(Бу эссе 2007 елгы Startup School һәм Berkeley CSUA чараларындагы чыгышларга нигезләнгән.)
Без Y Combinator белән уңыш дәрәҗәсе турында мәгълүмат тупларлык дәрәҗәдә озак шөгыльләнәбез инде. 2005 елның җәендәге беренче чыгарылышыбызда сигез стартап бар иде. Шул сигезнең ким дигәндә дүртесе уңышка иреште кебек. Өчесе сатылды: Reddit ике компаниянең — Reddit һәм Infogami кушылуыннан гыйбарәт иде, ә өченчесе сатылган стартап турында без әлегә сөйли алмыйбыз. Шул ук чыгарылыштан тагын берсе — Loopt, аларның эшләре шулкадәр яхшы бара ки, теләсәләр, мөгаен, ун минут эчендә сатыла алырлар иде.
Димәк, ике елдан да кимрәк вакыт элек булган шул беренче җәйге чыгарылышның нигезләүчеләренең яртысы диярлек хәзер, ким дигәндә үз стандартлары буенча, бай. (Байый башлагач төшенә торган бер нәрсә: байлыкның дәрәҗәләре бик күп.)
Мин уңыш дәрәҗәбез 50% дәрәҗәсендә калыр дип алдан әйтергә әзер түгел. Ул беренче чыгарылыш аномалия булырга да мөмкин. Ләкин без еш телгә алына торган (һәм, мөгаен, уйлап чыгарылган) стандарт 10% тан яхшырак нәтиҗә күрсәтә алырга тиешбез. 25% ны максат итеп кую миңа тулысынча ышанычлы тоела.
Хәтта җиңелгән нигезләүчеләрнең дә хәле бик начар түгел кебек. Беренче сигез стартапның өчесе хәзер, мөгаен, яшәүдән туктагандыр. Ике очракта нигезләүчеләр җәй беткәч башка эшләр белән шөгыльләнә башлады. Бу тәҗрибә аларга психологик җәрәхәт ясады дип уйламыйм. Җәрәхәткә иң якын җиңелү Kiko белән булды — аларның нигезләүчеләре Google Calendar тарафыннан изелгәнче үз стартаплары өстендә тулы бер ел эшләде. Ләкин ахыр чиктә алар канәгать калды. Алар үз программа тәэминатын eBay аша чирек миллион долларга сатты. Үзләренең «фәрештә» инвесторларына бурычларын кайтарганнан соң, аларның һәрберсендә якынча бер еллык хезмәт хакы калды. [1] Аннары алар шунда ук яңа һәм күпкә кызыграк стартап — Justin.TV баш Wolfтылар.
Шуңа күрә менә тагын да гаҗәбрәк статистика: шул беренче чыгарылышның 0% ы аяныч тәҗрибә алмады. Һәр стартаптагы кебек, аларның да күтәрелүләре һәм төшүләре булды, ләкин берсе дә моны офис кабинасындагы («кубикл») эшкә алмаштырмас иде дип уйлыйм. Һәм бу статистика, мөгаен, очраклылык түгелдер. Озак вакытлы уңыш дәрәҗәбез нинди генә булмасын, гадәти эшкә урнашкан булсамчы дип үкенүчеләр өлеше 0% ка якын булып калыр дип уйлыйм.
Минем өчен иң зур сер шул: нигә күбрәк кеше стартап башламый? Әгәр моны эшләгән һәркем диярлек аны гадәти эштән өстен күрсә һәм шактый зур өлеше баеп китсә, нигә барысы да моны эшләргә теләми? Күпләр безгә һәр финанслау чорында меңнәрчә гариза килә дип уйлый. Чынлыкта безгә гадәттә берничә йөз генә килә. Нигә күбрәк кеше гариза бирми? Һәм бу дөньяны күзәтүче һәркемгә стартаплар гөмбә кебек үсә кебек тоелса да, бу сан кирәкле осталыкка ия кешеләр саны белән чагыштырганда бик аз. Программистларның зур күпчелеге һаман да турыдан-туры көллияттән кубиклга китә һәм шунда кала.
Кешеләр үз файдасына эшләми кебек. Ни бара соң? Мин моңа җавап бирә алам. Y Combinator венчур финанслау процессының иң башында торганлыктан, без, мөгаен, компания ачарга теләү-ләмәвен төгәл белмәгән кешеләрнең психологиясе буенча дөньядагы әйдәп баручы белгечләрдер.
Икеләнүдә начар бернәрсә дә юк. Әгәр сез хакер булып, стартап башлау турында уйлап, бу адымны ясар алдыннан икеләнәсез икән, сез бөек традициянең бер өлеше. Ларри белән Сергей да Google башлар алдыннан шулай хис иткән кебек, Джерри белән Фило да Yahoo башлар алдыннан шулай булган. Дөресен генә әйткәндә, иң уңышлы стартаплар — тәвәккәл бизнесменнар түгел, ә икеләнүчән хакерлар башлаган стартаплардыр дип саныйм.
Моны дәлилләрлек фактларыбыз бар. Без финанслаган иң уңышлы стартапларның берничәсе соңрак гариза бирергә соңгы мизгелдә генә карар кылганнарын әйтте. Кайберләре соңгы мөддәткә санаулы сәгатьләр кала гына карар иткән.
Икеләнү белән көрәшүнең юлы — аны кисәкләргә бүлеп анализлау. Нәрсәдер эшләргә икеләнгән кешеләрнең башларында якынча сигез төрле сәбәп бергә бутала, һәм алар кайсысы иң мөһиме икәнен үзләре дә белми. Кайберләре нигезле, кайберләре нигезсез булыр, ләкин аларның чагыштырма нисбәтен белми торып, сез үз шикләрегезнең нигездә дөресме яисә ялганмы икәнен белә алмыйсыз.
Шуңа күрә мин кешеләрнең стартап башларга теләмәвенең барлык өлешләрен санап чыгачакмын һәм кайсылары реаль икәнен аңлатачакмын. Шул вакытта булачак нигезләүчеләр моны үз хисләрен тикшерү өчен чек-лист буларак куллана алачак.
Минем максатым — сезнең үз-үзегезгә ышанычыгызны арттыру, моны таныйм. Ләкин монда гадәти үзеңә ышаныч арттыру күнегүләреннән аерылып торган ике нәрсә бар. Берсе — минем намуслы булу теләгем. Ышаныч тудыру бизнесындагы күпчелек кеше, сез китап сатып алгач яки сезнең нинди шәп икәнегезне сөйли торган семинарга түләп кергәч тә, үз максатына ирешкән була. Әгәр мин стартап башларга тиеш булмаган кешеләрне дәртләндерсәм, үз тормышымны начарайтам гына. Y Combinator-га артык күп кешене гариза бирергә өндәсәм, бу миңа күбрәк эш дигән сүз, чөнки барлык гаризаларны миңа укырга туры киләчәк.
Икенче аермалы нәрсә — минем алым. Позитив булу урынына, мин негатив булачакмын. Сезгә «әйдә, син булдырасың» дип әйтү урынына, мин сезнең моны эшләмәвегезнең барлык сәбәпләрен карап чыгачакмын һәм ни өчен күбесен (ләкин барысын да түгел) санга сукмаска кирәклеген күрсәтәчәкмен. Һәркем тумыштан ия булган бер сәбәптән башларбыз.
1. Артык яшь
Күп кеше үзләрен стартап башлау өчен артык яшь дип уйлый. Күбесе хаклы. Дөнья буенча уртача яшь якынча 27 тәшкил итә, шуңа күрә халыкның өчтән бере диярлек үзләрен артык яшь дип дөресен әйтә ала.
«Артык яшь» нәрсә ул? Y Combinator белән безнең бер максатыбыз — стартап нигезләүчеләренең яше буенча түбән чиген ачыклау иде. Инвесторлар монда артык консерватив кебек тоела иде — алар чынлыкта аспирантларны яки хәтта студентларны финансларга тиеш булганда, профессорларны финансларга тели иде.
Бу чикне киңәйтү барышында без ачкан төп нәрсә — чикнең кайда булуы түгел, ә аның никадәр ачык булмавы. Тышкы чик 16 яшькә кадәр түбән булырга мөмкин. Без 18 яшьтән кечерәкләрне карамыйбыз, чөнки аннан яшьрәк кешеләр кануни рәвештә шартнамә төзи алмый. Ләкин без финанслаган иң уңышлы нигезләүче Сэм Альтман ул вакытта 19 яшьтә иде.
Ләкин Сэм Альтман — сирәк очрый торган чыгарма. Аңа 19 яшь булганда, эчендә 40 яшьлек кеше утыра кебек иде. Ә эчендә 12 яшьлек бала булган башка 19 яшьлекләр дә бар.
Билгеле бер яшьтән узган кешеләр өчен махсус «өлкән» сүзе булуының сәбәбе бар. Сез үтә торган бер бусага бар. Гадәттә ул 21 яшь итеп билгеләнә, ләкин төрле кешеләр аны бик төрле яшьтә уза. Сез бу бусаганы үткәнсез икән, яшегезгә карамастан, сез стартап башларлык дәрәҗәдә өлкәнсез.
Моны ничек белергә? Өлкәннәр куллана торган берничә тест бар. Чынлыкта мин бу тестларның барлыгын Сэм Альтман белән очрашкач аңладым. Мин үземнән күпкә олырак кеше белән сөйләшүемне сизеп алдым. Аннары мин үземнән сорадым: мин монда нәрсәне үлчим соң? Аны нәрсә өлкәнрәк итеп күрсәтте?
Өлкәннәр кулланган бер тест — сездә һаман да балаларча җаваплылыктан качу («эшне өзү») рефлексының булу-булмавы. Сез бәләкәй бала булганда һәм сездән авыр берәр нәрсә сораганда, сез елый һәм «мин булдыра алмыйм» дип әйтә аласыз, һәм өлкәннәр сезне, мөгаен, тынычлыкта калдырыр. Бала чакта «мин бит бала гына» дип әйтеп баса торган сихри төймә бар, ул сезне иң кыен хәлләрдән чыгара. Шул ук вакытта өлкәннәргә, үз билгеләмәләре буенча, эшне өзәргә рөхсәт ителми. Алар барыбер шулай итә, әлбәттә, ләкин алай эшләгәндә аларны аяусыз рәвештә читкә тибәрәләр.
Өлкән кешене тануның икенче юлы — аның каршылыкка («челленджга») ничек җавап бирүендә. Әле өлкән булмаган кеше, гадәттә, өлкән кешенең каршылыгына аның өстенлеген тану рәвешендә җавап бирә. Әгәр олы кеше «бу акылсыз идея» дисә, бала я койрыгын кысып кача, яисә баш күтәрә. Ләкин баш күтәрү дә буйсыну кебек үк түбәнлекне тануны күздә тота. «Бу акылсыз идея» дигән сүзгә олыларча җавап — турыдан-туры күзгә карап: «Чыннан дамы? Ни өчен алай уйлыйсыз?» — дип әйтү.
Әлбәттә, сынауларга һаман да балаларча җавап бирүче бик күп өлкәннәр бар. Ә менә сынауларга өлкәннәрчә җавап бирүче балалар сирәк очрый. Аны очратсагыз, яшенә карамастан, сез өлкән кешене таптыгыз дигән сүз.
2. Тәҗрибә җитми
Мин кайчандыр стартап нигезләүчеләре ким дигәндә 23 яшьтә булырга тиеш, һәм үз эшен башлаганчы кеше берничә ел башка компаниядә эшләргә тиеш дип язган идем. Мин хәзер алай уйламыйм, һәм фикеремне без финанслаган стартаплар үрнәге үзгәртте.
Мин һаман да 23 яшь 21 яшьтән яхшырак дип уйлыйм. Ләкин 21 яшьтә тәҗрибә туплауның иң яхшы ысулы — стартап башлау. Шуңа күрә, парадоксаль рәвештә, әгәр стартап башлау өчен сезнең тәҗрибәгез җитми икән, сез стартап башларга тиешсез. Бу гадәти эшкә караганда тәҗрибәсезлеккә каршы күпкә нәтиҗәлерәк дәва. Чынлыкта, гадәти эшкә урнашу сезне стартап башлауга тагын да сәләтсезрәк итәргә мөмкин, чөнки ул сезне эшләү өчен офис һәм нинди программа язарга кирәклеген әйтүче продукт менеджеры кирәк дип уйлаучы кулга ияләштерелгән хайванга әйләндерә.
Мине моңа чыннан да Kiko вәкилләре ышандырды. Алар стартапны көллиятне тәмамлау белән башлады. Тәҗрибәсезлекләре аркасында алар бик күп хаталар ясады. Ләкин бер елдан соң без аларның икенче стартапын финанслаганда, алар гаять көчле булып өлгергән иде. Алар һичшиксез кулга ияләштерелгән хайваннар түгел иде. Һәм алар ул елны Microsoft-та яки хәтта Google-да эшләп үткәргән булсалар, һич тә шулкадәр үсә алмас иде. Алар һаман да үз-үзенә ышанмаган кече программистлар булып калыр иде.
Шуңа күрә хәзер мин кешеләргә көллияттән соң туп-туры стартап башларга киңәш итәр идем. Тәвәккәллек итү өчен яшь чактан да яхшырак вакыт юк. Әлбәттә, сез, мөгаен, уңышсызлыкка очрарсыз. Ләкин хәтта уңышсызлык та сезне төп максатка эшкә урнашуга караганда тизрәк алып җиткерәчәк.
Моны әйтү мине бераз борчый, чөнки асылда без кешеләргә безнең исәпкә уңышсызлыклар аша белем алырга киңәш итәбез, ләкин бу дөреслек.
3. Тәвәккәллек җитми
Стартап нигезләүчесе буларак уңышка ирешү өчен сезгә гаять зур тәвәккәллек (ихтыяр көче) кирәк. Бу, бәлки, уңышның бердәнбер иң яхшы күрсәткечедер.
Кайбер кешеләрдә уңышка ирешү өчен ихтыяр көче җитмәскә мөмкин. Миңа моны төгәл әйтү кыен, чөнки мин үзем шулкадәр тәвәккәл, ихтыяр көче булмаган кешеләрнең башында нәрсә барганын күз алдына да китерә алмыйм. Ләкин аларның барлыгын беләм.
Хакерларның күбесе үзләренең тәвәккәллеген бәяләп бетермидер. Стартап белән идарә итүгә ияләшкән саен күпләрнең күзгә күренеп ныгый барганын күрдем. Башта 2 миллион долларга сатылуга да шат булачак, ләкин хәзер бөтен дөньяны яулап алырга ниятләгән берничә кешене атый алам.
Хәтта Ларри белән Сергей үзләре дә башта компания башлау турында икеләнгәндә, сезнең җитәрлек тәвәккәл булуыгызны ничек белергә? Мин фаразлап кына әйтәм, ләкин төп сынау — сезнең үз проектларыгыз өстендә эшләү теләгегез җитәрлекме-юкмы икәнлегендә. Компания башларга теләү-ләмәүләрендә шикләнсәләр дә, Ларри белән Сергей үз җитәкчеләренең боерыкларын тыңлаучан үтәүче басынкы кече фәнни хезмәткәрләр булмаган кебек. Алар үз проектларын башлап җибәргән.
4. Акыл җитми
Стартап нигезләүчесе буларак уңышка ирешү өчен сезгә уртача акыллы булу кирәктер. Ләкин бу турыда борчыласыз икән, сез, мөгаен, ялгышасыз. Әгәр стартап башлар өчен акылым җитмәскә мөмкин дип борчылырлык акыллы икәнсез, димәк, акылыгыз җитә.
Һәм ни генә булмасын, стартап башлау шулкадәр үк күп акыл таләп итми. Кайбер стартаплар таләп итә. Mathematica программасын язу өчен математиканы яхшы белергә кирәк. Ләкин күпчелек компанияләр гадирәк эшләр белән шөгыльләнә, анда хәлиткеч фактор — акыл түгел, ә тырышлык. Силикон үзәне бу мәсьәләдә сезнең карашыгызны бозырга мөмкин, чөнки монда акыллылык культы бар. Акыллы булмаган кешеләр ким дигәндә шулай кыланырга тырыша. Ләкин байый өчен бик күп акыл кирәк дип уйласагыз, Нью-Йорк яки Лос-Анджелеснең затлырак районнарында берничә көн үткәреп карагыз.
Техник яктан катлаулы нәрсә эшләүче стартап башлар өчен акыл җитми дип саныйсыз икән, гади корпоратив программа тәэминаты (enterprise software) языгыз. Корпоратив программа тәэминаты компанияләре технология компанияләре түгел, алар сату компанияләре, ә сату нигездә тырышлыкка бәйле.
5. Бизнес турында бернәрсә дә белмисез
Бу — коэффициенты нульгә тигез булырга тиеш тагын бер үзгәрүчән зурлык. Стартап башлар өчен бизнес турында бернәрсә дә белү кирәк түгел. Башлангыч игътибар продуктка юнәлергә тиеш. Бу этапта сезгә бары тик кешеләр теләгән нәрсәне ничек ясарга икәнен белү кирәк. Уңышка ирешсәгез, аннан ничек акча эшләргә икәне турында уйларга туры киләчәк. Ләкин бу шулкадәр җиңел, аны барышында ук өйрәнеп була.
Нигезләүчеләргә акча турында артык борчылмыйча, бары тик шәп нәрсә ясарга кушканым өчен мине шактый тәнкыйтьлиләр. Шул ук вакытта барлык эмпирик дәлилләр моны раслый: популяр нәрсә ясаган стартапларның 100% ы диярлек аннан акча эшли ала. Ә сатып алучы компанияләр миңа шәхсән стартапларны табышлары өчен түгел, ә стратегик кыйммәтләре өчен сатып алуларын әйтә. Димәк, алар кешеләр теләгән нәрсәне ясаган өчен. Сатып алучылар бу кагыйдәнең үзләре өчен дә гамәлдә булуын белә: әгәр кулланучылар сезне ярата икән, сез аннан һәрвакыт ничек тә булса акча эшли аласыз, ә яратмый икән, сезне дөньядагы иң оста бизнес-модель дә коткара алмаячак.
Нигә алайса шулкадәр күп кеше минем белән бәхәсләшә? Бер сәбәп шунда дип уйлыйм: алар егерме яшьлек яшьләр бернинди керем китерми торган шәп нәрсә ясап баеп китә алуы фикерен кабул итә алмый. Алар моның мөмкин булуын теләми генә. Ләкин моның никадәр мөмкин булуы аларның моны никадәр теләвенә бәйле түгел.
Үземне тәэсирләнүчән яшь хакерларны һәлакәт юлына өстерәүче ниндидер җаваплылыксыз сихерче-көймәче («крысолов») итеп сурәтләүләре бераз вакыт ачуымны китерде. Ләкин хәзер мин мондый бәхәсләрнең яхшы идея билгесе булуын аңлыйм.
Иң кыйммәтле хакыйкатьләр — күпчелек кеше ышанмаган хакыйкатьләр. Алар арзан бәяләнгән акцияләр кебек. Эшегезне алардан башласагыз, бөтен мәйдан сезнеке булачак. Шуңа күрә сез үзегез яхшы икәнен белгән, ләкин күпчелек кеше каршы булган идея тапсагыз, сез аларның каршылыкларына игътибар итмәскә генә түгел, ә шул юнәлештә кыю алга барырга тиешсез. Бу очракта, бу популяр булачак, ләкин акча эшләү кыен кебек күренгән идеяләрне эзләргә кирәк дигәнне аңлата.
Сез популяр, ләкин без аннан ничек акча эшләргә икәнен таба алмаган нәрсә ясый алмыйсыз дип сөт-раундка (seed round) бәхәсләшергә әзербез.
6. Бергә нигезләүче (кофаундер) юк
Бергә нигезләүченең булмавы — чын проблема. Бер кеше өчен стартап артык авыр йөк. Күп кенә сорауларда башка инвесторлардан аерылсак та, бу мәсьәләдә без барыбыз да бер фикердә. Барлык инвесторлар, чыгармасыз, сезне кофаундерсызга караганда, кофаундер белән бергә финансларга күбрәк омтыла.
Без берүзе булган ике нигезләүчене финансладык, ләкин ике очракта да аларның беренче бурычы кофаундер табу булырга тиешлеген киңәш иттек. Икесе дә тапты. Ләкин без аларның гариза биргәнче үк кофаундерлары булуын өстен күрер идек. Яңа гына финансланган проектка кофаундер табу артык кыен түгел, ә безгә бик катлаулы эшкә алынырлык тугрылыклы кофаундерлар булуы кирәк.
Әгәр сезнең кофаундерыгыз юк икән, нәрсә эшләргә? Табарга. Бу башка һәрнәрсәдән мөһимрәк. Сез яшәгән җирдә сезнең белән бергә стартап башларга теләүче булмаса, андый кешеләр булган җиргә күчегез. Әгәр хәзерге идеягез өстендә сезнең белән беркем эшләргә теләмәсә, кешеләр эшләргә теләгән идеягә күчегез.
Әгәр сез һаман да укыйсыз икән, сезне потенциаль кофаундерлар чолгап алган. Берничә елдан соң аларны табу кыенлаша. Сез сайлый алырлык даирә тарая гына түгел, күпчелегенең инде эше, хәтта, бәлки, туйдырырга кирәк гаиләсе дә бар. Шуңа күрә, көллияттә чакта стартаплар турында бергә хыялланган дусларыгыз булса, алар белән мөмкин кадәр элемтәдә торыгыз. Бу хыялны исән сакларга ярдәм итәргә мөмкин.
Кофаундер белән кулланучылар төркеме яисә конференция кебек чараларда очрашу мөмкин. Ләкин мин артык өметләнмәс идем. Кемнедер кофаундер итеп алырга теләвегезне белү өчен, сезгә аның белән бергә эшләп карарга кирәк. [2]
Моннан чыгарырга тиешле чын сабак — кофаундерны ничек табу түгел, ә стартапларны яшь чакта, тирә-юньдә алар күп булганда башларга кирәклеге.
7. Идея юк
Бер караганда, яхшы идеягез булмаса, бу проблема түгел, чөнки күпчелек стартаплар барыбер үз идеяләрен үзгәртә. Уртача Y Combinator стартапында тәүге өч ай ахырына идеянең 70% ы яңа буладыр дип уйлыйм. Кайвакыт ул 100% тәшкил итә.
Чынлыкта, без нигезләүчеләрнең башлангыч идеягә караганда мөһимрәк булуына шулкадәр ышанабыз ки, бу финанслау чорында яңа нәрсәне сынап караячакбыз. Кешеләргә бөтенләй идеясез дә гариза бирергә рөхсәт итәчәкбез. Теләсәгез, гариза формасындагы нәрсә белән шөгыльләнәчәксез дигән сорауга «Бездә бернинди идея дә юк» дип җавап бирә аласыз. Әгәр сез чыннан да бик яхшы күренсәгез, без сезне барыбер кабул итәрбез. Сезнең белән утырып, берәр өметле проект уйлап таба алуыбызга ышанабыз.
Чынлыкта бу безнең болай да эшли торган эшебезне ныгыту гына. Без идеягә әллә ни зур әһәмият бирмибез. Без аны нигездә әдәплелек йөзеннән генә сорыйбыз. Гариза формасында безне чынлап та кызыксындырган сорау — нинди шәп нәрсәләр ясаганыгыз турындагы сорау. Ясаган нәрсәгез өметле стартапның беренче версиясе булса — бик әйбәт, ләкин безне кызыксындырган төп нәрсә — сезнең әйберләр ясый белүегез. Популяр ачык чыганаклы (open source) проектның әйдәп баручы эшкәртүчесе булу да шул дәрәҗәдә үк мөһим.
Бу — Y Combinator сезне финансласа, проблеманы чишә. Ә гомуми очракта ничек? Чөнки башка яктан караганда, идеягез булмаса, бу проблема. Әгәр сез бернинди идеясез стартап башласагыз, алга таба нәрсә эшләячәксез?
Менә стартап идеяләрен табуның кыскача рецепты. Үз тормышыгызда җитешмәгән нәрсәне табыгыз һәм шул ихтыяҗны канәгатьләндерегез — ул сезгә генә хас кебек тоелса да. Стив Возняк үзенә компьютер ясаган; шулкадәр күп башка кешеләргә бу кирәк булыр дип кем уйлаган? Тар, ләкин реаль ихтыяҗ — киң, ләкин уйдырма ихтыяҗга караганда яхшырак башлангыч нокта. Хәтта сезнең проблема шимбә кичендә очрашуга барыр кеше булмауда гына булса да, сез моны программа ярдәмендә хәл итү юлын тапсагыз, сез дөрес юлда, чөнки бик күп башка кешеләрнең дә шундый ук проблемасы бар.
8. Яңа стартапларга урын юк
Күп кеше гел арта барган стартаплар санына карый да «бу мәңге дәвам итә алмый» дип уйлый. Аларның фикерләвендә бер ялгышлык ята: имеш, булырга мөмкин стартаплар санының ниндидер чиге бар. Ләкин бу ялган. 1000 кешелек компанияләрдә хезмәт хакына эшли алучы кешеләр санына ниндидер чик бар дип беркем әйтми. Ни өчен 5 кешелек компанияләрдә өлеш (акция) өчен эшли алучылар санына чик булырга тиеш? [3]
Эшләүче һәркем диярлек ниндидер ихтыяҗны канәгатьләндерә. Компанияләрне кечерәк берәмлекләргә таркату ул ихтыяҗларны юкка чыгармый. Гамәлдәге ихтыяҗларны берничә гигант, иерархик оешмага караганда стартаплар челтәре нәтиҗәлерәк канәгатьләндерер иде, ләкин мин бу мөмкинлекләрнең кимүен аңлата дип уйламыйм, чөнки хәзерге ихтыяҗларны канәгатьләндерү яңаларын китереп чыгарачак. Аерым шәхесләрдә бу нәкъ шулай бара. Һәм монда начар бернәрсә дә юк. Без урта гасыр патшалары өчен хатын-кызларча нәфис зиннәтлелек булып күренерлек әйберләрне, мәсәлән, ел әйләнәсе язгы температура сакланган биналарны, гадәти дип кабул итәбез. Һәм барысы да яхшы барса, безнең нәселләребез без үзебез өчен акылга сыймаслык байлык булып күренгән әйберләрне табигый кабул итәчәк. Матди байлык өчен абсолют стандарт юк. Сәламәтлек саклау — аның бер өлеше, һәм ул үзе генә дә бер төпсез чокыр («кара тишек»). Күз алдына китерерлек киләчәктә кешеләр тагын да күбрәк матди байлык теләячәк, шуңа күрә компанияләр өчен, һәм аеруча стартаплар өчен булган эш күләменә бернинди чик юк.
Гадәттә «урын җитмәү» ялгышлыгы турыдан-туры әйтелми. Гадәттә ул «Google, Microsoft һәм Yahoo сатып ала алырлык стартаплар саны чикле генә» кебек белдерүләрдә чагыла. Бәлки, гәрчә сатып алучылар исемлеге бу исемлеккә караганда күпкә озынрак булса да. Башка сатып алучылар турында ни генә уйласагыз да, Google юләр түгел. Зур компанияләрнең стартапларны сатып алу сәбәбе — аларның кыйммәтле нәрсә булдырулары. Һәм ни өчен аерым кешеләр теләгән байлык күләменә чик булмаган кебек, компанияләр сатып ала алырлык кыйммәтле стартаплар санына ниндидер чик булырга тиеш? Бәлки, теләсә кайсы сатып алучының үзенә куша алырлык стартаплар санына гамәли чикләр бардыр, ләкин әгәр кыйммәт бар икән (нигезләүчеләр тиз арада акча алу өчен баш тартырга әзер булган өстенлекләр формасында), сатып алучылар аны үзләштерү өчен эволюция кичерәчәк. Базарлар бу яктан бик акыллы.
9. Туйдырырга кирәк гаилә бар
Менә бу — чын сәбәп. Мин гаиләсе булган беркемгә дә стартап башларга киңәш итмәс идем. Бу начар идея димим, бары тик моны киңәш итү өчен җаваплылыкны үз өстемә аласым килми. Мин 22 яшьлекләргә стартап башларга кушу өчен җаваплылык алырга әзер. Алар уңышсызлыкка очраса ни? Алар күп нәрсәгә өйрәнәчәк, һәм Microsoft-тагы эш кирәк булса, һаман аларны көтәчәк. Ләкин мин аналарга каршы барырга әзер түгел.
Әгәр гаиләгез булып, стартап башларга теләсәгез, сез консалтинг бизнесын башлап җибәрә аласыз, ә аннары аны әкренләп продукт бизнесына әйләндерә аласыз. Эмпирик яктан моны башкарып чыгу ихтималы бик аз күренә. Бу юл белән сез беркайчан да Google дәрәҗәсенә җитә алмаячаксыз. Ләкин ким дигәндә сез керемсез калмаячаксыз.
Тәвәккәллекне киметүнең тагын бер юлы — үз эшегезне башлау урынына гамәлдәге стартапка кушылу. Стартапның беренче хезмәткәрләренең берсе булу — яхшы яклары белән дә, начар яклары белән дә күп җәһәттән нигезләүче булуга охшаш. Сез якынча 1/n^2 дәрәҗәсендә нигезләүче булачаксыз, монда n — сезнең эшче номерыгыз.
Кофаундерлар мәсьәләсендәге кебек үк, мондагы чын сабак — стартапларны яшь чакта башларга кирәк.
10. Мөстәкыйль рәвештә бай булу
Бу — минем стартап башламавыма аклануым. Стартаплар — зур стресс. Акчага мохтаҗ булмасагыз, моны нигә эшләргә? Һәрбер «серияле эшмәкәр»гә каршы: «Тагын бер компания башларгамы? Син тилемени?» — дип уйлаучы якынча егерме акыллы кеше туры килә.
Мин яңа стартаплар башлауга ике тапкыр якынлаштым, ләкин тормышымның дүрт елын очраклы мәшәкатьләргә («schleps») сарыф итәсем килмәгәнлектән һәрвакыт кире чигендем. Бу бизнесны яхшы белгәнлектән, моны ярым-йорты күңел белән эшләп булмавын беләм. Яхшы стартап нигезләүчесен куркыныч көч иткән нәрсә — аның чиксез мәшәкатьләргә түзәргә әзер булуы.
Ләкин ялга (пенсиягә) чыгу белән дә кечкенә бер проблема бар. Күпләр кебек, мин эшләргә яратам. Һәм баегач сез ача торган бик күп сәер кечкенә проблемаларның берсе: сез эшләргә теләгән күп кенә кызыклы кешеләр бай түгел. Аларга чыгымнарын каплый торган эштә эшләргә кирәк. Димәк, сез аларны үз хезмәттәшләрегез итеп күрергә теләсәгез, үзегезгә кирәк булмаса да, чыгымнарны каплый торган берәр нәрсә өстендә эшләргә туры килә. Чынлыкта, бик күп серияле эшмәкәрләрне хәрәкәткә китерүче нәрсә нәкъ менә шулдыр дип уйлыйм.
Менә ни өчен мин Y Combinator өстендә эшләүне шулкадәр яратам. Бу — үзем яраткан кешеләр белән кызыклы нәрсә өстендә эшләү өчен бер сылтау.
11. Җитди йөкләмәләргә әзер түгел
Егерме яшьләремнең күп өлешендә стартап башламавымның сәбәбе бу иде. Шул яшьтәге күп кенә кешеләр кебек, мин барыннан да элек ирекне кадерләдем. Мин берничә айдан артык җитди йөкләмә таләп итә торган бернәрсәгә дә алынырга теләми идем. Стартап кебек минем бөтен тормышымны үз кулына алачак берәр нәрсә эшләү теләгем дә юк иде. Һәм бу нормаль хәл. Әгәр вакытыгызны сәяхәт итеп, яисә музыкаль төркемдә уйнап, яки башка нәрсә белән үткәрергә телисез икән, бу — компания башламау өчен тулысынча нигезле сәбәп.
Әгәр сез уңышлы стартап башлап җибәрәсез икән, ул сезнең ким дигәндә өч я дүрт елыгызны алачак. (Уңышсыз булса, барысын да күпкә тизрәк бетерәчәксез.) Шуңа күрә, мондый масштабтагы йөкләмәләргә әзер булмасагыз, моны эшләргә ярамый. Ләкин истә тотыгыз: гадәти эшкә урнашсагыз да, сез анда стартап таләп иткән вакыт кадәр эшләрсез, һәм сездә көтелгәннән күпкә азрак буш вакыт калганын күрерсез. Шуңа күрә, әгәр сез бэйҗик тагып, кереш тренингка барырга әзер икәнсез, бәлки сез шул ук стартапны башларга да әзерсездер.
12. Структурага ихтыяҗ
Тормышларында билгеле бер төзелешкә (структурага) мохтаҗ кешеләр бар дип әйтәләр миңа. Бу — кемнеңдер аларга нәрсә эшләргә кирәклеген әйтүенә ихтыяҗлары бар дигәнне йомшак кына әйтү кебек. Мин андый кешеләрнең барлыгына ышанам. Эмпирик дәлилләр җитәрлек: армияләр, дини секталар һ.б. Алар хәтта күпчелекне тәшкил итәргә дә мөмкин.
Әгәр сез шундый кешеләрнең берсе булсагыз, мөгаен, сезгә стартап башламаска кирәктер. Дөресен генә әйткәндә, хәтта анда эшкә дә бармавыгыз яхшырактыр. Яхшы стартапта сезгә нәрсә эшләргә кирәклеген артык әйтеп тормыйлар. Бәлки, анда вазифасы баш башкаручы директор (CEO) булган бер кеше булыр, ләкин компаниядә якынча унике кеше җыелганчы берәү дә беркемгә дә нәрсә эшләргә икәнен кушарга тиеш түгел. Бу бик нәтиҗәсез. Һәрбер кеше, беркем төрткәләп тормаса да, үзенә кирәкле эшне башкарырга тиеш.
Әгәр бу хаос рецепты кебек тоелса, футбол командасы турында уйлап карагыз. Унбер кеше бер-берсе белән шактый катлаулы рәвештә хезмәттәшлек итә, шулай да бик сирәк очрый торган гадәттән тыш хәлләрдә генә кемдер кемгәдер нәрсә эшләргә кирәклеген кычкыра. Бервакыт бер репортер Дэвид Бекхэмнан Real Madrid'та тел аңлашу проблемалары бармы дип сораган, чөнки уенчылар сигез төрле илдән иде. Ул моның бернинди дә кыенлык тудырмавын әйтте, чөнки барысы да шулкадәр яхшы уйный иде ки, аларга сөйләшергә дә кирәк булмады. Алар бары тик дөрес эшне башкардылар.
Стартап башлар өчен җитәрлек дәрәҗәдә мөстәкыйль фикерле булуыгызны ничек белергә? Әгәр сез үзегезне алай түгел дип әйтүгә үртәләсез икән, димәк, сез, мөгаен, шундыйсыздыр.
13. Билгесезлектән курку
Бәлки, кайбер кешеләрне стартап башлаудан нәкъ менә билгесезлекне яратмаулары тоткарлый торгандыр. Әгәр сез Microsoft'ка эшкә керсәгез, киләсе берничә елның ничек узасын бик төгәл алдан әйтә аласыз — хәтта чамадан тыш төгәл. Әгәр сез стартап башласагыз, һәрнәрсә булырга мөмкин.
Әгәр сезне билгесезлек борчый икән, мин сезгә бу проблеманы чишә алам: әгәр сез стартап башласагыз, ул, мөгаен, уңышсызлыкка очраячак. Ләкин җитди итеп әйткәндә, бөтен бу тәҗрибә турында шулай уйлау бер дә начар түгел. Иң яхшысына өметләнегез, ләкин иң начарына әзер булыгыз. Иң начар очракта да, бу ким дигәндә кызык булачак. Иң яхшы очракта исә сез баерга мөмкинсез.
Әгәр стартап батса, җитди тырышлык куйган булсагыз, сезне беркем дә гаепләмәячәк. Эш бирүчеләр моны сезнең җитешсезлек дип саный торган заманнар булгандыр, бәлки, ләкин хәзер алай түгел. Мин зур компанияләрдәге менеджерлардан сорадым, һәм алар барысы да стартап башларга омтылып карап уңышсызлыкка очраган кешене нәкъ шул кадәр вакытны зур компаниядә эшләп уздырган кешегә караганда эшкә алырга өстенлек бирәчәкләрен әйттеләр.
Әгәр сез ялкаулыктан яки төзәтеп булмаслык юләрлектән җиңелмәгәнсез икән, инвесторлар да сезгә каршы берни дә тотмаячак. Миңа башка җирләрдә — мәсәлән, Европада — уңышсызлыкка эләгүгә зур кара тамга тагыла дип сөйләделәр. Монда алай түгел. Америкада компанияләр, башка барлык әйберләр кебек үк, бер тапкыр кулланыла торган әйберләр кебек карала.
14. Нәрсәдән качканыгызны аңламау
Тормышны бер-ике ел үз җилкәсендә татыган кешеләрнең турыдан-туры колледж тәмамлаучыларга караганда яхшырак нигезләүче булуларының бер сәбәбе — алар нәрсәдән качканын беләләр. Әгәр аларның стартапы җимерелсә, аларга эш табарга туры киләчәк, ә алар гади эшләрнең ни дәрәҗәдә ялыктыргыч һәм начар икәнен беләләр.
Әгәр сез колледжда укыганда җәй көне эшләгән булсагыз, сез үзегезне эшнең нәрсә икәнен беләм дип уйлый аласыз, ләкин, мөгаен, белмисездер. Технология компанияләрендәге җәйге эшләр — чын эш түгел. Әгәр сез җәй көне официант булып эшләсәгез, менә бу — чын эш. Анда сезгә чыннан да йөкне тарту зарур. Әмма программа тәэминаты компанияләре студентларны җәйгә очсызлы эш көче буларак ялламый. Алар моны студентлар укуны бетергәч үзләренә эшкә чакыру өмете белән эшли. Шуңа күрә сез файда китерсәгез шат булсалар да, сездән моны таләп итмиләр.
Укуны тәмамлагач чын эшкә урнашсагыз, барысы да үзгәрәчәк. Ул вакытта үз икмәгегезне үзегез табарга туры киләчәк. Һәм зур компанияләр эшли торган нәрсәләрнең күбесе кызыксыз булганлыктан, сезгә дә кызыксыз әйберләр өстендә эшләргә туры киләчәк. Колледж белән чагыштырганда җиңел, ләкин кызыксыз. Башта колледжда авыр эшләр өчен акча түләп укыганнан соң, җиңел эшләр башкарып акча алу кызык кебек тоелырга мөмкин. Ләкин берничә айдан соң моның тәме бетә. Ахыр чиктә, ул җиңел булса да һәм сезгә күп акча түләсәләр дә, мәгънәсез әйберләр эшләү рухны төшерә.
Һәм бу әле иң начары түгел. Гади эштә эшләүнең иң җанга тигән ягы — билгеле бер сәгатьләрдә шунда булырга тиеш дигән таләп. Хәтта Google да шуннан интегә, күрәсең. Ә моның нәрсә аңлатканын, гади эштә эшләп караган һәркем сезгә әйтә ала: бернинди дә эш эшлисегез килмәгән вакытлар булачак, ә сез барыбер эшкә барырга, экраныгыз каршында утырып, үзегезне эшли дип кыланырга мәҗбүр булачаксыз. Эшне ярата торган кеше өчен (ә күпчелек яхшы хакерлар шундый) бу — чын газап.
Стартапта исә сез моның барысыннан да котыласыз. Күпчелек стартапларда билгеләнгән эш сәгатьләре дигән төшенчә юк. Эш һәм шәхси тормыш бер-берсенә кушылып китә. Әмма моның яхшы ягы шунда: эштә вакытта шәхси тормышыгыз белән шөгыльләнүегезгә беркем дә каршы түгел. Стартапта сез күпчелек вакытта теләсә нәрсә эшли аласыз. Әгәр сез нигезләүче булсагыз, сезнең күпчелек вакытта эшләргә теләгегез булачак. Ләкин сезгә беркайчан да үзегезне эшли дип кыланырга кирәкми.
Әгәр сез зур компаниядәге офисыгызда черем итеп алсагыз, бу профессиональсезлек булып тоелыр иде. Ләкин сез стартап башлап җибәрсәгез һәм көн уртасында йоклап китсәгез, сезнең хезмәттәшләрегез бары тик ардыгыз дип кенә уйлаячак.
15. Әти-әниегез сезнең табиб булуыгызны тели
Мөгаен, стартап нигезләргә теләгән шактый күп кешене моңардан әти-әниләре чигендерәдер. Мин сезгә аларны тыңламаска кирәк димим. Һәр гаиләнең үз традицияләренә хокукы бар, һәм алар белән бәхәсләшергә мин кем соң? Ләкин мин сезгә әти-әниегез чынлыкта сезгә куркынычсыз карьера теләмәскә мөмкин булуының ике сәбәбен китерәм.
Беренчесе: ата-аналар үзләренә караганда балалары өчен күбрәк консерватив булырга омтылалар. Бу чынлыкта аларның халәтенә карата акыллы реакция. Ата-аналар үз балаларының уңышына караганда, уңышсызлыгын күбрәк бергә кичерәләр. Күпчелек әти-әниләр моңа каршы түгел; бу — вазифаның бер өлеше; ләкин бу аларны чамадан тыш консерватив итәргә омтыла. Ә консерватизм ягына ялгышу — барыбер ялгышу ул. Дөньяда бар нәрсәдә диярлек уңыш һәм файда куркыныч белән чагыштырмача тигез бара. Шуңа күрә балаларын куркынычтан яклап, ата-аналар үзләре дә сизмәстән аларны зур уңышлардан да мәхрүм итәләр. Әгәр алар моны аңласалар, сезнең күбрәк куркыныч адымнар ясавыгызны теләрләр иде.
Ата-аналарның ялгышуының икенче сәбәбе — генераллар кебек үк, алар һәрвакыт узган сугышта сугышалар. Әгәр алар сезнең табиб булуыгызны тели икән, мөгаен, бу авыруларга ярдәм итүегезне теләгән өчен генә түгел, ә абруйлы һәм күп акча китерә торган һөнәр булганга күрәдер. [4] Ләкин бу аларның карашлары формалашкан замандагы кебек үк күп акча китерми һәм абруйлы да түгел инде. Мин җитмешенче елларда бала чакта, табиб булу — иң шәп нәрсәнең үзе иде. Табиблар, Mercedes 450SL автомобильләре һәм теннис катнашындагы үзенә күрә бер алтын өчпочмак бар иде. Бу өч оч та хәзер шактый искергән кебек тоела.
Сезнең табиб булуыгызны теләгән ата-аналар хәлләрнең никадәр үзгәргәнен белми булырга мөмкин. Әгәр сез аның урынына Стив Джобс булсагыз, алар шулкадәр бәхетсез булырлар идеме? Шуңа күрә мин уйлавымча, әти-әниегезнең сез нәрсә эшләргә тиеш дигән фикерләренә программа функцияләрен сорау үтенечләре кебек карарга кирәк. Сезнең бердәнбер максатыгыз аларны шатландыру булса да, моның юлы — бары тик алар сораган нәрсәне бирү түгел. Киресенчә, аларның ни өчен моны сораулары турында уйланыгыз һәм аларга чыннан да кирәк булган нәрсәне бирүнең яхшырак юлы бармы-юкмы икәнен карагыз.
16. Эш — килешү буенча сайланган юл
Бу безне кешеләрнең гади эшкә урнашуларының соңгы һәм, бәлки, иң көчле сәбәбенә китерә: бу — килешү буенча сайланган (default) юл. Килешү буенча кабул ителгән әйберләр гаять көчле, нәкъ менә алар бернинди дә аңлы сайлаусыз эшләнгәнгә күрә.
Җинаятьчеләрдән кала барлык кеше диярлек акча кирәк булса, эшкә урнашырга кирәк дигән фикерне аксиома дип саный. Чынлыкта исә бу традициягә йөз елдан артык кына әле. Моңа кадәр яшәү өчен акча эшләүнең килешү буенча юлы игенчелек иде. Йөз ел гына булган нәрсәне аксиома буларак кабул итү — начар план. Тарихи күзлектән караганда, бу бик тиз үзгәрә торган нәрсә.
Бәлки, без хәзер нәкъ менә шундый тагын бер үзгәрешне күрәбездер. Мин икътисад тарихын күп укыдым, һәм мин стартаплар дөньясын бик яхшы аңлыйм, һәм хәзер миңа игенчелектән сәнәгатькә күчү кебек үзгәрешнең башын күрәбез дигән уй бик ихтимал булып тоела.
Беләсезме нәрсә? Әгәр сез бу үзгәреш башланганда (Европада якынча 1000 елларда) яшәгән булсагыз, үз бәхетеңне сынау өчен шәһәргә качу барысына да диярлек акылдан язу кебек тоелыр иде. Гәрчә крепостнойларга үз биләмәләрен ташлап китү кагыйдә буенча тыелган булса да, шәһәргә качу алай ук кыен булмагандыр. Авылның әйләнә-тирәсен саклап йөрүче сакчылар булмаган. Күпчелек крепостнойларның китүенә комачаулаган нәрсә — моның коточкыч куркыныч тоелуы иде. Үзеңнең җир кисәгеңне ташлап китәргәме? Гомерең буе бергә яшәгән кешеләрне ташлап, өч-дүрт мең бөтенләй ят кеше яши торган зур шәһәргә китәргәме? Син ничек яшәрсең? Үзең үстермәсәң, ризыкны каян алырсың?
Аларга бу никадәр куркыныч тоелса да, хәзер үз акылыбыз белән яшәү безнең өчен гадәти, килешү буенча кабул ителгән нәрсә. Шуңа күрә әгәр сезгә стартап башлау куркыныч булып тоелса, сезнең бабаларыгызга хәзерге без яшәгәнчә яшәү бервакыт никадәр куркыныч булып тоелганын уйлагыз. Сәер, ләкин моны иң яхшы белүче кешеләр нәкъ менә сезне иске модельгә бәйләп калдырырга теләүчеләр. Ларри белән Сергей, үзләре беркайчан да эшкә ялланмаган килеш, сезгә ничек аларның хезмәткәре булып эшләргә килергә кирәк дип әйтә ала?
Хәзер без урта гасыр крестьяннарына карап, аларның моңа ничек түзүләренә гаҗәпләнәбез. Барлык артык уңышыңны биреп торырга һәм үз хуҗаң дип танырга мәҗбүр булган феодаллар һәм руханилар кул астында, яхшырак тормышка бернинди өметсез гомерең буе бер үк басуларны эшкәртү никадәр өметсез булгандыр. Бервакыт кешеләр без хәзер гадәти эш дип санаган нәрсәгә дә нәкъ шулай карарлар дип уйласам, мин бер дә гаҗәпләнмәм. Һәр көнне җансыз офислар комплексындагы кечкенә бүлмәгә барып җитү, һәм үзең хуҗа дип танырга мәҗбүр булган кешенең кушканын эшләү — сине кабинетына чакырып, "утыр" дип әйтә алган, һәм син утырырга тиеш булган кешенең кушканын эшләү никадәр өметсез булыр иде! Программа тәэминатын кулланучыларга чыгару өчен рөхсәт сорарга туры килүне күз алдына китерегез. Якшәмбе көнне төштән соң ял көннәренең тәмамлануы һәм иртәгә торып эшкә барасы булуы аркасында күңелсезләнеп утыруны күз алдына китерегез. Алар моңа ничек түзгән?
Безнең авыл хуҗалыгыннан сәнәгатькә күчү кебек тагын бер зур борылыш бусагасында булуыбыз турында уйлау үзе бик дулкынландыргыч. Менә ни өчен миңа стартаплар кызык. Стартаплар күп акча эшләүнең бер юлы булганга гына кызык түгел. Мин кыйммәтле кәгазьләр белән спекуляция ясау кебек акча эшләүнең башка юллары турында бөтенләй кайгырмыйм. Алар иң күбе башваткычлар кызык булган кебек кенә кызык. Стартапларда исә тирәнрәк нәрсәләр бара. Алар байлык тудыру ысулындагы сирәк очрый торган, тарихи үзгәрешләрнең берсе булырга мөмкин.
Безне Y Combinator өстендә эшләргә рухландырган нәрсә дә нәкъ менә шул. Без акча эшләргә телибез, һич югы бу эшне туктатмас өчен генә булса да, ләкин төп максат бу түгел. Кешелек тарихында мондый бөек икътисади борылышлар бармак белән генә санарлык булган. Шундыйларның берсен тизрәк тормышка ашыру искиткеч хак булыр иде.
Искәрмәләр
[1] Җиңелгән бердәнбер кешеләр — без идек. Бизнес-фәрештәләрнең конвертацияләнә торган бурычлары бар иде, шуңа күрә аукционнан кергән акчаны беренче чиратта алар алу хокукына ия иде. Y Combinator исә бер доллардан 38 цент кына алды.
[2] Моның өчен иң яхшы оешма төре ачык кодлы проект булырга мөмкин, ләкин алар күзгә-күз очрашуларны күп таләп итми. Бәлки, моны таләп итә торган проект башлап карарга кыйммәттер.
[3] Стартапларны сатып алу өчен билгеле бер сандагы зур компанияләр булырга тиеш, шуңа күрә зур компанияләр саны нульгә кадәр кими алмый.
[4] Уйланыр өчен фикерләү эксперименты: Әгәр табиблар шул ук эшне ярлы һәм җәмгыятьтән читләтелгән затлар буларак башкарсалар, кайсы ата-ана үз балаларының табиб булуын теләр иде?
Бу мәкаләнең караламаларын укыганнары өчен Тревор Блэквеллга, Джессика Ливингстонга һәм Роберт Морриска, үзләренең веб-нигездәге PowerPoint killer программасы әле эшләтеп җибәрелмәгән булса да миңа аны кулланырга рөхсәт иткән Zenter нигезләүчеләренә, һәм чыгыш ясарга чакырганы өчен Berkeley CSUA'дан Мин-Хэй Лукка рәхмәтемне белдерәм.
Бу эссега фикер калдырыгыз.