Бәхәсләшәм, Cosmopolitan журналының ағымдағы һанында исеме һан менән башланған мәҡәлә барҙыр. "Ул һеҙгә енси тормош тураһында һөйләмәйәсәк 7 нәмә" йәки шуға оҡшаш берәй нәмә. Ҡайһы бер популяр журналдар һәр һанының тышлығына ошондай типтағы мәҡәләләрҙе сығара. Был осраҡлы ғына була алмай. Мөхәррирҙәр бының уҡыусыларҙы йәлеп итеүен мотлаҡ белә.
Ни өсөн уҡыусылар n нәмәнең исемлеген шул тиклем ярата һуң? Башлыса сөнки уны уҡыуы ғәҙәти мәҡәләгә ҡарағанда еңелерәк. [1] Төҙөлөшө буйынса, n нәмәнең исемлеге — эссенең деградацияланған осрағы. Эссе автор ҡайҙа теләһә, шунда бара ала. Ә n нәмәнең исемлегендә автор үҙен яҡынса бер тигеҙ әһәмиәткә эйә фекерҙәр йыйылмаһы менән сикләргә ризалаша һәм уларҙың нимә булыуын уҡыусыға асыҡтан-асыҡ әйтә.
Мәҡәләне уҡыу хеҙмәтенең бер өлөшө — уның төҙөлөшөн аңлау, мәктәптә уның "планы" тип атарға өйрәнгән нәмәне асыҡлау. Әлбиттә, асыҡ рәүештә түгел, ләкин мәҡәләне ысынлап аңлаған кешенең мейеһендә һуңынан ошондай планға тура килгән берәй нәмә ҡала. Ә n нәмәнең исемлегендә был эш һеҙҙең өсөн алдан эшләнгән. Уның төҙөлөшө — тышҡы һөлдә (экзоскелет).
Асыҡ булыуҙан тыш, был төҙөлөш мөмкин булған иң ябай типта булыуы менән гарантиялана: бер нисә төп пункт, уларға буйһонған фекерҙәр юҡ тиерлек, һәм улар араһында айырым бәйләнеш юҡ.
Төп пункттар бер-береһенә бәйләнмәгәнлектән, n нәмәнең исемлеге ирекле инеү мөмкинлегенә (random access) эйә. Һеҙ эйәрергә тейешле фекерләү ебе юҡ. Һеҙ исемлекте теләһә ниндәй тәртиптә уҡый алаһығыҙ. Һәм пункттар бер-береһенән бәйһеҙ булғанға күрә, улар батмай торған караптағы һыу үткәрмәй торған бүлмәләр кеүек эшләй. Әгәр һеҙгә бер пункт ялҡытһа, йә уны аңлай алмаһағыҙ, йә уның менән килешмәһәгеҙ, мәҡәләнән бөтөнләй баш тартырға кәрәкмәй. Һеҙ уны ташлап, сираттағыһына күсә алаһығыҙ. n нәмәнең исемлеге параллель һәм шуға күрә хаталарға сыҙамлы.
Яҙыусыға тап ошо формат кәрәк булған мәлдәр ҙә була. Беренсеһе, асыҡ күренеүенсә, һеҙ әйтергә теләгән нәмә ысынында уҡ n нәмәнең исемлеге булғанда. Мин бер ваҡыт стартаптарҙы харап иткән хаталар тураһында эссе яҙғайным, һәм ҡайһы бер кешеләр исеме һан менән башланған нәмә яҙғаным өсөн минең өҫтән көлдө. Ләкин ул осраҡта мин ысынлап та бер нисә бәйһеҙ нәмәнең тулы каталогын төҙөргә тырыша инем. Ысынында, мин яуап бирергә тырышҡан һорауҙарҙың береһе — уларҙың нисәү булыуы ине.
Был форматты ҡулланыуҙың башҡа, аҙыраҡ нигеҙле сәбәптәре лә бар. Мәҫәлән, мин уны дедлайн яҡынлашҡанда ҡулланам. Әгәр миңә телмәр менән сығыш яһарға кәрәк булһа һәм бер нисә көн ҡалғансы уны башламаған булһам, мин ҡайһы саҡ хәүефһеҙерәк юлды һайлайым һәм сығышты n нәмәнең исемлеге итеп төҙөйөм.
n нәмәнең исемлеге уҡыусылар өсөн генә түгел, яҙыусылар өсөн дә еңелерәк. Ысын эссе яҙғанда, һәр ваҡыт тығынға терәлеү ихтималлығы бар. Ысын эссе — ул фекер ағышы, ә ҡайһы бер фекер ағыштары яйлап һүнә. Бер нисә көндән сығыш яһайһы булғанда, был ҡурҡыныс мөмкинлек. Әгәр идеяларығыҙ бөтһә нисек булыр? n нәмәнең исемлегенең бүлектәргә айырылған төҙөлөшө яҙыусыны үҙенең ахмаҡлығынан тап уҡыусыны яҡлаған кеүек үк һаҡлай. Әгәр бер пункт буйынса идеяларығыҙ бөтһә, проблема юҡ: был эссене харап итмәйәсәк. Кәрәк булһа, һеҙ ул пунктты тотошлай алып ташлай алаһығыҙ, һәм эссе барыбер йәшәп ҡаласаҡ.
n нәмәнең исемлеген яҙыу шундай иркен, тыныс. Тәүге 5 минутта уларҙың n/2 өлөшөн уйлап табаһығыҙ. Бына, төҙөлөш бар, һәм һеҙгә бары тик уны тултырырға ғына кәрәк. Яңы пункттар башығыҙға килгән һайын, һеҙ уларҙы аҙағына өҫтәп бараһығыҙ. Бәлки, бер нисәүһен алып ташларһығыҙ, урындарын алмаштырырһығыҙ йәки берләштерерһегеҙ, ләкин һәр этапта һеҙҙең дөрөҫ (башта аҙ асыҡлыҡта булһа ла) n нәмәнең исемлеге була. Был 1-се версияны бик тиҙ яҙып, шунан яйлап үҙгәрткән, ләкин һәр мәлдә эшләп торған код тотҡан программалау төрөнә оҡшаған — йәки бер сәғәт эсендә төшөрөлгән тулы, ләкин бик тоноҡ эскиз менән башлап, һуңынан аҙна буйы уның асыҡлығын арттырып ултырған рәсем төшөрөү стиленә тиң.
n нәмәнең исемлеге яҙыусылар өсөн дә еңелерәк булғанға, уҡыусылар уны өҫтөн күргәндә был һәр ваҡыт насар билдә түгел. Был мотлаҡ уҡыусыларҙың ялҡаулығын аңлатмай; был шулай уҡ уларҙың яҙыусыға ҙур ышанысы булмауын да аңлатырға мөмкин. Был яҡтан n нәмәнең исемлеге — эссе формаларының чизбургеры. Әгәр һеҙ насар тип шикләнгән ресторанда ашаһағыҙ, иң яҡшы юл — чизбургерға заказ биреү. Хатта насар ашнаҡсы ла ярайһы ғына чизбургер яһай ала. Һәм чизбургерҙың нисек күренергә тейешлеге тураһында ҡәтғи ҡағиҙәләр бар. Ашнаҡсы берәй сәйер һәм «сәнғәтсә» нәмә эшләргә тырышмаҫ тип ышанырға була. n нәмәнең исемлеге лә насар яҙыусы килтерә алған зыянды шулай уҡ сикләй. Һеҙ уның исемдә нимә әйтелһә, шуның тураһында буласағын беләһегеҙ, һәм формат яҙыусыға сиктән тыш хыялдарға бирелергә юл ҡуймай.
n нәмәнең исемлеге — иң еңел эссе формаһы булғанлыҡтан, ул яңы башлаған яҙыусылар өсөн яҡшы булырға тейеш. Ысынында иһә, яңы башлаған күпселек яҙыусыларҙы тап ошоға өйрәтәләр ҙә. Классик 5 абзацлы эссе — ул ысынында n = 3 булғанда n нәмәнең исемлеге ул. Ләкин уларҙы яҙған студенттар Cosmopolitan журналында уҡыған мәҡәләләре менән бер үк төҙөлөштө ҡулланыуҙарын аңламай. Уларға һандар индерергә рөхсәт ителмәй, һәм уларҙан ялған бәйләүестәр менән («Бынан тыш...») араларҙы шымартыу һәм тышҡы яҡтан ысын эссегә оҡшаһын өсөн ике башына башланғыс һәм йомғаҡлау абзацтары өҫтәү талап ителә. [2]
Студенттарҙы n нәмәнең исемлеге менән башлап өйрәтеү яҡшы план кеүек күренә. Был иң еңел форма. Ләкин беҙ быны эшләйбеҙ икән, ни өсөн уны асыҡтан-асыҡ эшләмәҫкә? Уларға профессионалдар кеүек, һандар менән һәм бер ниндәй күсеүҙәрһеҙ йәки «йомғаҡлауһыҙ» n нәмәнең исемлеген яҙырға рөхсәт итәйек.
n нәмәнең исемлеге намыҫһыҙ формат булған бер осраҡ бар: исемлекте тулы тип ялған раҫлап, иғтибарҙы йәлеп итеү өсөн ҡулланғанда. Йәғни уңыштың тап шул 7 сере тураһында тип раҫлаған мәҡәлә яҙһағыҙ. Бындай исем — детектив кеүек үк рефлексив саҡырыу. Һеҙгә, һеҙ үҙегеҙ һанап сығырлыҡ 7 сер менән тап киләме-юҡмы икәнен тикшерер өсөн, мәҡәләгә кәм тигәндә бер күҙ һалырға тура килә. Һеҙ уңыш серҙәренең береһен күҙ уңынан ысҡындырманығыҙмы? Тикшереү яҡшыраҡ.
Әгәр ысынлап та тулы исемлек төҙөгәнегеҙгә ышанһағыҙ, һан алдына "Шул" (The) тип ҡуйыу ярай. Ләкин факттар күрһәтеүенсә, бындай исемле нәмәләрҙең күбеһе — бары тик һылтанмаға ҡыҙыҡтырыу (linkbait) ғына.
n нәмәнең исемлегенең иң ҙур көсһөҙлөгө — яңы уй-фекерҙәр өсөн урындың бик аҙ булыуы. Дөрөҫ эшләгәндә, эссе яҙыуҙың төп мәғәнәһе — уны яҙыу барышында тыуған яңы идеялар. Ысын эссе, исеменән күренеүенсә, динамик: башлағанда нимә яҙасағығыҙҙы белмәйһегеҙ. Ул һеҙ яҙыу барышында нимә асһағыҙ, шуның тураһында буласаҡ.
Был хәл n нәмәнең исемлегендә бик сикләнгән рәүештә генә бара ала. Һеҙ тәүҙә баш исем уйлап табаһығыҙ, һәм ул тап шуның тураһында буласаҡ. Һеҙҙең яҙыу барышында башта ҡуйған һыу үткәрмәй торған бүлмәләргә һыйғандан күберәк яңы идеяларығыҙ була алмай. Һәм мейегеҙ быны белә кеүек: яңы идеялар өсөн урынығыҙ булмағас, улар һеҙҙә тыумай ҙа.
Яңы башлаған яҙыусыларға 5 абзацлы эссенең ысынында n нәмәнең исемлеге булыуын таныуҙың тағы бер өҫтөнлөгө — беҙ уларҙы бының тураһында киҫәтә алабыҙ. Ул һеҙгә эссе яҙыуҙың төп үҙенсәлеген бары тик бәләкәй күләмдә генә: бер-ике һөйләмлек фекерҙәрҙә тойорға мөмкинлек бирә. Һәм 5 абзацлы эссенең n нәмәнең исемлеген ҡатмарлыраҡ эссе төрөнә оҡшаған нәмә эсенә йәшереүе айырыуса ҡурҡыныс. Әгәр һеҙ был форманы ҡулланыуығыҙҙы белмәһәгеҙ, унан ҡотолорға кәрәклеген дә белмәйәсәкһегеҙ.
Иҫкәрмәләр
[1] Бындай типтағы мәҡәләләр Delicious сайтында ла ғәжәп популяр, ләкин минеңсә, был Delicious ҡулланыусылары ахмаҡ булғанға түгел, ә delicious/popular бүлегенең ҡыҫтырғыстар (bookmarking) ярҙамында эшләүе сәбәпле. Delicious ҡулланыусылары — коллекционерҙар, ә n нәмәнең исемлеге үҙе үк коллекция булғанға күрә, бигерәк тә туплауға уңайлы кеүек тойола.
[2] Мәктәптең математика дәреслектәрендәге күпселек "текстлы мәсьәләләр" ҙә тап шулай уҡ аҙаштыра. Улар тышҡы яҡтан математиканың ысын проблемаларға ҡулланылышына оҡшай, ләкин улай түгел. Шуға күрә улар бары тик математиканың ятлау өсөн ҡатмарлы, ләкин мәғәнәһеҙ бер йыйылма тигән тәьҫоратты ғына көсәйтә.