Бәхәсләшергә әзермен: Cosmopolitan журналының соңгы санында исеме саннан башланган ким дигәндә бер мәкалә бар. «Ул сезгә җенси тормыш турында сөйләмәячәк 7 нәрсә» яки шуңа охшаш берәр нәрсә. Кайбер популяр журналлар мондый төрдәге мәкаләләрне һәр санның тышлыгына чыгара. Бу очраклы гына була алмый. Мөхәррирләр моның укучыларны җәлеп итүен беләләрдер.
Ни өчен укучыларга n әйбер исемлеге шулкадәр ошый? Нигездә, чөнки аны уку гадәти мәкаләгә караганда җиңелрәк. [1] Төзелеше ягыннан караганда, n әйбер исемлеге — эссенең деградациягә очраган бер очрагы. Эссе авторның күңеле кая теләсә, шунда бара ала. Ә n әйбер исемлегендә автор үзен якынча бертигез мөһимлектәге фикерләр җыелмасы белән чикләргә ризалаша һәм аларның нәрсә булуын укучыга ачыктан-ачык әйтә.
Мәкаләне уку эшенең бер өлеше — аның структурасын аңлау, мәктәптә без «план» дип атаган нәрсәне төшенү. Әлбәттә, ачык рәвештә түгел, әмма мәкаләне чынлап та аңлаган кешенең миендә соңыннан шундый планга туры килә торган нәрсә кала. n әйбер исемлегендә бу эш сезнең өчен инде эшләнгән. Аның структурасы — экзоскелет кебек.
Ачык булудан тыш, бу структураның мөмкин кадәр иң гади типта булуына гарантия бирелә: берничә төп фикер, аларның буйсынган өлешләре бик аз яисә бөтенләй юк, һәм үзара бернинди аерым бәйләнеш тә юк.
Төп фикерләр бер-берсе белән бәйләнмәгән булганга, n әйбер исемлеген ирекле тәртиптә укып була. Сезгә күзәтергә кирәк булган ниндидер эзлекле фикерләү җебе юк. Исемлекне теләсә нинди тәртиптә укый аласыз. Һәм фикерләр бер-берсеннән бәйсез булганлыктан, алар батмый торган корабтагы су үткәрми торган бүлемтекләр кебек эшли. Әгәр сез бер пункттан ялыктыгыз икән, яисә аны аңламыйсыз, яисә аның белән килешмисез икән, мәкаләдән бөтенләй баш тартырга кирәкми. Сез аны калдырып, чираттагысына күчә аласыз. n әйбер исемлеге параллель һәм шуңа күрә хаталарга чыдам.
Язучыга нәкъ менә шушы формат кирәк булган очраклар да бар. Шуларның берсе, әлбәттә, сезнең әйтәсе сүзегез чыннан да n әйбердән торган исемлек булганда. Мин бервакыт стартапларны һәлак итүче хаталар турында эссе язган идем, һәм берничә кеше исеме саннан башланган нәрсә язганым өчен миннән көлде. Әмма ул очракта мин чыннан да бер-берсенә бәйсез булган берничә әйбернең тулы каталогын ясарга тырышкан идем. Чсынында, мин җавап бирергә тырышкан сорауларның берсе — аларның ничәү булуы иде.
Бу форматны куллануның башка, әзрәк аклана торган сәбәпләре дә бар. Мәсәлән, мин аны дедлайн якынлашканда кулланам. Әгәр миңа чыгыш ясарга кирәк булса, ә чыгышка берничә көн кала мин аны әле башламаган булсам, кайвакыт куркынычсыз юлны сайлыйм да чыгышымны n әйбер исемлеге рәвешендә ясыйм.
n әйбер исемлеге укучылар өчен генә түгел, язучылар өчен дә җиңелрәк. Чын эссе язганда, сезнең төпкә төртелеп туктау куркынычыгыз һәрвакыт бар. Чын эссе — ул уй-фикерләр агышы, ә кайбер уйлар агышы бөтенләй юкка чыга. Берничә көннән чыгыш ясыйсы булганда, бу бик куркыныч хәл. Әгәр идеяләрегез бетсә нишләргә? n әйбер исемлегенең бүлекләргә бүленгән төзелеше язучыны үз наданлыгыннан укучыны яклаган кебек үк яклый. Әгәр бер пункт буенча идеяләрегез бетсә, бернинди дә проблема юк: бу эссене үтермәячәк. Кирәк булса, сез бу пунктны бөтенләй сызып ташлый аласыз, һәм эссе барыбер яшәп калачак.
n әйбер исемлеген язу шулкадәр күңелне тынычландыра. Аларның n/2 өлешен сез беренче 5 минутта уйлап табасыз. Менә, структурасы да бар, бары тик аны тутырасы гына кала. Яңа фикерләр килгән саен, сез аларны ахырына өсти барасыз. Бәлки, кайберләрен алып ташларсыз, яңадан урнаштырырсыз яисә берләштерерсез, әмма һәр этапта сезнең кулда тулы кыйммәтле (башта түбән сыйфатлы булса да) n әйбер исемлеге булачак. Бу тиз генә 1 нче версиясен язып, аннары әкренләп үзгәртә торган, әмма һәр мизгелдә эшләүче коды булган программалаштыруга охшаган — яисә бер сәгать эчендә ясалган тулы, әмма бик тонык эскиздан башлап, аннары бер атна буе аның төгәллеген арттырып утыру рәвешендәге рәсем сәнгате кебек.
n әйбер исемлеге язучылар өчен дә җиңелрәк булганлыктан, укучыларның аны өстен күрүе һәрвакытта да начар билге түгел. Бу укучыларның ялкау булуын гына аңлатмый; бу шулай ук аларның язучыга артык ышанып бетмәвен дә аңлатырга мөмкин. Бу ягы белән n әйбер исемлеге — эссе формаларының чизбургеры. Әгәр сез начар дип шикләнгән ресторанда ашыйсыз икән, иң яхшысы — чизбургерга заказ бирү. Хәтта начар пешекче дә яхшы гына чизбургер ясый ала. Чизбургерның нинди булырга тиешлеге турында шактый катгый кагыйдәләр бар. Пешекченең ниндидер сәер һәм сәнгати нәрсә кыланырга тырышмаячагына ышанырга була. n әйбер исемлеге дә начар язучы китерә алган зыянны шулай ук чикли. Сез аның исемендә нәрсә язылган булса, шуның турында гына буласын беләсез, һәм бу формат язучыга хыял канатларында очып китәргә ирек бирми.
n әйбер исемлеге иң җиңел эссе формасы булганлыктан, ул яңа яза башлаган язучылар өчен яхшы булырга тиеш. Һәм чынлыкта күпчелек башлап язучыларны нәкъ менә шуңа өйрәтәләр дә. Классик 5 абзацлы эссе — асылда n = 3 булган n әйбер исемлеге ул. Әмма аны язган укучылар Cosmopolitan журналында укыган мәкаләләр белән бер үк структураны куллануларын сизмиләр. Аларга саннар куярга рөхсәт ителми, һәм алардан бушлыкларны мәгънәсез күчеш сүзләре («Моннан тыш...») белән каплау, шулай ук тышкы яктан чын эссегә охшасын өчен, башына һәм ахырына кереш һәм йомгаклау абзацлары ябыштыру таләп ителә. [2]
Укучыларны n әйбер исемлегеннән башлатып җибәрү яхшы план кебек тоела. Бу иң җиңел форма. Әмма без моны эшлибез икән, нигә аны ачыктан-ачык эшләмәскә? Аларга чын осталар кебек, саннар белән, бернинди күчешләрсез һәм «йомгаклауларсыз» n әйбер исемлекләре язарга рөхсәт итик.
n әйбер исемлеге намуссыз форматка әйләнә торган бер очрак бар: сез аны исемлек тулы дигән ялган белдерү белән игътибар җәлеп итү өчен кулланганда. Мәсәлән, уңышның шул ук 7 сере турында дип дәгъва иткән мәкалә язсагыз. Мондый исем детекивлардагы кебек үк рефлексив чакыру булып тора. Сез бу 7 сернең үзегез санаган серләр белән туры килү-килмәвен тикшерү өчен генә дә мәкаләгә күз салырга мәҗбүрсез. Уңыш серләренең берсен күз уңыннан ычкындырмадыгызмы икән? Тикшереп карау яхшырак.
Әгәр чыннан да тулы исемлек төзедем дип саныйсыз икән, сан алдына «Шул» яисә билгелелек артиклен кую начар түгел. Әмма тәҗрибә күрсәткәнчә, мондый исемле язмаларның күбесе — бары тик укучыны кызыктыру өчен ясалган сылтамалар (linkbait).
n әйбер исемлегенең иң зур зәгыйфьлеге — анда яңа фикерләр өчен урынның бик аз булуында. Дөрес язылган эссенең төп максаты — аны язу барышында сездә туган яңа идеяләрдә. Чын эссе, исеменнән үк күренгәнчә, динамик: сез яза башлаганда нәрсә язачагыгызны белмисез. Ул сез язу барышында нәрсәне ачсагыз, шуның турында булачак.
Бу хәл n әйбер исемлегендә бик чикле рәвештә генә була ала. Сез башта исем куясыз, һәм ул бары тик шуның турында гына булачак. Язу барышында сездә башта булдырылган су үткәрми торган бүлемтекләргә сыя торганнан артык яңа идеяләр туа алмый. Һәм сезнең миегез моны белә кебек: яңа идеяләр өчен урын булмагач, алар сездә тумый да.
Башлап язучыларга 5 абзацлы эссенең чынлыкта n әйбер исемлеге булуын тануның тагын бер өстенлеге — без аларны бу хакта кисәтә алабыз. Бу сезгә эссе язуның төп үзенчәлеген бик кечкенә масштабта гына татырга мөмкинлек бирә: бер-ике җөмләлек фикерләрдә генә. Һәм 5 абзацлы эссенең n әйбер исемлеген катлаулырак эссе төренә охшаган тышлык астына күмүе аеруча куркыныч. Әгәр сез бу форманы куллануыгызны белмисез икән, сез аннан качарга кирәклеген дә белмисез.
Искәрмәләр
[1] Мондый төрдәге мәкаләләр Delicious сайтында да гаҗәп дәрәҗәдә популяр, ләкин минемчә, бу Delicious кулланучылары ахмак булганга түгел, ә delicious/popular бүлеге кыстыргычлар (bookmarking) белән эшләнгәнгә күрә. Delicious кулланучылары — коллекционерлар, ә n әйбер исемлеге үзе үк җыентык булганлыктан, коллекцияләү өчен аеруча уңайлы тоела.
[2] Мәктәпнең математика дәреслекләрендәге күпчелек «текстлы мәсьәләләр» дә нәкъ шулай ук алдау булып тора. Тышкы яктан караганда, алар математиканы чын проблемаларга куллану кебек тоела, әмма алай түгел. Шуңа күрә алар математиканың ятлап алырга кирәк булган катлаулы, әмма мәгънәсез нәрсәләр җыелмасы гына булуы турындагы тәэсирне тагын да ныгыталар гына.