртте.
Мин әле лә 23 йәш 21-гә ҡарағанда яҡшыраҡ тип уйлайым. Ләкин һеҙгә 21 йәш булһа, тәжрибә туплауҙың иң яҡшы юлы — стартап башлау. Шулай итеп, парадоксаль күренһә лә, стартап башлар өсөн тәжрибәгеҙ етмәһә, эшләргә тейешле нәмәгеҙ — тап стартап асыу. Был тәжрибәһеҙлектән ғәҙәти эшкә ҡарағанда күпкә һөҙөмтәлерәк дауа. Киреһенсә, ябай эшкә урынлашыу һеҙҙе эшләү өсөн мотлаҡ офис һәм ниндәй программа яҙырға кәрәклеген ҡуша торған продукт-менеджер кәрәк тип уйлаған ҡулға эйәләштерелгән хайуанға әйләндереп, стартап башлау һәләтегеҙҙе бөтөнләй юҡҡа сығарыуы ихтимал.
Мине быға ныҡ инандырған нәмә Kiko егеттәре булды. Улар колледждан һуң шунда уҡ стартап башланы. Тәжрибәһеҙлектәре арҡаһында күп хаталар яһанылар. Ләкин бер йылдан һуң уларҙың икенсе стартапын финанслаған ваҡытҡа улар шул тиклем көслө булып өлгөргән ине. Улар һис шикһеҙ ҡулға эйәләштерелгән заттар түгел ине. Һәм был йылды Microsoft-та йәки хатта Google-да эшләп үткәргәндә, улар бындай кимәлгә бер нисек тә үҫә алмаҫ ине. Улар һаман да үҙенә ышанмаған кесе программистар булып ҡалыр ине.
Шуға күрә хәҙер мин кешеләргә колледждан һуң тура стартап башларға кәңәш итәм. Йәш ваҡыттан да хәүефле аҙым яһарға уңайлыраҡ мәл юҡ. Әлбиттә, һеҙ, моғайын, еңелерһегеҙ. Ләкин хатта уңышһыҙлыҡ та һеҙҙе төп маҡсатығыҙға ябай эшкә инеүгә ҡарағанда тиҙерәк илтер.
Быны әйтеү мине бер аҙ борсой, сөнки асылда беҙ кешеләргә үҙ иҫәбебеҙгә еңелеп өйрәнергә кәңәш итәбеҙ, әммә был ысынында ла шулай.
3. Тәүәккәллек етмәү
Стартап нигеҙләүсе сифатында уңышҡа өлгәшеү өсөн ҙур тәүәккәллек кәрәк. Был, бәлки, уңыштың иң төп билдәһелер.
Ҡайһы бер кешеләрҙә быға етерлек үжәтлек булмауы ихтимал. Быны аныҡ ҡына әйтә алмайым, сөнки үҙем шул тиклем тәүәккәлмен, шундай сифаты булмаған кешеләрҙең башында нимә барлығын күҙ алдына ла килтерә алмайым. Ләкин уларҙың барлығын беләм.
Күпселек хакерҙар, моғайын, үҙ ҡыйыулығын түбән баһалайҙыр. Стартап менән идара итеүгә күнеккән һайын, бик күптәрҙең күҙгә күренеп ҡәтғиерәк булып китеүен күрҙем. Беҙ аҡса биргәндәр араһында тәүҙә 2 миллион долларға һатылыуға ла шат булырҙай, ә хәҙер бөтә донъяны яуларға дәғүә иткән бер нисә кешене беләм.
Ларри менән Сергей үҙҙәре лә тәүҙә компания асырға икеләнгәндә, үҙегеҙҙең етерлек дәрәжәлә ҡәтғи булыуығыҙҙы нисек белергә? Мин фаразлап ҡына әйтәм, әммә төп һынау — үҙ проекттарығыҙ өҫтөндә эшләргә теләгегеҙҙең етерлекме-юҡмы булыуында тип уйлайым. Улар компания башларға икеләнгән булһа ла, Ларри менән Сергей етәкселәренең ҡушҡанын тыңлап ҡына ултырған баҫалҡы фәнни хеҙмәткәрҙәр һымаҡ тәьҫир ҡалдырманы. Улар үҙ проекттарын башлап ебәрҙе.
4. Етерлек аҡыллы булмау
Стартап нигеҙләүсе булараҡ уңышҡа өлгәшеү өсөн уртаса ғына аҡыллы булыу ҙа етә. Ләкин был хаҡта борсолаһығыҙ икән, моғайын, яңылышаһығыҙҙыр. Стартап асыр өсөн аҡылым етмәҫ тип борсолорлоҡ аҡылығыҙ бар икән, тимәк, ул етерлек кимәлдә.
Һәр хәлдә, стартап башлау өсөн шул тиклем үк тәрән зиһен дә талап ителмәй. Ҡайһы бер стартаптарға кәрәктер ҙә ул. Mathematica яҙыр өсөн математиканы яҡшы белергә кәрәк. Әммә күпселек компаниялар хәл иткес фактор зиһен түгел, ә тырышлыҡ булған ябайыраҡ эштәр менән шөғөлләнә. Кремний үҙәне быға ҡарашығыҙҙы боҙоп күрһәтергә мөмкин, сөнки бында аҡыл культы хөкөм һөрә. Аҡыллы булмағандар ҙа һис юғы шулай булып күренергә тырыша. Әммә байыр өсөн үтә күп зиһен кәрәк тип уйлаһағыҙ, Нью-Йорктың йәки Лос-Анджелестың байыраҡ райондарында бер-ике көн үткәреп ҡарағыҙ.
Техник яҡтан ҡатмарлы стартап башлар өсөн аҡылығыҙ етмәй тип иҫәпләһәгеҙ, корпоратив программа тәьминәте яҙығыҙ. Корпоратив программа тәьминәте компаниялары — технология түгел, ә һатыу компаниялары, ә һатыу барыһынан да нығыраҡ тырышлыҡҡа бәйле.
5. Бизнес тураһында бер ни белмәү
Был — ҡиммәте нулгә тиң булған тағы бер күрһәткес. Стартап башлар өсөн бизнес тураһында бер нимә лә белеү кәрәкмәй. Тәүге баҫым продуктҡа яһалырға тейеш. Был этапта кешеләргә кәрәкле нәмәне нисек эшләргә икәнен белеү генә мөһим. Уңышҡа өлгәшһәгеҙ, унан нисек аҡса эшләргә тигән һорау тыуасаҡ. Әммә был шул тиклем ябай, уны юл ыңғайында ла өйрәнеп була.
Ойоштороусыларға: «Шәп нәмә генә яһағыҙ һәм аҡса хаҡында артыҡ баш ватмағыҙ», — тип әйткәнем өсөн мине йыш тәнҡитләйҙәр. Шулай ҙа бөтә тәжрибә ошоға ишаралай: халыҡ яратҡан нәмә булдырған стартаптарҙың 100%-ы тиерлек унан аҡса эшләй ала. Компанияларҙы һатып алыусылар миңә шәхси әңгәмәләрҙә стартаптарҙы табыш өсөн түгел, ә стратегик ҡиммәте өсөн алабыҙ, тип белдерә. Йәғни улар кешеләргә кәрәкле нәмә булдырғанға күрә һатып ала. Һатып алыусылар үҙҙәре өсөн дә бер ҡағиҙәне яҡшы белә: әгәр ҡулланыусылар һеҙҙе ярата икән, бынан һәр саҡ нисек тә булһа аҡса эшләп була, ә яратмайҙар икән, донъялағы иң хәйләкәр бизнес-модель дә һеҙҙе ҡотҡара алмаясаҡ.
Ни өсөн минең менән шул тиклем күп кеше бәхәсләшә? Сәбәптәрҙең береһе — егерме йәшлек егеттәр бер тин дә табыш бирмәгән шәп нәмә булдырып байый ала тигән фекерҙең күптәргә оҡшамауындалыр. Улар бындай хәлдең мөмкин булыуын теләмәй генә. Әммә уның мөмкин булыуы уларҙың теләгенә бәйле түгел.
Бер мәл тәьҫирләнеүсән йәш хакерҙарҙы һәләкәт юлына әйҙәүсе яуапһыҙ флейтасы һымаҡ һүрәтләнеүемде ишетеү күңелемде ҡыра ине. Ләкин хәҙер бындай бәхәстәрҙе яҡшы идеяның билдәһе тип аңлайым.
Иң ҡиммәтле дөрөҫлөктәр — күпселек кеше ышанмағандары. Улар хаҡы тейешенсә баһаланмаған акциялар һымаҡ. Уларҙан башлаһағыҙ, тотош майҙан үҙегеҙгә генә ҡаласаҡ. Шуға күрә яҡшы тип белгән, әммә күпселек ҡаршы төшкән идея тапҡанһығыҙ икән, уларҙың ҡаршылығын һанға һуҡмау ғына түгел, тап шул йүнәлештә ҡыйыу алға барырға кәрәк. Был осраҡта ошо мәғәнәне аңлата: халыҡ араһында популяр булырҙай, ләкин аҡса эшләүе ауыр кеүек күренгән идеяларҙы эҙләгеҙ.
Беҙ беҙ үҙебеҙ аҡса эшләү юлын таба алмаҫлыҡ популяр берәй нәмә эшләй алмауығыҙға старт раундын башларға әҙербеҙ.
6. Тәүге уртаҡ ойоштороусының булмауы
Ко-фаундерҙың, йәғни уртаҡ ойоштороусының булмауы — ысын проблема. Бер кеше өсөн генә стартап күтәрә алмаҫлыҡ ауыр йөк. Һәм беҙ башҡа инвесторҙарҙан күп һорауҙар буйынса айырылһаҡ та, был мәсьәләлә бөтәбеҙ ҙә бер фекерҙәбеҙ. Барлыҡ инвесторҙар ҙа һис шикһеҙ яңғыҙ үҙегеҙгә ҡарағанда уртаҡ ойоштороусығыҙ булғанда аҡса бирергә нығыраҡ ынтыласаҡ.
Беҙ яңғыҙ нигеҙ һалыусыларҙы ике тапҡыр финансланыҡ, әммә ике осраҡта ла тәүге сиратта уртаҡ нигеҙләүсе табырға тәҡдим иттек. Икеһе лә тапты. Ләкин беҙ ғариза биргәнгә тиклем үк уларҙың арҡалаштары булыуын теләр инек. Яңы ғына аҡса алған проектҡа ярҙамсы табыу шул тиклем ауыр түгел, ә беҙгә бик ауыр эшкә үҙ теләге менән ҡушылырлыҡ тоғро кешеләр кәрәк.
Уртаҡ нигеҙләүсегеҙ булмаһа, нимә эшләргә? Табығыҙ. Был башҡа һәр нәмәнән мөһимөрәк. Әгәр йәшәгән ерегеҙҙә һеҙҙең менән стартап асырға теләгән кеше булмаһа, ундайҙар булған ергә күсегеҙ. Әгәр әлеге идеяғыҙ буйынса һеҙҙең менән эшләргә бер кем дә теләмәһә, кешеләр ҡушылырлыҡ идеяға күсегеҙ.
Әгәр һаман да уҡып йөрөйһөгөҙ икән, эргәгеҙҙә потенциаль уртаҡ нигеҙләүселәр тулы. Бер нисә йыл үткәс, уларҙы табыу ҡатмарлаша. Һеҙҙең һайлау мөмкинлегегеҙ генә кәмемәй, уларҙың күбеһенең эше, бәлки, хатта аҫрарға кәрәк булған ғаиләһе лә бар инде. Шуға күрә колледжда бергә стартап тураһында хыялланған дуҫтарығыҙ булһа, мөмкин тиклем тығыҙ бәйләнештә булығыҙ. Был хыялды йәшәтергә ярҙам итер.
Ҡулланыусылар йыйылышы йәки конференция кеүек саралар аша ла уртаҡ нигеҙләүсе табыуығыҙ ихтимал. Ләкин артыҡ өмөтләнмәҫ инем. Берәйһенең уртаҡ ойоштороусы булыуын теләү-ләмәүегеҙҙе белеү өсөн уның менән бергә эшләп ҡарарға кәрәк. [2]
Бынан сығарырлыҡ төп һабаҡ — уртаҡ нигеҙләүсе табыу юлдары түгел, ә эргәгеҙҙә ундай кешеләр күп булған йәш саҡта стартап асырға кәрәклеге.
7. Идея булмау
Билдәле бер мәғәнәлә, яҡшы идеяғыҙ булмаһа, был проблема түгел, сөнки стартаптарҙың күбеһе барыбер үҙ идеяһын үҙгәртә. Y Combinator-ҙағы уртаса бер стартаптың тәүге өс ай аҙағында идеяһының 70%-ы яңыға әйләнә тип уйлайым. Ҡайһы ваҡыт хатта 100%-ы ла.
Ысынында, беҙ нигеҙләүселәрҙең тәүге идеянан мөһимерәк булыуына шул тиклем ныҡ ышанабыҙ, хатта был инвестиция циклында яңы нәмә һынап ҡарарға уйлайбыҙ. Кешеләргә бөтөнләй идеяһыҙ ғариза бирергә рөхсәт итәсәкбеҙ. Теләһәгеҙ, ғариза формаһында нимә менән шөғөлләнергә йыйыныуығыҙҙы һораған һорауға «Беҙҙең бер ниндәй ҙә идеябыҙ юҡ» тип яуап бирә алаһығыҙ. Әгәр бик шәп кешеләр кеүек күренһәгеҙ, беҙ һеҙҙе барыбер ҡабул итәсәкбеҙ. Бергә ултырып, өмөтлө берәй проект уйлап таба алырыбыҙға шикләнмәйбеҙ.
Ысынында иһә был беҙҙең былай ҙа эшләп килгән ғәмәлде рәсмиләштереү генә. Беҙ идеяға ҙур баҫым яһамайбыҙ. Һорауҙы күберәк әҙәп өсөн генә бирәбеҙ. Ғаризала беҙҙе ысынлап ҡыҙыҡһындырған һорау — ниндәй шәп нәмәләр яһауығыҙ хаҡындағыһы. Әгәр эшләгән нәмәгеҙ өмөтлө стартаптың тәүге өлгөһө булһа, бик яҡшы, ләкин иң мөһиме — ҡулығыҙҙан эш килеү-килмәүе. Киң таралған асыҡ кодлы проекттың төп эшләүсеһе булыу ҙа шул тиклем үк ҡиммәткә эйә.
Әгәр Y Combinator аша аҡса алһағыҙ, был проблема сиселә. Ә дөйөм осраҡта нисек? Сөнки икенсе бер яҡтан, идея булмауы — проблема инде ул. Әгәр идеяһыҙ стартап башлаһағыҙ, артабан нимә эшләйһегеҙ?
Бына һеҙгә стартап идеяларын табыуҙың ҡыҫҡаса рецепты. Үҙ тормошоғоҙҙа етмәгән берәй нәмәне табығыҙ ҙа шул ихтыяжды ҡәнәғәтләндерегеҙ — ул һеҙгә генә хас кеүек тойолһа ла. Стив Возняк үҙенә компьютер яһаған; уны башҡа шул тиклем күп кеше теләр тип кем уйлаған? Тар, ләкин ысын ихтыяж — киң, ләкин уйҙырма ихтыяжға ҡарағанда яҡшыраҡ башланғыс. Шуға күрә хәлегеҙ хатта шәмбе кисендә осрашыуға саҡырырлыҡ кешегеҙ булмауҙан ғына ғибәрәт булһа ла, быны программа яҙып төҙәтеү юлын тапһағыҙ, дөрөҫ юлдаһығыҙ, сөнки башҡа бик күп кешеләр ҙә тап ошо проблема менән осраша.
8. Яңы стартаптарға урын ҡалмау
Күптәр стартаптар һанының өҙлөкһөҙ артыуына ҡарап: «Был оҙаҡ дауам итә алмай», — тип уйлай. Уларҙың фекерләүендә бер яңылышлыҡ ята: йәнәһе, стартаптар һанының ниндәйҙер сиге бар. Ләкин был дөрөҫ түгел. Бер кем дә 1000 кешелек компанияларҙа хеҙмәт хаҡы алып эшләүселәр һанына сик бар тип әйтмәй. Ни өсөн 5 кешелек компанияларҙа өлөш өсөн эшләргә теләгәндәр һанына сик булырға тейеш? [3]
Эшләгән һәр кем тиерлек ниндәйҙер ихтыяжды ҡәнәғәтләндерә. Компанияларҙы бәләкәйерәк берекмәләргә бүлеү был ихтыяждарҙы юҡҡа сығармай. Хәҙерге ихтыяждарҙы бер нисә гигант, иерархик ойошмаға ҡарағанда, моғайын, стартаптар селтәре һөҙөмтәлерәк ҡәнәғәтләндерер ине, әммә был мөмкинлектәр аҙайыр тигәнде аңлатмай, сөнки булған ихтыяждарҙы ҡаплау яңыларының тыуыуына килтерә. Ғәҙәттә, айырым кешеләрҙә лә тап ошондай хәл күҙәтелә. Һәм бында бер ниндәй ҙә насарлыҡ юҡ. Беҙ урта быуат батшалары өсөн артыҡ зиннәтле тип һаналған нәмәләрҙе, мәҫәлән, йыл әйләнәһенә яҙғыса йылытылған тотош биналарҙы, ғәҙәти нәмә тип ҡабул итәбеҙ. Әгәр эштәр яҡшы барһа, беҙҙең быуындар беҙҙең өсөн ғәйәт зиннәтле күренгән уңайлыҡтарҙы ҡәҙимге хәл итеп күрәсәк. Матди байлыҡтың абсолют үлсәме юҡ. Һаулыҡ һаҡлау — шуның бер өлөшө, һәм уның үҙе генә төпһөҙ упҡын. Яҡын киләсәктә кешеләр тағы ла күберәк матди байлыҡ теләйәсәк, шуға күрә дөйөм компаниялар, бигерәк тә стартаптар өсөн эш күләмендә бер ниндәй ҙә сикләү юҡ.
Ғәҙәттә урын етмәү хатаһы туранан-тура әйтелмәй. Ғәҙәттә ул «Google, Microsoft һәм Yahoo һатып ала алырлыҡ стартаптар һаны сикле» тигән фекерҙәр аша сағыла. Бәлки, шулайҙыр, әммә һатып алыусылар исемлеге бынан күпкә оҙонораҡ. Башҡа һатып алыусылар тураһында нимә генә уйлаһағыҙ ҙа, Google ахмаҡ түгел. Эре компанияларҙың стартаптарҙы һатып алыуының сәбәбе — уларҙың ҡиммәтле нәмә тыуҙырыуында. Кешеләр теләгән байлыҡ күләменә сик булмаған кеүек, компаниялар үҙенә ҡуша алған ҡиммәтле стартаптар һанына ла ни өсөн ниндәйҙер сик булырға тейеш һуң? Бәлки, теләһә ҡайһы бер һатып алыусы ҡабул итә алған стартаптар һанына ғәмәли сикләүҙәр барҙыр, ләкин әгәр нигеҙләүселәр кисекмәҫтән аҡса алыу өсөн баш тартырға әҙер булған ҡиммәт булһа, һатып алыусылар уны үҙләштерерлек кимәлгә үҫәсәк. Был йәһәттән баҙар бик һиҙгер эш итә.
9. Аҫрай торған ғаилә булыуы
Быныһы — ысын ҡаршылыҡ. Ғаиләһе булған бер кемгә лә стартап башларға кәңәш итмәҫ инем. Был насар идея тип әйтмәйем, бары тик бындай кәңәш өсөн яуаплылыҡты үҙ өҫтөмә алғым килмәй. 22 йәшлек егет-ҡыҙҙарға стартап башлағыҙ тип әйтергә әҙермен. Уңышһыҙлыҡҡа осраһалар ни? Күп нәмәгә өйрәнәсәктәр, ә кәрәк булһа, Microsoft-тағы эш урыны уларҙы барыбер көтөп торасаҡ. Ләкин мин ғаиләле әсәләрҙең юлына арҡыры төшөргә әҙер түгелмен.
Әгәр ғаиләгеҙ булып, стартап асырға теләһәгеҙ, консалтинг бизнесынан башлап, уны әкренләп продукт бизнесына әйләндерә алаһығыҙ. Тәжрибәнән күренеүенсә, быны тормошҡа ашырыу ихтималлығы бик түбән. Был юл менән Google кимәленә бер ҡасан да етә алмаҫһығыҙ. Ләкин, һис юғы, килемһеҙ ҡалмаясаҡһығыҙ.
Хәүефте кәметеүҙең тағы бер юлы — үҙегеҙ башҡарыу урынына булған берәй стартапҡа ҡушылыу. Стартаптың тәүге хеҙмәткәрҙәренең береһе булыу яҡшы яҡтары менән дә, насар яҡтары менән дә нигеҙләүсе булыуға бик оҡшаш. Һеҙ яҡынса 1/n^2 күләмендә нигеҙләүсе булырһығыҙ, бында n — һеҙҙең хеҙмәткәр номерығыҙ.
Уртаҡ ойоштороусылар мәсьәләһендәге кеүек, бында ла төп кәңәш — йәш саҡта стартап башларға кәрәк.
10. Матди яҡтан тулыһынса тәьмин ителгән булыу
Был — минең үҙем өсөн стартап башламау сәбәбе. Стартаптар — ауыр көсөргәнешле эш. Аҡсаға мохтаж булмаһағыҙ, быны ниңә эшләргә? Һәр «сериялы эшҡыуар»ға ҡаршы, моғайын: «Тағы бер компания асырғамы? Аҡылыңдан яҙҙыңмы әллә?» — тип уйлаған егерме аҡыллы кеше табылыр.
Яңы стартаптар башлауға бер нисә тапҡыр яҡынлашҡаным булды, ләкин тормошомдоң дүрт йылын осраҡлы ваҡ мәшәҡәттәр йотоуын теләмәгәнлектән, һәр ваҡыт кире сигенәм. Был эште ярты көскә башҡарып булмауын аңларлыҡ кимәлдә яҡшы беләм. Яҡшы стартап нигеҙләүсеһен башҡалар өсөн хәүефле иткән сифат — сикһеҙ ваҡ мәшәҡәттәрҙе күтәрергә әҙер булыуы.
Шулай ҙа ялға китеү менән бәйле бер аҙ ҡатмарлыҡ бар. Күптәр кеүек, мин дә эшләргә яратам. Һәм байыҡҡас асыҡланған күп сәйер проблемаларҙың береһе шул: һеҙ бергә эшләргә теләгән ҡыҙыҡлы кешеләрҙең күбеһе бай түгел. Уларға көндәлек сығымдарын ҡаплаған берәй ерҙә эшләргә кәрәк. Тимәк, уларҙы коллега итергә теләһәгеҙ, мохтаж булмаһағыҙ ҙа, көндәлек сығымдарҙы түләрлек берәй проект өҫтөндә үҙегеҙгә лә эшләргә тура килә. Минеңсә, күп кенә сериялы эшҡыуарҙарҙы тап ошо дәртләндерә лә инде.
Шуға күрә мин Y Combinator-ҙа эшләүҙе шул тиклем яратам. Был үҙемә оҡшаған кешеләр менән ҡыҙыҡлы берәй нәмә өҫтөндә эшләү өсөн шәп сәбәп.
11. Оҙайлы яуаплылыҡҡа әҙер булмау
Егерме йәштәремдең күп өлөшөндә стартап башламауымдың сәбәбе ошо булды. Ошо йәштәге күптәр кеүек, мин дә барыһынан элек иреклекте юғары ҡуя инем. Бер нисә айҙан ашыуыраҡ бурыс талап иткән бер нәмәне лә эшләргә теләмәй торғайным. Шулай уҡ стартап кеүек тормошомдо тулыһынса биләп ала торған берәй эш менән дә шөғөлләнергә теләмәҫ инем. Һәм был ғәҙәти хәл. Сәйәхәт итеп, төркөмдә уйнап йәки башҡа берәй нәмә менән шөғөлләнеп ваҡыт үткәрергә теләһәгеҙ, был — компания башламау өсөн тулыһынса нигеҙле сәбәп.
Уңышҡа өлгәшкән стартап башлаһағыҙ, ул кәм тигәндә өс-дүрт йылығыҙҙы аласаҡ. (Әгәр уңышһыҙ булһа, барыһы ла күпкә тиҙерәк бөтәсәк.) Шуға күрә бындай кимәлдәге яуаплылыҡҡа әҙер булмаһағыҙ, быға тотонмауығыҙ яҡшыраҡ. Ләкин онотмағыҙ: ябай эшкә урынлашһағыҙ ҙа, стартапҡа киткән ваҡыт самаһында шунда эшләргә тура килеүе ихтимал, һәм буш ваҡытығыҙ уйлағандан күпкә аҙыраҡ булыуын күрерһегеҙ. Шуға күрә бәйжикте тағып, тәүге инструктажға барырға әҙерһегеҙ икән, стартап башларға ла әҙер булыуығыҙ ихтимал.
12. Тәртипкә һәм структураға ихтыяж
Тормоштарында ҡәтғи тәртипкә мохтаж кешеләр бар тип ишеткәнем бар. Был уларға нимә эшләргә кәрәклеген ҡушыусы кәрәк тигәнде һәйбәт итеп әйтеү генә шикелле. Бындай кешеләрҙең барлығына ышанам. Быға тәжрибәнән дәлилдәр етерлек: армия, дини секталар һ.б. Бәлки, улар хатта күпселекте тәшкил итәлер.
Әгәр һеҙ шундай кешеләрҙең береһе булһағыҙ, моғайын, һеҙгә стартап башларға кәрәкмәйҙер. Дөрөҫөн әйткәндә, һеҙгә унда эшкә лә бармаҫҡа кәрәк. Яҡшы стартапта һеҙгә нимә эшләргә кәрәклеген артыҡ өйрәтмәйҙәр. Унда генераль директор (CEO) тигән вазифалы бер кеше булыуы мөмкин, әммә компанияла яҡынса ун ике кеше булғанға тиклем бер кем дә бер кемгә нимә эшләргә кәрәклеген бойорорға тейеш түгел. Был бик һөҙөмтәһеҙ. Һәр кем, бер кем өйрәтмәһә лә, үҙенә нимә кәрәк, шуны эшләргә тейеш.
Әгәр был хаос рецепты һымаҡ яңғыраһа, футбол командаһы тураһында уйлап ҡарағыҙ. Ун бер кеше бик ҡатмарлы юлдар менән бергә эшләргә өлгәшә, шулай ҙа һирәк осрай торған ғәҙәттән тыш хәлдәрҙә генә кемдер башҡаларға нимә эшләргә кәрәклеген әйтә. Бер саҡ репортер Дэвид Бекхэмдан «Реал Мадрид»та ниндәй ҙә булһа тел проблемалары бармы, сөнки уйынсылар һигеҙгә яҡын төрлө илдән, тип һораған. Ул бының бер ҡасан да проблема булмауын әйткән, сөнки бөтәһе лә шул тиклем оҫта уйнаған, уларға хатта һөйләшергә лә тура килмәгән. Улар бөтәһе лә ябай ғына дөрөҫ эш иткән.
Стартап башлар өсөн етерлек кимәлдә бойондороҡһоҙ фекерле булыуығыҙҙы нисек белергә? Әгәр һеҙҙе бойондороҡһоҙ түгел тигән фаразға асыуығыҙ килһә, тимәк, моғайын, һеҙ шундайһығыҙҙыр.
13. Билдәһеҙлектән ҡурҡыу
Бәлки, ҡайһы бер кешеләр билдәһеҙлекте яратмағанға күрә стартаптар башлауҙан тыйылалыр. Әгәр һеҙ Microsoft-ҡа эшкә инһәгеҙ, киләһе бер нисә йылдың нисек үтәсәген ярайһы уҡ теүәл күрә алаһығыҙ — хатта артыҡ теүәл. Әгәр стартап башлаһағыҙ, теләһә нимә булыуы мөмкин.
Әгәр һеҙҙе билдәһеҙлек борсоһа, мин һеҙҙең өсөн был мәсьәләне хәл итә алам: стартап башлаһағыҙ, ул, моғайын, уңышһыҙлыҡҡа осраясаҡ. Әммә етди әйткәндә, был бөтә тәжрибә тураһында шулай уйлау насар түгел. Иң яҡшыһына өмөт итегеҙ, әммә иң насарына әҙер тороғоҙ. Иң насар осраҡта ла, был һәр хәлдә ҡыҙыҡлы буласаҡ. Иң яҡшы осраҡта һеҙ байый алаһығыҙ.
Әгәр һеҙ етди тырышлыҡ һалған булһағыҙ, стартап емерелһә лә һеҙҙе бер кем дә ғәйепләмәйәсәк. Ҡасандыр эш биреүселәр быны һеҙгә ҡаршы етешһеҙлек тип иҫәпләгән замандар булғандыр, әммә хәҙер улай итмәйҙәр. Мин ҙур компанияларҙың етәкселәренән һораным, һәм улар барыһы ла ҙур компанияла эшләп шул уҡ ваҡытты үткәргән кешегә ҡарағанда, стартап башларға тырышып, уңышһыҙлыҡҡа осраған кешене эшкә алыуҙы өҫтөн күреүҙәрен әйтте.
Инвесторҙар ҙа, ялҡаулыҡтан йәки төҙәлмәҫ ахмаҡлыҡтан ауып төшмәһәгеҙ, быны һеҙгә ҡаршы ҡулланмаясаҡ. Миңә әйтеүҙәренсә, башҡа урындарҙа — мәҫәлән, Европала — уңышһыҙлыҡҡа эләгеүгә насар мөнәсәбәт ҙур. Бында түгел. Америкала компаниялар, практик яҡтан башҡа бөтә нәмә кеүек үк, бер тапҡыр ҡулланыла торған нәмә.
14. Нимәнән ҡотолоп ҡалыуығыҙҙы аңламау
Бер йыл йәки ике йыл йәмғиәттә йәшәп өлгөргән кешеләрҙең колледжды яңы ғына тамамлаусыларға ҡарағанда яҡшыраҡ нигеҙләүсе булыуының бер сәбәбе — улар нимәнән ҡотолоп ҡалыуҙарын белә. Әгәр стартаптары уңышһыҙлыҡҡа осраһа, уларға эш табырға тура киләсәк, ә улар ябай эштәрҙең ни тиклем ҡәһәрле булыуын белә.
Колледжда уҡығанда йәйге эштәрҙә эшләгән булһағыҙ, эштең ниндәй икәнен беләм тип уйларға мөмкинһеҙ, әммә, моғайын, белмәйһегеҙҙер. Технология компанияларындағы йәйге эштәр — ысын эш түгел. Әгәр һеҙ официант булып йәйге эшкә керһәгеҙ, бына шул — ысын эш. Бына унда һеҙгә үҙ йөгөгөҙҙө тартырға тура килә. Әммә программа тәьминәте компаниялары студенттарҙы йәйгә арзан эш көсө сифатында ялламай. Улар быны студенттар уҡыуын тамамлағас, уларҙы эшкә алыу өмөтө менән эшләй. Шуға күрә һеҙ файҙа килтерһәгеҙ шат булһалар ҙа, улар һеҙҙән быны көтмәй.
Уҡыуҙы тамамлағас ысын эш тапһағыҙ, барыһы ла үҙгәрәсәк. Ул саҡта үҙ икмәгегеҙҙе үҙегеҙгә табырға тура киләсәк. Ә ҙур компаниялар эшләгән эштәрҙең күбеһе ҡыҙыҡһыҙ булғанға, һеҙгә ҡыҙыҡһыҙ нәмәләр өҫтөндә эшләргә тура киләсәк. Колледж менән сағыштырғанда еңел, әммә күңелһеҙ. Тәүҙә, колледжда ауыр эш эшләү өсөн аҡса түләгәндән һуң, еңел эш эшләп аҡса алыу шәп кеүек күренергә мөмкин. Ләкин бер нисә айҙан һуң был тойғо юғала. Ахыр сиктә, мәғәнәһеҙ нәмә өҫтөндә эшләү, хатта ул еңел булһа һәм һеҙгә күп түләһәләр ҙә, күңелде төшөрә башлай.
Һәм был иң насары түгел. Ғәҙәти эштә эшләүҙең ысынында иң ҡәһәрле яғы — һеҙҙең билдәле бер сәғәттәрҙә шунда булырға тейешлегегеҙ. Хатта Google да ошонан яфалана, күрәһең. Һәм бының нимә аңлатҡанын ғәҙәти эштә эшләгән һәр кем әйтә ала: бер нәмә өҫтөндә лә эшләү теләгегеҙ бөтөнләй булмаған ваҡыттар буласаҡ, әммә барыбер эшкә барырға, экран алдында ултырып эшләгән булып ҡыланырға тура киләсәк. Эште яратҡан кешегә, күпселек яҡшы хакерҙар кеүек, был — яза.
Стартапта һеҙ быларҙың барыһынан да ҡотолаһығыҙ. Күпселек стартаптарҙа офис сәғәттәре тигән төшөнсә юҡ. Эш менән тормош бер-береһенә ҡушыла. Әммә бының яҡшы яғы шунда: эштә үҙ тормошоғоҙ менән йәшәүегеҙгә бер кем дә ҡаршы түгел. Стартапта ваҡыттың күп өлөшөндә үҙегеҙ теләгән нәмәне эшләй алаһығыҙ. Әгәр һеҙ нигеҙләүсе булһағыҙ, ваҡыттың күп өлөшөндә теләгәнегеҙ — ул эш. Ләкин бер ҡасан да эшләгән булып ҡыланырға тура килмәй.
Ҙур компаниялағы офисығыҙҙа йоҡлап алһағыҙ, был профессиональ булмаған кеүек күренер ине. Әммә әгәр һеҙ стартап башлайһығыҙ һәм көн уртаһында йоҡлап китәһегеҙ икән, һеҙҙең хәмнигеҙләүселәрегеҙ бары тик һеҙҙе арыған тип кенә уйлаясаҡ.
15. Ата-әсәйҙәр һеҙҙең табип булыуығыҙҙы теләй
Күпмелер стартап нигеҙләүсе булырға теләүселәрҙе, моғайын, ата-әсәләре был уйҙан кире ҡайтаралыр. Мин һеҙгә уларҙы тыңламаҫҡа кәрәк тип әйтмәйем. Ғаиләләр үҙ традицияларына хоҡуҡлы, ә мин улар менән бәхәсләшер өсөн кем һуң? Ләкин хәүефһеҙ карьера ата-әсәйегеҙҙең һеҙгә ысынында теләгән нәмәһе булмауы ихтималлығының бер нисә сәбәбен күрһәтәм.
Беренсеһе шунда: ата-әсәйҙәр үҙҙәренә ҡарағанда балалары өсөн консерватив булырға яҡын тора. Был уларҙың хәленә ҡарата ысынында рациональ яуап. Ата-әсәйҙәр балаларының уңышына ҡарағанда уларҙың уңышһыҙлығын күберәк уртаҡлаша. Күпселек ата-әсәй быға ҡаршы түгел; был уларҙың бурысының бер өлөшө; әммә был уларҙы саманан тыш һаҡ булырға мәжбүр итә. Ә консерватизм яғына яңылышыу барыбер яңылышыу булып ҡала. Бөтә нәмәлә тиерлек бүләк хәүефкә пропорциональ. Шуға күрә балаларын хәүеф-хәтәрҙән һаҡлап, ата-әсәйҙәр үҙҙәре лә һиҙмәҫтән уларҙы ҙур уңыштарҙан да һаҡлай. Әгәр улар быны аңлаһа, һеҙҙең күберәк хәүефкә барыуығыҙҙы теләр ине.
Ата-әсәйҙәрҙең яңылышыуының икенсе сәбәбе — улар, генераpoolр кеүек үк, һәр ваҡыт үткән һуғыш менән көрәшә. Әгәр улар һеҙҙең табип булыуығыҙҙы теләһә, сәбәбе ауырыуҙарға ярҙам итеүегеҙҙе теләүҙә генә түгел, ә был һөнәрҙең абруйлы һәм килемле булыуында ла. [4] Әммә ул уларҙың фекере формалашҡан ваҡыттағы кеүек үк килемле йәки абруйлы түгел инде. Мин етмешенсе йылдарҙа бала саҡта, табип булыу иң шәп нәмә ине. Табиптар, Mercedes 450SL һәм теннис ҡатнашлығында үҙенсәлекле бер «алтын өсмөйөш» бар ине. Хәҙер был өс түбә лә ярайһы уҡ иҫкергән кеүек тойола.
Һеҙҙең табип булыуығыҙҙы теләгән ата-әсәйҙәр замандың ни тиклем үҙгәргәнен ябай ғына аңламауы ихтимал. Әгәр уның урынына Стив Джобс булһағыҙ, улар шул тиклем бәхетһеҙ булыр инеме? Шуға күрә, минеңсә, ата-әсәйегеҙҙең һеҙ нимә эшләргә тейешлеге тураһындағы фекерҙәренә яңы функцияларға үтенестәр (feature requests) кеүек ҡарарға кәрәк. Һеҙҙең берҙән-бер маҡсатығыҙ уларҙы ҡыуандырыу булһа ла, быға өлгәшеү юлы — улар һорағанды ғына биреү түгел. Киреһенсә, уларҙың нимә өсөн быны һорауы тураһында уйлағыҙ, һәм уларға кәрәкле нәмәне биреүҙең яҡшыраҡ юлы бармы-юҡмы икәнен ҡарағыҙ.
16. Эш — килешеү буйынса һайлау (дефолт)
Был беҙҙе кешеләрҙең ғәҙәти эшкә урынлашыуының һуңғы һәм, бәлки, иң көслө сәбәбенә алып килә: был — килешеү буйынса башҡарыла торған ғәҙәти ғәмәл. Килешеү буйынса көйләүҙәр (defaults) ғәйәт көслө, сөнки улар бер ниндәй аңлы һайлауһыҙ эшләй.
Енәйәтселәрҙән башҡа бөтә кешегә тиерлек, әгәр аҡса кәрәк булһа, эшкә урынлашырға кәрәк тигән фекер аксиома булып тойола. Ысынында иһә был йолаға йөҙ йылдан саҡ ҡына күберәк. Быға тиклем йәшәү өсөн аҡса эшләүҙең ғәҙәти юлы игенселек булған. Йөҙ йыллыҡ ҡына нәмәгә аксиома кеүек ҡарау — насар план. Тарихи үлсәмдәр буйынса был бик тиҙ үҙгәреп тороусы нәмә.
Бәлки, беҙ тап хәҙер шундай тағы бер үҙгәреште күрәбеҙҙер. Мин иҡтисад тарихын күп уҡыным һәм стартап донъяһын яҡшы аңлайым, һәм хәҙер миңә игенселектән сәнәғәткә күсеү кеүек ҙур үҙгәрештең башын күрәбеҙ кеүек тойола.
Һәм беләһегеҙме нимә? Әгәр һеҙ шул үҙгәреш башланып торған осорҙа (Европала яҡынса 1000 йылда) йәшәгән булһағыҙ, бәхет эҙләп ҡалаға ҡасыу бөтә кешегә тиерлек аҡылһыҙ эш булып күренер ине. Хәйер, крепостнойҙарға поместьеларын ташлап китергә ярамаһа ла, ҡалаға ҡасыу шул тиклем ауыр булмағандыр. Ауыл сигендә бер ниндәй һаҡсылар патруль йөрөмәгән. Күпселек крепостнойҙарҙы китеүҙән тыйған нәмә — бының аҡылға һыймаҫлыҡ хәүефле булып күренеүе ине. Үҙ ер киҫәгеңде ташлап китергәме? Өс-дүрт мең ят кеше йәшәгән ҙур ҡалала йәшәү өсөн, ғүмер буйы бергә булған кешеләрҙе ташлап китергәме? Нисек йәшәрһең? Үҙең үҫтермәһәң, ризыҡты ҡайҙан алырһың?
Уларға нисек кенә ҡурҡыныс күренмәһен, хәҙер үҙ аҡылың менән йәшәү беҙҙең өсөн ябай көндәлек нормаға әйләнде. Шуға күрә стартап башлау һеҙгә хәүефле күренһә, хәҙерге беҙҙеңсә йәшәү һеҙҙең ата-бабаларығыҙға бер ваҡыт ни тиклем хәүефле күренгәнен уйлағыҙ. Сәйер булһа ла, быны иң яҡшы белгән кешеләр — тап һеҙҙе иҫке моделгә йәбешеп ятырға мәжбүр итеүселәр. Ларри менән Сергей үҙҙәре эшкә урынлашмаған килеш, нисек һеҙгә хеҙмәткәр булып килергә кәрәк тип әйтә ала?
Хәҙер беҙ урта быуат крәҫтиәндәренә ҡарап, уларҙың быға нисек түҙгәненә аптырайбыҙ. Яҡшыраҡ бер нәмәгә лә өмөтһөҙ, барлыҡ артыҡ уңышыңды бирергә һәм хужаларың тип танырға тейеш булған байҙар һәм дин әһелдәре ҡулы аҫтында ғүмерең буйы бер үк баҫыуҙы эшкәртеү ни тиклем күңелһеҙ булған. Бер көн килеп кешеләр беҙ ғәҙәти эш тип һанаған нәмәгә лә шулай уҡ ҡараһа, мин ғәжәпләнмәҫ инем. Һәр көн йәнһеҙ бер офис бинаһындағы бәләкәй бүлмәгә (кубиклға) барыу һәм үҙең хужа тип танырға тейеш булған — һине үҙ кабинетына саҡырып «ултыр» тигәс, ултырырға мәжбүр булған — кешенең ҡушҡанын үтәү ни тиклем ҡайғылы! Программа тәьминәтен ҡулланыусыларға сығарыу өсөн рөхсәт һорарға тура килеүен күҙ алдына килтерегеҙ. Йәкшәмбе көнө төштән һуң ял көндәре тамамланып барғанға һәм иртәгә тороп эшкә барырға кәрәк булғанға күңелһеҙләнеүҙе күҙ алдына килтерегеҙ. Улар быға нисек түҙгән?
Игенселектән сәнәғәткә күсеү һымаҡ тағы бер ҙур боролоштоң башында тороуыбыҙ тураһында уйлау тулҡынландыра. Бына ни өсөн миңә стартаптар мөһим. Стартаптар күп аҡса эшләү ысулы булғанға ғына ҡыҙыҡлы түгел. Миңә бының өсөн ҡиммәтле ҡағыҙҙар менән спекуляция яһау кеүек башҡа юлдар бөтөнләй ҡыҙыҡ түгел. Иң күбендә улар башватҡыстар кеүек кенә ҡыҙыҡлы. Стартаптар менән иһә тәрәнерәк нәмәләр бара. Улар байлыҡ булдырыу ысулындағы һирәк, тарихи боролоштарҙың береһен кәүҙәләндерә ала.
Бына ошо нәмә асылда беҙҙе Y Combinator өҫтөндә эшләргә этәрә лә инде. Беҙ аҡса эшләргә теләйбеҙ, иң кәмендә быны туҡтатмаҫ өсөн, әммә төп маҡсат был түгел. Кешелек тарихында бындай бөйөк иҡтисади тайпылыштар бик һирәк булған. Шуларҙың береһен тиҙләтеү иҫ киткес шәп хак булыр ине.
Иҫкәрмәләр
[1] Берҙән-бер оттолған кешеләр беҙ булдыҡ. Фәрештәләрҙең конвертацияланыусы бурысы бар ине, шуға күрә аукцион килеменә беренсе талап хоҡуғы уларҙа булды. Y Combinator бер долларҙан 38 цент ҡына алды.
[2] Бының өсөн иң яҡшы ойошма төрө асыҡ кодлы проект булыр ине, әммә уларҙа йөҙгә-йөҙ осрашыуҙар күп түгел. Бәлки, шундай осрашыуҙар ойошторған берәйһен башларға төшөрҙөр.
[3] Стартаптарҙы һатып алыр өсөн билдәле бер һанда ҙур компаниялар булырға тейеш, шуға күрә ҙур компаниялар һаны нулгә төшә алмай.
[4] Уй уйыны (мыслительный эксперимент): әгәр табиптар шул уҡ эште эшләһә, әммә ярлы ҡыуылғандар сифатында булһа, ҡайһы ата-әсәй балаларының табип булыуын теләр ине икән?
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Тревор Блэквеллға, Джессика Ливингстонға һәм Роберт Моррисҡа, Zenter-ҙы нигеҙләүселәргә — үҙҙәренең веб-нигеҙле PowerPoint үлтереүсеһен әле эшләтеп ебәрмәһәләр ҙә ҡулланырға рөхсәт иткәндәре өсөн, шулай уҡ мине сығыш яһарға саҡырғаны өсөн Беркли CSUA-нан Мин-Хэй Лукка рәхмәт белдерәм.
Был эссе тураһында фекерҙәрегеҙҙе бында ҡалдырығыҙ.