Бәс тігуге бармын, Cosmopolitan журналының қазіргі санында тақырыбы саннан басталатын кем дегенде бір мақала бар. «Ол сізге төсек қатынасы туралы айтпайтын 7 нәрсе» немесе соған ұқсас бірдеңе. Кейбір танымал журналдар әр санының мұқабасына осындай сипаттағы мақалаларды шығарады. Бұл кездейсоқ болуы мүмкін емес. Редакторлар мұның оқырмандарды тартатынын жақсы білетін болуы керек.
Неліктен оқырмандар n нәрсенің тізімін соншалықты жақсы көреді? Негізінен оны оқу кәдімгі мақалаға қарағанда әлдеқайда оңай болғандықтан. [1] Құрылымдық жағынан алғанда, n нәрсенің тізімі — эссенің деградацияға ұшыраған түрі. Эссе автор қайда бұрғысы келсе, сонда кете алады. Ал n нәрсенің тізімінде автор өзін шамамен бірдей маңызы бар ойлардың жиынтығымен шектеуге келіседі және оқырманға олардың не екенін ашық айтады.
Мақаланы оқу барысындағы күш-жігердің бір бөлігі оның құрылымын түсінуге — мектепте біз «жоспар» деп атайтын нәрсені анықтауға кетеді. Әрине, саналы түрде емес, бірақ мақаланы шынымен түсінген адамның миында кейіннен сондай жоспарға сәйкес келетін бір бейне қалады. Ал n нәрсенің тізімінде бұл жұмыс сіз үшін алдын ала жасалып қойған. Оның құрылымы — сыртқы қаңқа іспетті.
Ашық болуымен қатар, бұл құрылым мүмкін болатын ең қарапайым түрде болуына кепілдік берілген: бағыныңқы тармақтары жоқ немесе өте аз бірнеше негізгі ойлар және олардың арасында ешқандай ерекше байланыс жоқ.
Негізгі ойлар бір-бірімен байланыспағандықтан, n нәрсенің тізімі кездейсоқ қатынауға (random access) мүмкіндік береді. Сіз міндетті түрде қадағалап отыруыңыз керек ой желісі жоқ. Тізімді кез келген ретпен оқи аласыз. Тармақтар бір-біріне тәуелсіз болғандықтан, олар суға батпайтын кеменің су өткізбейтін бөлімдері сияқты жұмыс істейді. Егер бір тармақтан жалықсаңыз, оны түсінбесеңіз немесе келіспесеңіз, мақаланы оқуды тоқтатудың қажеті жоқ. Тек сол тармақты аттап өтіп, келесісіне көше аласыз. N нәрсенің тізімі параллель сипатқа ие, сондықтан ақауға төзімді келеді.
Авторға дәл осы формат қажет болатын кездер де бар. Біріншісі, әрине, айтпақшы ойыңыз шынымен де n нәрсенің тізімі болған кезде. Мен бір кездері стартаптарды күйрететін қателіктер туралы эссе жазған едім, сонда бірнеше адам тақырыбы санмен басталатын мақала жазғаным үшін мені келемеждеді. Бірақ ол жағдайда мен шынымен де бірқатар тәуелсіз нәрселердің толық тізімін жасауға тырыстым. Шын мәнінде, мен жауап беруге тырысқан сұрақтардың бірі — олардың қанша екендігі еді.
Бұл форматты қолданудың басқа да, ақтауға қиындау себептері бар. Мысалы, мен оны дедлайн таяп қалғанда пайдаланамын. Егер баяндама жасауым керек болып, ал бірнеше күн қалғанша оны әлі бастамаған болсам, тәуекелге бармай, баяндамамды n нәрсенің тізімі түрінде жасай саламын.
N нәрсенің тізімі оқырмандар үшін де, авторлар үшін де оңайырақ. Нағыз эссе жазып жатқанда, әрқашан тығырыққа тірелу қаупі болады. Нағыз эссе — бұл үздіксіз ой желісі, ал кейбір ойлар бағытынан жаңылып, сарқылып қалады. Бірнеше күннен кейін баяндама жасау керек болғанда, бұл қорқынышты жағдай. Ойыңыз таусылып қалса ше? N нәрсенің тізімінің жеке-жеке бөліктерге бөлінген құрылымы авторды өз ақымақтығынан оқырманды қорғайтындай дәрежеде қорғайды. Егер бір тармақ бойынша ойыңыз таусылса, ештеңе етпейді: бұл эссені өлтірмейді. Қажет болса, бүкіл тармақты алып тастай аласыз, сонда да эссе аман қалады.
N нәрсенің тізімін жазу өте жеңіл әрі жайлы. Алғашқы 5 минутта олардың n/2 бөлігін ойлап табасыз. Міне, дайын құрылым тұр, оны тек толтыру ғана қалады. Жаңа ойлар келген сайын, оларды соңына қоса бересіз. Мүмкін бірнешеуін алып тастарсыз, қайта реттерсіз немесе біріктірерсіз, бірақ кез келген кезеңде сізде n нәрсенің жарамды (бастапқыда сапасы төмен болса да) тізімі болады. Бұл бағдарламалаудағы бірінші нұсқаны өте жылдам жазып, содан кейін оны біртіндеп өзгертетін, бірақ әр кезеңде жұмыс істеп тұрған коды болатын тәсілге ұқсайды — немесе бір сағатта салынған толық, бірақ өте бұлдыр нобайдан бастап, содан кейін бір апта бойы оның айқындығын арттырумен айналысатын кескіндеме стиліне ұқсайды.
N нәрсенің тізімі жазушылар үшін де оңайырақ болғандықтан, оқырмандардың оны таңдауы әрдайым жаман белгі бола бермейді. Бұл оқырмандардың жалқау екендігінің дәлелі болуы шарт емес; бұл олардың авторға аса сенім артпайтынын да білдіруі мүмкін. N нәрсенің тізімі бұл тұрғыда эссе түрлерінің чизбургері іспетті. Егер сапасы нашар деп күдіктенген мейрамханада тамақтанып жатсаңыз, ең дұрыс таңдау — чизбургерге тапсырыс беру. Тіпті нашар аспаздың өзі тәп-тәуір чизбургер жасай алады. Чизбургердің қандай болуы керектігіне қатысты өте қатаң ережелер бар. Сіз аспаздың біртүрлі әрі тым көркем дүние жасауға тырыспайтынына сенімді бола аласыз. Сол сияқты n нәрсенің тізімі де нашар жазушының тигізетін зиянын шектейді. Оның тақырыпта не айтылса, сол туралы болатынын білесіз және бұл формат автордың шектен тыс қиялға берілуіне жол бермейді.
N нәрсенің тізімі эссенің ең оңай түрі болғандықтан, ол жаңадан бастаған жазушылар үшін қолайлы болуы керек. Шын мәнінде, бастаушы жазушылардың көпшілігіне осыны үйретеді. Классикалық 5 абзацтық эссе — бұл шын мәнінде n = 3 болатын n нәрсенің тізімі. Бірақ оны жазып жүрген студенттер өздерінің Cosmopolitan журналындағы мақалалармен бірдей құрылымды қолданып жатқанын түсінбейді. Оларға сандарды қоюға рұқсат етілмейді және сырт көзге кәдімгі эссе сияқты көрінуі үшін олардан арадағы бос орындарды артық өтпелі сөздермен («Сонымен қатар...») толтыру және екі жағынан кіріспе мен қорытынды абзацтармен жабу талап етіледі. [2]
Студенттерді n нәрсенің тізімінен бастау жақсы жоспар сияқты көрінеді. Бұл ең оңай түрі. Бірақ егер солай істейтін болсақ, неге мұны ашық жасамасқа? Оларға кәсіпқойлар сияқты сандары бар, өтпелі сөздерсіз және «қорытындысыз» n нәрсенің тізімін жазуға рұқсат берейік.
N нәрсенің тізімі арам ниетті форматқа айналатын бір жағдай бар: ол осы тізім толыққанды әрі бәрін қамтиды деп жалған мәлімдеу арқылы назар аудару үшін қолданылған кезде. Яғни, егер сіз табыстың нақ сол 7 құпиясы туралы мақала жазсаңыз. Мұндай тақырып детектив хикая сияқты рефлексивті сынақ болып табылады. Олар сіз тізіп беретін 7 құпиямен бірдей ме, жоқ па, соны тексеру үшін мақаланы кем дегенде бір шолып шығуыңыз керек болады. Табыс құпияларының біреуін назардан тыс қалдырып жүрген жоқсыз ба? Тексеріп алған жөн.
Егер сіз шынымен толыққанды тізім жасадым деп сенсеңіз, санның алдына анықтауыш қоюдың еш айыбы жоқ. Бірақ тәжірибе көрсеткендей, мұндай тақырыбы бар мақалалардың көбі жай ғана сілтемелік жем (linkbait).
N нәрсенің тізімінің ең үлкен кемшілігі — жаңа ойға өте аз орын қалатындығы. Эссе жазудың басты мәні, дұрыс орындалған кезде, оны жазу барысында пайда болатын жаңа идеяларда. Нағыз эссе, оның атауы айтып тұрғандай, динамикалық сипатта болады: жазуды бастаған кезде не жазатыныңызды білмейсіз. Ол жазу барысында нені ашсаңыз, сол туралы болады.
Ал n нәрсенің тізімінде бұл өте шектеулі түрде ғана орын алуы мүмкін. Алдымен тақырыбын қоясыз және ол тек сол туралы болады. Жазу барысында бастапқыда жасаған су өткізбейтін бөліктерге сыятынынан көп жаңа ойлар пайда бола алмайды. Сіздің миыңыз мұны білетін сияқты: жаңа ойларға орын болмағандықтан, олар туындамайды да.
Жаңадан бастаған жазушыларға 5 абзацтық эссенің шын мәнінде n нәрсенің тізімі екенін мойындаудың тағы бір артықшылығы — біз оларды осы туралы ескерте аламыз. Ол эссе жазудың басты сипатын тек шағын көлемде ғана сезінуге мүмкіндік береді: бір-екі сөйлемдік ойлар шеңберінде. Ал 5 абзацтық эссенің n нәрсенің тізімін неғұрлым күрделі эссе түрі болып көрінетін нәрсенің ішіне жасырып қоятыны әсіресе қауіпті. Егер сіз осы форманы қолданып жатқаныңызды білмесеңіз, одан шығу керектігін де білмейсіз.
Ескертпелер
[1] Мұндай сипаттағы мақалалар Delicious желісінде де таңғаларлықтай танымал, бірақ менің ойымша, бұл Delicious қолданушыларының ақымақтығынан емес, delicious/popular бетінің бетбелгілерге негізделгенінен. Delicious қолданушылары — коллекционерлер, ал n нәрсенің тізімі жинақтауға өте ыңғайлы көрінеді, өйткені оның өзі — жинақ.
[2] Мектептің математика оқулықтарындағы «мәтіндік есептердің» көбі дәл осылай адастырады. Олар сырттай математиканың нақты мәселелерге қолданылуы сияқты көрінеді, бірақ олай емес. Сондықтан олар математика — жай ғана жаттап алуға арналған күрделі, бірақ мағынасыз нәрселердің жиынтығы деген түсінікті күшейте түседі.