(Был эссе Oscon 2005 конференцияһындағы сығышҡа нигеҙләнгән.)
Һуңғы ваҡытта компаниялар асыҡ сығанаҡлы программа тәьминәтенә (open source) күберәк иғтибар бүлә башланы. Бынан ун йыл элек Microsoft үҙенең монополияһын серверҙарға ла таратасаҡ тигән етди хәүеф бар ине. Хәҙер иһә асыҡ сығанаҡ быға юл ҡуйманы тип шикләнмәй әйтергә була. Күптән түгел үткәрелгән һорау алыу компанияларҙың 52%-ы Windows серверҙарын Linux серверҙарына алмаштырыуын күрһәтте. [1]
Минеңсә, бында иң мөһиме — уларҙың ҡайһы 52% булыуы. Хәҙерге ваҡытта кемдер серверҙарҙа Windows ҡулланырға тәҡдим итһә, ул серверҙар хаҡында Google, Yahoo һәм Amazon белмәгән нимәне белеүен аңлатырға әҙер булырға тейеш.
Ләкин бизнестың асыҡ сығанаҡтан өйрәнә торған иң ҙур һабағы Linux йәки Firefox тураһында түгел, ә уларҙы барлыҡҡа килтергән көстәр тураһында. Ахыр сиктә был көстәр һеҙҙең ниндәй программа ҡулланыуығыҙға ҡарағанда күпкә ҙурыраҡ йоғонто яһаясаҡ.
Был төп көстәрҙе беҙ асыҡ сығанаҡ һәм блог яҙыу (блоггинг) араһында оҡшашлыҡтар табыу, уларҙы сағыштырыу аша аңлай алырбыҙ. Күрәһең, һеҙ ҙә һиҙгәнһегеҙҙер: уларҙың уртаҡ яҡтары бик күп.
Асыҡ сығанаҡ кеүек үк, блог яҙыу ҙа — кешеләр үҙҙәре өсөн, бушҡа һәм ошо эш оҡшағанға күрә башҡара торған нәмә. Асыҡ сығанаҡ хакерҙары кеүек үк, блогерҙар ҙа аҡса өсөн эшләүселәр менән ярыша һәм йыш ҡына еңеп сыға. Сифатты тәьмин итеү ысулы ла бер үк: дарвинса һайланыш. Компаниялар хеҙмәткәрҙәрҙең хаталаныуына юл ҡуймаҫ өсөн ҡағиҙәләр аша сифатты тәьмин итә. Ләкин аудитория үҙ-ара аралаша алған осраҡта бының кәрәге юҡ. Кешеләр бары тик үҙҙәре теләгәнде яһай; яҡшы нәмәләр тарала, насарҙары иғтибарһыҙ ҡала. Һәм ике осраҡта ла тамашасыларҙың фекере иң яҡшы эштәрҙе тағы ла камиллаштыра.
Блоггинг менән асыҡ сығанаҡты берләштергән тағы бер нәмә — ул Селтәр (Web). Кешеләр һәр ваҡыт бөйөк эштәрҙе түләүһеҙ башҡарырға әҙер булды, ләкин Селтәр барлыҡҡа килгәнгә тиклем аудиторияға сығыу йәки проекттарҙа бергәләп эшләү күпкә ҡыйыныраҡ ине.
Һәүәҫкәрҙәр
Минеңсә, бизнес өйрәнергә тейешле яңы принциптарҙың иң мөһиме — кешеләр үҙҙәренә оҡшаған эшкә күпкә тырышыраҡ тотона. Был, әлбиттә, бер кем өсөн дә яңылыҡ түгел. Улайһа, нисек итеп мин бизнес быны өйрәнергә тейеш тип раҫлай алам? Бизнес быны белмәй тигәндә, мин бизнестың структураһы быны сағылдырмай тигәнде күҙ уңында тотам.
Бизнес әле лә иҫке моделде сағылдыра, быға француз телендәге эшләүҙе белдергән һүҙ яҡшы миҫал булып тора: travailler. Уның инглиз телендә «travail» тигән туғаны бар, һәм ул язалау, ғазап тигәнде аңлата. [2]
Ләкин хеҙмәт тураһында һуңғы һүҙ был түгел икән. Йәмғиәт байыған һайын, эш тураһында яңы нәмәләргә өйрәнә — был уларҙың туҡланыу тураһында белгәндәренә бик оҡшаш. Хәҙер беҙ иң сәләмәт ризыҡтың — ярлы булғанлыҡтан крәҫтиән ата-бабаларыбыҙ ашарға мәжбүр булған аҙыҡ икәнен беләбеҙ. Бай, майлы аш-һыу кеүек үк, эшһеҙлек тә ул етмәгәндә генә яҡшы булып күренә. Кеше организмы билдәле бер күләмдә клетчатка ашарға яратылған кеүек, беҙ ҙә эшләргә яратылғанбыҙ тип уйлайым, һәм эшләмәһәк үҙебеҙҙе насар тоябыҙ.
Эште яратып башҡарған кешеләр өсөн атама бар: һәүәҫкәрҙәр (amateurs). Был һүҙҙең хәҙер шундай насар мәғәнәһе барлыҡҡа килде, хатта беҙ уның эргәлә генә ятҡан этимологияһын да оноттоҡ («amateur» латинса яратыу тигәндән). Тәүҙә «һәүәҫкәр» һүҙе маҡтау һүҙе ине. Ләкин егерменсе быуатта мотлаҡ профессионал булырға кәрәк ине, ә һәүәҫкәрҙәр, билдәләмә буйынса, профессионал түгел.
Шуға күрә бизнес донъяһын асыҡ сығанаҡтың бер һабағы шул тиклем ғәжәпләндерҙе: эште яратып башҡарған кешеләр уны аҡса өсөн эшләгәндәрҙән йыш ҡына күпкә яҡшыраҡ башҡара. Ҡулланыусылар сығанаҡ кодты соҡсорға теләгәнгә күрә генә Explorer-ҙан Firefox-ҡа күсмәй. Улар ябай сәбәп буйынса күсә: сөнки ул яҡшыраҡ браузер.
Был Microsoft тырышмай тигәнде аңлатмай. Браузерҙы контролдә тотоу — уларҙың монополияһын һаҡлау асҡыстарының береһе икәнен беләләр. Проблема уларҙың операция системаларында осратҡаны менән бер үк: рухланған хакерҙар төркөмө бушлай яһағандан да яҡшыраҡ нәмәне яһатыр өсөн улар кешеләргә етерлек аҡса түләй алмай.
Профессионализм һәр ваҡыт сиктән тыш юғары баһаланды тип уйлайым — аҡса өсөн эшләү тигән тура мәғәнәлә генә түгел, ә рәсмилек һәм ҡыҫылмаусанлыҡ кеүек сифаттарҙа ла. Мәҫәлән, 1970 йылда был бөтөнләй аҡылға һыймаҫлыҡ булып күренер ине, әммә профессионализм, минеңсә, нигеҙҙә егерменсе быуатта осраҡлы рәүештә барлыҡҡа килгән шарттар тыуҙырған мода булды.
Шул шарттарҙың иң ҡеүәтлеһе — «каналдарҙың» булыуы ине. Бик фәһемле: шул уҡ термин тауарҙарға ла, мәғлүмәткә лә ҡулланылды — таратыу (дистрибуция) каналдары һәм телевидение менән радио каналдары булды.
Нәҡ бына ошондай каналдарҙың тарлығы профессионалдарҙы һәүәҫкәрҙәрҙән күпкә өҫтөн итеп күрһәтте. Мәҫәлән, профессиональ журналист урындары бик аҙ ине, шуға күрә конкуренция уртаса журналистың шаҡтай яҡшы булыуын тәьмин итте. Шул уҡ ваҡытта барҙа ағымдағы ваҡиғалар тураһында һәр кем фекер белдерә ала. Һәм шуға күрә барҙа үҙ фекерен белдергән уртаса кеше шул темаға яҙыусы журналист менән сағыштырғанда ахмаҡ булып күренә.
Селтәрҙә үҙ идеяларыңды баҫтырып сығарыу ҡаршылығы тағы ла түбәнерәк. Һеҙгә эсемлек һатып алырға кәрәкмәй, һәм бында хатта балаларҙы ла индерәләр. Миллиондарса кеше селтәрҙә мәғлүмәт яҙа, һәм улар яҙғандың уртаса кимәле, көтөлгәнсә, бик шәптән түгел. Был медиа вәкилдәренең ҡайһы берҙәрен блогтар ҙур ҡурҡыныс тыуҙырмай, блогтар — бары тик ваҡытлыса мауығыу ғына тигән һығымтаға килтерҙе.
Ысынында иһә бары тик «блог» һүҙе генә ваҡытлыса мауығыу булып тора — кәм тигәндә, уны матбуғат нисек ҡулланһа, шулай. «Блогер» тигәндә улар веб-журнал форматында яҙыусыны түгел, ә интернетта нимәлер баҫтырған теләһә кемде күҙ уңында тота. Селтәр баҫма сығарыуҙың төп мөхитенә әйләнгән һайын, был проблемаға әйләнәсәк. Шуға күрә мин селтәрҙә мәғлүмәт баҫтырған кешегә икенсе һүҙ тәҡдим итергә теләйем. «Яҙыусы» тиһәк нисек булыр?
Матбуғатта селтәрҙәге яҙмаларҙы түбән уртаса сифаты арҡаһында һанға һуҡмағандар мөһим бер нәмәне күҙ уңынан ысҡындыра: бер кем дә уртаса блогты уҡымай. Каналдарҙың иҫке донъяһында уртаса сифат тураһында һөйләү ниндәйҙер мәғәнәгә эйә ине, сөнки оҡшаймы ул һеҙгә, юҡмы — һеҙ нәҡ шуны ала инегеҙ. Ләкин хәҙер һеҙ теләгән яҙыусыны уҡый алаһығыҙ. Шуға күрә матбуғат селтәрҙәге яҙмаларҙың уртаса сифаты менән ярышмай. Улар селтәрҙәге иң яҡшы яҙмалар менән ярыша. Һәм, Microsoft кеүек үк, улар еңелә бара.
Мин быны уҡыусы булараҡ үҙ тәжрибәмдән беләм. Күпселек баҫмалар интернетта булһа ла, гәзит йәки журнал сайтында уҡыған һәр бер мәҡәләмә ҡаршы, мин айырым кешеләрҙең сайттарында, бәлки, ике йәки өс мәҡәлә уҡыйымдыр.
Әгәр мин, әйтәйек, New York Times яҙмаларын уҡыһам, мин уларға бер ҡасан да Times-тың баш бите аша инмәйем. Күпселеген Google News, Slashdot йәки Delicious кеүек агрегаторҙар аша табам. Агрегаторҙар эшләүҙең каналға ҡарағанда күпкә яҡшыраҡ була алыуын күрһәтә. New York Times-тың баш бите — ул New York Times өсөн эшләүсе кешеләр яҙған мәҡәләләр исемлеге. Delicious — ҡыҙыҡлы мәҡәләләр исемлеге. Һәм икеһен йәнәш ҡуйып ҡарағас ҡына, уларҙың ни тиклем аҙ киҫешеүен күрәһең.
Матбуғаттағы мәҡәләләрҙең күбеһе ҡыҙыҡһыҙ. Мәҫәлән, президент һайлаусыларҙың күпселеге Ираҡҡа баҫып инеүҙе хата тип иҫәпләүен күрә, шуға күрә халыҡтың ярҙамын яулар өсөн милләткә мөрәжәғәт итә. Бында сенсация, яңылыҡ ҡайҙа? Мин ул телмәрҙе тыңламаным, ләкин уның нимә әйткәнен тап үҙенсә һөйләп бирә алыр инем. Бындай сығыш тура мәғәнәлә яңылыҡ түгел: унда бер ниндәй ҙә яңы нәмә юҡ. [3]
Шулай уҡ насар хәлдәр тураһындағы күпселек «яңылыҡтарҙа» ла, исемдәр менән урындарҙан башҡа, бер ниндәй ҙә яңылыҡ юҡ. Бала урланған; өйөрмә сыҡҡан; паром батҡан; кемделер аҡла ҡапҡан; бәләкәй самолет ҡолаған. Был хәбәрҙәрҙән донъя тураһында нимә беләһегеҙ? Бер нәмә лә белмәйһегеҙ. Улар — айырым осраҡтар ғына; уларҙы ҡыҙыҡлы иткән нәмә бер үк ваҡытта уларҙы әһәмиәтһеҙ ҙә итә.
Программаларҙағы кеүек үк, профессионалдар бындай сүп-сар сығарғанда, һәүәҫкәрҙәрҙең яҡшыраҡ эшләй алыуы ғәжәп түгел. Канал арҡаһында йәшәйһең икән, канал арҡаһында һәләк булаһың: әгәр олигополияға бәйле булһаң, кинәт көнсөл ярышҡа осрағанда еңеп сығыуы ауыр булған насар ғәҙәттәргә батаһың. [4]
Эш урындары
Блогтар менән асыҡ сығанаҡлы программаларҙың тағы бер уртаҡ яғы — улар йыш ҡына өйҙә эшләүсе кешеләр тарафынан эшләнә. Был ғәжәп күренмәҫкә лә мөмкин. Ләкин ғәжәпләнергә тейешбеҙ. Был үҙ ҡулдары менән яһалған самолеттың F-18 хәрби самолетын бәреп төшөрөүенең архитектура эквиваленты. Компаниялар бер генә маҡсат менән офис биналары төҙөү өсөн миллиондар тотона: улар эш урыны булһын өсөн. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, үҙ өйҙәрендә эшләгән кешеләр — ә өйҙәр эш урыны итеп проектланмаған да — һөҙөмтәлә күпкә етештереүсән булып сыға.
Был күбебеҙ шикләнгән нәмәне иҫбатлай. Ғәҙәти офис — эш башҡарыу өсөн бик насар урын. Һәм офистарҙы насар иткән күп нәмәләр нәҡ беҙ профессионализм менән бәйләгән сифаттар булып тора. Офистарҙың ялтырап торған бушлығы һөҙөмтәлелекте белдерергә тейеш һымаҡ. Ләкин һөҙөмтәле булып күренеү ысынында һөҙөмтәле булыуҙан айырыла.
Ғәҙәти эш урынының мөхите етештереүсәнлеккә автомобиль яғына төшөрөлгән ялҡын һүрәттәре тиҙлеккә нисек тәьҫир итһә, шулай тәьҫир итә. Һәм офистарҙың тышҡы ҡиәфәте генә ҡайғылы түгел. Кешеләрҙең үҙ-үҙен тотошо ла шул тиклем насар.
Стартапта барыһы ла башҡаса. Йыш ҡына стартап фатирҙа башлана. Бер иш һоро бүлмәләр урынына уларҙа ҡулланылышта булған төрлө йыһаздар була. Улар теләһә ниндәй ваҡытта, иң ябай кейем кейеп эшләй. Селтәрҙә нимә теләйҙәр, шуны ҡарайҙар, уның «эш урыны өсөн яраҡлы» булыуы тураһында борсолмайҙар. Офистың күңелһеҙ, шыма теле шаян һәм үткер юмор менән алмашына. Һәм беләһегеҙме нимә? Был этапта компания, бәлки, үҙ тарихындағы иң етештереүсән осоронда торалыр.
Бәлки, был осраҡлылыҡ түгелдер. Бәлки, профессионализмдың ҡайһы бер яҡтары ысынында бары тик зыян ғына килтерәлер.
Минең өсөн ғәҙәти офистың иң рухты төшөрә торған яғы — билдәле бер сәғәттәрҙә шунда булырға тейешлегең. Компанияла ғәҙәттә быны ысынлап та талап иткән бер нисә генә кеше була, ләкин күпселек хеҙмәткәрҙәрҙең билдәләнгән ваҡытта эшләүенең сәбәбе — компания уларҙың етештереүсәнлеген үлсәй алмай.
Офис сәғәттәренең төп идеяһы шунда: әгәр кешеләрҙе эшләтә алмайһың икән, кәм тигәндә уларҙың күңел асыуына ҡамасаулай алаһың. Әгәр хеҙмәткәрҙәр көнөнә билдәле бер сәғәт бинала булырға тейеш булһа һәм унда булғанда эшкә ҡағылышы булмаған нәмәләр менән шөғөлләнеү тыйылһа, тимәк, улар эшләргә тейеш. Теорияла шулай. Ғәмәлдә иһә улар ваҡытының күп өлөшөн эшләмәгән дә, күңел дә асмаған бушлыҡта үткәрә.
Әгәр кешеләрҙең күпме эш башҡарыуын үлсәп булһа, күп кенә компанияларға билдәләнгән эш көнө кәрәк тә булмаҫ ине. Бары тик былай тип әйтергә мөмкин булыр ине: һеҙ башҡарырға тейешле эш ошо. Ҡасан теләйһегеҙ, ҡайҙа теләйһегеҙ — шунда эшләгеҙ. Әгәр эшегеҙ компаниялағы башҡа кешеләр менән һөйләшеүҙе талап итһә, һеҙгә бында билдәле бер ваҡыт булырға кәрәк булыр. Башҡа осраҡта беҙгә барыбер.
Был утопия булып күренергә мөмкин, ләкин беҙҙең компанияға эшкә килгән кешеләргә беҙ нәҡ шуны әйттек. Билдәләнгән офис сәғәттәре юҡ ине. Мин үҙем бер ҡасан да иртәнге 11-гә тиклем эшкә килмәнем. Ләкин беҙ быны йомарт күренер өсөн әйтмәнек. Беҙ былай тинек: әгәр бында эшләйһегеҙ икән, һеҙҙең күп эш башҡарыуығыҙҙы көтәбеҙ. Бары тик бында күп ултырып ҡына беҙҙе алдарға тырышмағыҙ.
Эш урынында мотлаҡ ултырыу (facetime) моделенең проблемаһы рухты төшөрөүҙә генә түгел, ә эшләгән булып ҡыланыусы кешеләрҙең ысынында эшләгәндәргә ҡамасаулауында. Мин ошо моделде ҙур ойошмаларҙа йыйылыштарҙың күп булыуының төп сәбәбе тип иҫәпләйем. Йән башына иҫәпләгәндә, ҙур ойошмалар бик аҙ эш башҡара. Шулай ҙа был кешеләрҙең барыһы ла көнөнә кәм тигәндә һигеҙ сәғәт урында булырға тейеш. Бер яҡтан шул тиклем күп ваҡыт сарыф ителеп, икенсе яҡтан шул тиклем аҙ һөҙөмтә сыҡҡас, нисектер был бушлыҡты ҡапларға кәрәк. Һәм йыйылыштар — ошо буш ваҡытты үлтереүҙең төп механизмы.
Мин бер йыл дауамында туғыҙҙан бишкә тиклемге ғәҙәти эштә эшләнем, һәм йыйылыштар ваҡытында кешене биләп алған шул сәйер, рәхәт тойғоно яҡшы хәтерләйем. Яңылыҡ булғанға күрә, миңә программа яҙған өсөн аҡса түләүҙәрен яҡшы аңлай инем. Был ғәжәп тойола ине: өҫтәлемдә ни эшләһәм дә, һәр ике минут һайын бер доллар сығарып торған машина ултырған кеүек ине. Хатта бәҙрәфтә булғанда ла! Ләкин хыялдағы машина һәр ваҡыт эшләп торғанға күрә, мин һәр ваҡыт эшләргә тейешмен кеүек тоя инем. Һәм шуға күрә йыйылыштар бик ял иттергес булып күренде. Улар программа яҙыу кеүек үк эш булып иҫәпләнә ине, ләкин улар күпкә еңелерәк булды. Бар эшләргә кәрәге — ултырыу һәм иғтибар менән тыңлаған ҡиәфәт сығарыу ине.
Йыйылыштар — селтәр эффекты булған әфйүн һымаҡ. Электрон почта ла, бәләкәйерәк масштабта булһа ла, шундай уҡ. Һәм ваҡыттың үҙен юғалтыуҙан тыш, тарҡалыу (фрагментация) хаҡы ла бар — кешеләрҙең көнөн файҙаһыҙ булған ваҡ киҫәктәргә бүлеү.
Берәй нәмәгә ни тиклем бәйле икәнегеҙҙе уны кинәт алып ташлап белеп була. Шуға күрә ҙур компаниялар өсөн мин ошондай эксперимент тәҡдим итәм. Йыйылыштар тыйылған бер көн билдәләгеҙ — һәр кем көнө буйы өҫтәле артында ултырып, башҡа бер кем менән дә һөйләшмәйсә эшләй алған эштәр менән өҙлөкһөҙ шөғөлләнһен. Күпселек эштәрҙә ниндәйҙер кимәлдә аралашыу кәрәк, ләкин мин күп кенә хеҙмәткәрҙәр үҙ аллы башҡара алырлыҡ һигеҙ сәғәтлек эш таба алырына ышанам. Һеҙ уны «Эш көнө» тип атай алаһығыҙ.
Ялған эштең икенсе проблемаһы — ул йыш ҡына ысын эшкә ҡарағанда яҡшыраҡ күренә. Яҙғанда йәки код төҙөгәндә мин төймәләргә баҫҡан ваҡыт кеүек үк, уйланып ултырыуға ла күп ваҡыт бүләм. Ваҡытымдың яртыһында мин сәй эсеп ултырам йәки тирә-яҡта йөрөп киләм. Был иң мөһим осор — идеялар нәҡ шунан барлыҡҡа килә — шулай ҙа башҡалар мәшғүл күренгән офистарҙың күбеһендә мин үҙемде ғәйепле тойор инем.
Сағыштырырлыҡ нәмә булмаһа, ниндәйҙер ғәмәлдең ни тиклем насар икәнен күреүе ҡыйын. Был — асыҡ сығанаҡтың, ә ҡайһы бер осраҡтарҙа хатта блог яҙыуҙың да шул тиклем мөһим булыуының бер сәбәбе. Улар беҙгә ысын эштең нисек күренгәнен күрһәтә.
Әлеге ваҡытта беҙ һигеҙ яңы стартапты финанслайбыҙ. Бер дуҫым уларҙың офис мәсьәләһен нисек хәл итеүен һораны, һәм беҙ уларҙың йәшәү өсөн тапҡан фатирҙарында эшләргә тейешлеген әйткәс, ғәжәпләнгән кеүек тойолдо. Ләкин беҙ быны аҡса һаҡлау өсөн генә тәҡдим итмәнек. Программалары яҡшы булһын тип эшләнек. Насар, ябай урындарҙа эшләү — стартаптар үҙҙәре лә аңғармаҫтан дөрөҫ эшләгән нәмәләрҙең береһе. Офисҡа ингәс тә, эш менән тормош бер-береһенән алыҫлаша башлай.
Был — профессионализмдың төп ҡағиҙәләренең береһе. Эш менән тормош айырым булырға тейеш, имеш. Ләкин был өлөшө, мин ышанам, хата.
Түбәндән өҫкә
Асыҡ сығанаҡтан һәм блоггингтан өйрәнә алған өсөнсө ҙур һабаҡ: идеялар юғарынан аҫҡа төшмәйенсә, түбәндән өҫкә күтәрелә ала. Асыҡ сығанаҡ та, блог яҙыу ҙа түбәндән өҫкә ҡағиҙәһе буйынса эшләй: кешеләр үҙҙәре теләгәнде эшләй, һәм иң яҡшыһы өҫтөнлөк ала.
Был таныш тойоламы? Был — баҙар иҡтисады принцибы. Ғәжәп, асыҡ сығанаҡ менән блогтар бушҡа эшләнһә лә, ул донъялар баҙар иҡтисадына оҡшаған, шул уҡ ваҡытта күпселек компаниялар, ирекле баҙарҙың ҡиммәте тураһында һөйләһәләр ҙә, эстән коммунистик дәүләттәр кеүек идара ителә.
Дизайнды бергәләп йүнәлткән ике көс бар: артабан нимә эшләргә тигән идеялар һәм сифатты контролдә тотоу. Каналдар заманында икеһе лә юғарынан түбәнгә төшә ине. Мәҫәлән, гәзит мөхәррирҙәре хәбәрселәргә темалар бирә, ә һуңынан улар яҙғанды мөхәррирләй ине.
Асыҡ сығанаҡ һәм блоггинг эштәрҙең гел генә улай булырға тейеш түгеллеген күрһәтә. Идеялар һәм хатта сифатты тикшереү ҙә түбәндән өҫкә бара ала. Һәм ике осраҡта ла һөҙөмтәләр ҡәнәғәтләнерлек кенә түгел, ә күпкә яҡшыраҡ була. Мәҫәлән, асыҡ сығанаҡлы программалар ышаныслыраҡ, сөнки улар асыҡ; хаталарҙы һәр кем таба ала.
Яҙыу менән дә шул уҡ хәл. Китап баҫылыуға яҡынлашҡас, мин Hackers & Painters эсендә селтәрҙә булмаған эсселар өсөн бик ныҡ борсолғанымды тойҙом. Эссены бер-ике мең кеше ҡарап сыҡҡас, мин үҙемде ярайһы уҡ ышаныслы тоям. Ләкин был мәҡәләләрҙе ҡараусылар һаны һүҙмә-һүҙ бер нисә тапҡырға кәмерәк булған ине. Был программа тәьминәтен һынауһыҙ сығарыу кеүек тойолдо.
Элек бөтә нәшриәт эше шундай ине. Ҡулъяҙманы ун кешегә уҡыта алһаң, бәхетең бар тигән һүҙ. Ләкин мин селтәрҙә баҫтырыуға шул тиклем өйрәнгән инем, элекке ысул хәҙер ҡурҡыныс кимәлдә ышанысһыҙ булып күренде, нәҡ GPS ҡулланыуға өйрәнгәндән һуң күҙ самаһы менән йөрөү кеүек.
Селтәрҙә баҫтырыуҙа миңә оҡшаған тағы бер нәмә — үҙең теләгәнде яҙа һәм үҙең теләгән ваҡытта баҫтыра алаһың. Ошо йыл башында мин бер журналға яраҡлы булырҙай бер мәҡәлә яҙҙым һәм уны үҙем белгән мөхәрриргә ебәрҙем. Яуап көткән арала, ғәжәпкә ҡаршы, уларҙың кире ҡағыуын өмөт иткәнемде тойҙом. Шул саҡта мин уны шунда уҡ селтәргә ҡуя алыр инем. Әгәр ҡабул итһәләр, уны айҙар буйы бер кем дә уҡымаясаҡ, һәм шул арала мин уны егерме биш йәшлек корректорҙың боҙоуынан һаҡлап ҡалыу өсөн һәр һүҙ өсөн көрәшергә тейеш булыр инем. [5]
Күп хеҙмәткәрҙәр үҙҙәре эшләгән компания өсөн бөйөк нәмәләр яһарға теләр ине, ләкин күп осраҡта етәкселек уларға юл ҡуймай. Ҡайһыбыҙ етәкселеккә барып: «зинһар, һеҙҙең өсөн аҡса эшләргә мөмкинлек биргән был проектты эшләргә рөхсәт итегеҙ» тип әйткән хеҙмәткәрҙәр һәм быға «юҡ» тип яуаплаған компаниялар тураһында ишетмәне икән? Иң билдәле миҫал — Стив Возняктыр, ул тәүҙә үҙенең ул ваҡыттағы эш биреүсеһе HP өсөн микрокомпьютерҙар төҙөргә теләгән. Улар баш тартҡан. Был хаталар шкалаһы буйынса IBM-дың DOS өсөн эксклюзив булмаған лицензияға ризалашыуына тиң. Ләкин был гел булып тора тип уйлайым. Беҙ бының тураһында ғәҙәттә ишетмәйбеҙ, сөнки үҙеңдең хаҡлы булыуыңды иҫбатлау өсөн, Возняк кеүек, эштән китергә һәм үҙ компанияңды асырға тура килә.
Стартаптар
Шулай итеп, минеңсә, асыҡ сығанаҡ һәм блоггинг бизнесты өйрәтә алған өс ҙур һабаҡ ошолар: (1) кешеләр үҙҙәренә оҡшаған эшкә тырышыраҡ тотона, (2) стандарт офис мөхите бик етештереүсәнһеҙ, һәм (3) «түбәндән өҫкә» ысулы йыш ҡына «юғарынан түбәнгә» ҡарағанда яҡшыраҡ эшләй.
Был урында менеджерҙарҙың: «Был кеше нимә тураһында һөйләй? Программистарым өйҙә үҙ проекттары өҫтөндә эшләгәндә етештереүсәнерәк булыуын белеүемдән миңә ниндәй файҙа? Беҙҙең программаның 3.2 версияһын эшләргә улар бында ултырырға тейеш, юғиһә сығарыу ваҡытына өлгөрмәйәсәкбеҙ», — тиеүен күҙ алдына килтерә алам.
Һәм был дөрөҫ, ул айырым менеджер мин тасуирлаған көстәрҙән бер ниндәй ҙә файҙа ала алмаясаҡ. Бизнес асыҡ сығанаҡтан өйрәнә ала тигәндә, мин ниндәйҙер бер айырым бизнес өйрәнә ала тигәнде күҙ уңында тотмайым. Мин гендар фонды яңы шарттарҙы үҙләштергән кеүек бизнес та өйрәнә ала тием. Мин компаниялар аҡыллыраҡ була бара тип раҫламайым, бары тик аҡылһыҙҙары һәләк буласаҡ, шул ғына.
Улайһа, асыҡ сығанаҡ һәм блогтарҙың һабаҡтарын үҙләштергәс, бизнес нисек күренер һуң? Минеңсә, бизнестың киләсәген күрергә ҡамасаулаған төп кәртә — һеҙҙең өсөн эшләгән кешеләр мотлаҡ ялланма хеҙмәткәр булырға тейеш тигән фараз. Ләкин асылда нимә барғанын уйлап ҡарағыҙ: компанияның аҡсаһы бар, һәм улар хеҙмәткәргә түләгәндәренән ҡиммәтерәк нәмә эшләр тигән өмөт менән хеҙмәткәргә аҡса түләй. Был мөнәсәбәттәрҙе ойоштороуҙың башҡа юлдары ла бар бит. Кешегә эш хаҡы сифатында аҡса түләү урынына, ни өсөн уны инвестиция сифатында бирмәҫкә? Ул саҡта һеҙҙең офисҡа һеҙҙең проекттар өҫтөндә эшләргә килеү урынына, ул ҡайҙа теләй — шунда үҙ проекттары өҫтөндә эшләй ала.
Күбебеҙ башҡа альтернативаны белмәгәнгә күрә, ғәҙәти эш биреүсе менән хеҙмәткәр мөнәсәбәтенән күпмегә яҡшыраҡ эшләй алыуыбыҙҙы күҙ алдына ла килтерә алмайбыҙ. Бындай ғәҙәттәр боҙлоҡ тиҙлеге кеүек бик яй үҫешә. Беҙҙең эш биреүсе менән хеҙмәткәр мөнәсәбәтендә әле лә хужа менән ҡол ДНК-һының ҙур өлөшө һаҡлана. [6]
Миңә был мөнәсәбәттең ике яғында булыу ҙа оҡшамай. Клиент өсөн мин йәнемде биреп эшләйем, ләкин начальниктың ни эшләргә ҡушыуы миңә оҡшамай. Етәксе булыу ҙа шул тиклем хәлде ала торған эш; ваҡыттың яртыһында кемделер эшләтергә тырышҡансы, үҙең эшләүең күпкә еңелерәк. Эш һөҙөмтәләре буйынса баһа биреү йәки алыу урынына мин башҡа теләһә ниндәй нәмәне эшләр инем.
Өмөтһөҙ сығышына өҫтәп, ялланып эшләү йылдар дауамында бик күп сүп-сар йыйған. Эшкә алыу буйынса әңгәмәләрҙә һорарға ярамаған нәмәләр исемлеге хәҙер шул тиклем оҙон, хатта уңайлылыҡ өсөн мин уны сикһеҙ тип иҫәпләйем. Офис эсендә кемдер шикәйәт итеп судҡа бирмәһен өсөн йомортҡа өҫтөндә йөрөгәндәй шым һәм һаҡ булырға, бер ниндәй артыҡ һүҙ әйтмәҫкә кәрәк. Ә кемделер эштән сығарһағыҙ — Алла үҙе һаҡлаһын.
Ялланма хеҙмәттең ғәҙәти иҡтисади мөнәсәбәт түгеллеген кешеләрҙе эштән сығарған өсөн компанияларҙы судҡа биреү кеүек бер нәмә лә асығыраҡ күрһәтмәй. Теләһә ниндәй саф иҡтисади мөнәсәбәттә һеҙ теләгәнегеҙҙе эшләргә иреклеһегеҙ. Әгәр ҡорос торбаларҙы бер тәьминәтсенән алыуҙы туҡтатып, икенсеһенән ала башларға теләһәгеҙ, бының сәбәбен аңлатып торорға тейеш түгелһегеҙ. Бер кем дә һеҙҙе торба тәьминәтсеһен ғәҙелһеҙ алмаштырыуҙа ғәйепләй алмай. Ғәҙеллек тигән төшөнсә тиңдәр араһындағы алыш-бирештә булмаған ниндәйҙер атайҙарса яуаплылыҡты күҙ уңында тота.
Эш биреүселәргә ҡуйылған юридик сикләүҙәрҙең күбеһе хеҙмәткәрҙәрҙе яҡлауға йүнәлтелгән. Ләкин һәр хәрәкәт тиң һәм ҡаршы тәьҫир тыуҙыра. Хеҙмәткәрҙәрҙе бала урынына ҡуймайынса, эш биреүселәрҙән уларға ҡарата ниндәйҙер атайлыҡ яуаплылығы булыуын көтә алмайһығыҙ. Һәм был бик насар юл кеүек күренә.
Киләһе тапҡыр ҙурыраҡ ҡалала булғанда, төп почта бүлексәһенә инеп сығығыҙ һәм унда эшләүселәрҙең кәүҙә телен күҙәтегеҙ. Уларҙа үҙҙәре теләмәгән эшкә мәжбүр ителгән балаларҙың ризаһыҙлығы һымаҡ ҡараш бар. Профсоюздары почта хеҙмәткәрҙәренең элекке быуындары хыялланған эш хаҡының артыуын һәм хеҙмәт сикләүҙәрен яулап алған, әммә улар быға ҡарап бәхетлерәк күренмәй. Мөнәсәбәттәр шарттары ни тиклем уңайлы булһа ла, бағыусылыҡ (патернализм) объектын уйнау кешенең күңелен төшөрә. Теләһә ниндәй үҫмерҙән һорағыҙ.
Мин эш биреүсе менән хеҙмәткәр араһындағы мөнәсәбәттәрҙең етешһеҙлектәрен күрәм, сөнки үҙем күпкә яҡшыраҡ булған икенсе бер мөнәсәбәттең ике яғында ла булдым: инвестор менән стартапҡа нигеҙ һалыусы араһындағы мөнәсәбәттәр. Был бөтөнләй ауырлыҡһыҙ тип әйтмәйем. Стартап менән етәкселек иткәндә, инвесторҙарыбыҙ тураһында уйланып, төндәрен йоҡлай алмай торғайным. Ә хәҙер, мин үҙем инвестор булғас, стартаптарыбыҙ тураһында уйлап, төндәрен йоҡлай алмайым. Һеҙ хәл итергә тырышҡан проблеманың ауырлығы бер ҡайҙа ла китмәй. Ләкин асыу һәм рәнйеү менән буталмаған булһа, ауыртыу күпкә еңелерәк кисерелә.
Быны иҫбатлау өсөн үҙенә күрә бер тәжрибәлә ҡатнашыу бәхетһеҙлегенә тарыным. Yahoo беҙҙең стартапты һатып алғас, мин уларға эшкә барҙым. Мин нәҡ шул уҡ эште башҡарҙым, бары тик баш өҫтөндә начальниктар барлыҡҡа килде. Һәм үҙемдең бала кеүек тота башлауымды күреп ҡурҡып киттем. Был хәл миндә күптән онотолған тойғоларҙы ҡуҙғатты.
Инвестицияның ялланыуға ҡарағанда төп өҫтөнлөгө, асыҡ сығанаҡ һәм блогтар миҫалы күрһәткәнсә, үҙ проекттары өҫтөндә эшләгән кешеләрҙең бик ҙур дәрәжәлә етештереүсәнерәк булыуында. Ә стартап — ике мәғәнәлә лә, икеһе лә мөһим мәғәнәлә үҙ проектың булып тора: ул ижади яҡтан да үҙеңдеке, иҡтисади яҡтан да үҙеңдеке.
Google — мин тасуирлаған көстәр менән бер тулҡында булған ҙур компанияларҙың һирәк миҫалы. Улар офистарын ғәҙәти бүлмәләр каталажкаһына ҡарағанда йәнлерәк итергә ныҡ тырышты. Улар яҡшы эшләгән хеҙмәткәрҙәргә стартап бүләктәренә оҡшаш ҙур күләмдә акциялар бирә. Улар хатта хакерҙарға ваҡытының 20%-ын үҙ проекттарына бағышларға рөхсәт итә.
Ни өсөн кешеләргә ваҡытының 100%-ын үҙ проекттары өҫтөндә үткәрергә рөхсәт итмәҫкә һәм улар булдырған нәмәнең яҡынса хаҡын иҫәпләргә тырышыу урынына уларға ысын баҙар хаҡын бирмәҫкә? Мөмкин түгелме? Ысынында венчур инвесторҙары нәҡ шуны эшләй ҙә инде.
Тимәк, мин башҡа бер кем дә ялланма хеҙмәткәр булмаясаҡ, һәр кем барып стартап асырға тейеш тип раҫлайыммы? Әлбиттә, юҡ. Ләкин хәҙергегә ҡарағанда күберәк кеше быны эшләй алыр ине. Әле хатта иң аҡыллы студенттар ҙа юғары уҡыу йортон тамамлағанда мотлаҡ эш табырға тейешмен тип уйлай. Ысынында уларға ҡиммәтле берәй нәмә булдырырға кәрәк. Эш — быны эшләүҙең бер ысулы, ләкин маҡсатҡа ынтылыусылар өсөн аҡсаны эш биреүсенән түгел, ә инвесторҙан алыу ғәҙәттә күпкә отошлораҡ буласаҡ.
Хакерҙар бизнес менән MBA дипломы булғандар шөғөлләнергә тейеш тип уйларға күнеккән. Ләкин стартапта һеҙ бизнес менән идара итеү (администрациялау) менән шөғөлләнмәйһегеҙ. Һеҙ унда бизнес яһайһығыҙ. Һәм бының тәүге этабы — башлыса продукт яһау, йәғни хакерлыҡ. Был иң ҡатмарлы өлөшө. Кешеләр яратҡан нәмәне алып, унан нисек аҡса эшләргә икәнен аңлауға ҡарағанда, кешеләр яратырлыҡ нәмәне булдырыу күпкә ҡыйыныраҡ.
Кешеләрҙе стартап асыуҙан туҡтатҡан тағы бер нәмә — ул хәүеф (риск). Балалары һәм ипотекаһы булған кеше быға тотонор алдынан яҡшылап уйларға тейеш. Ләкин күпселек йәш хакерҙарҙа уларҙың береһе лә юҡ.
Һәм асыҡ сығанаҡлы программалар менән блог яҙыу миҫалы күрһәткәнсә, һеҙ уңышһыҙлыҡҡа осраһағыҙ ҙа, был эш һеҙгә нығыраҡ оҡшаясаҡ. Һеҙ ниндәйҙер офисҡа барып, ҡушылғанды эшләү урынына, үҙ эшегеҙ менән шөғөлләнәсәкһегеҙ. Үҙ компанияғыҙҙа ҡыйынлыҡтар күберәк булыуы ихтимал, әммә ул шул тиклем үк ауыр булмаясаҡ.
Оҙайлы осорҙа асыҡ сығанаҡ һәм блог яҙыу артында торған көстәрҙең иң ҙур йоғонтоһо ошонда булыуы ихтимал: эш биреүсе менән хеҙмәткәр араһындағы элекке патерналистик мөнәсәбәттәрҙән ахыр сиктә баш тартыу һәм уны тиң хоҡуҡлылар араһындағы саф иҡтисади мөнәсәбәттәр менән алмаштырыу.
Иҫкәрмәләр
[1] Business Week журналының 2005 йылдың 31 ғинуарындағы төп мәҡәләһендә хәбәр ителгән Forrester Research һорау алыуы. Күрәһең, кемдер операцион системаны алмаштырыу өсөн серверҙың үҙен алмаштырырға кәрәк тип иҫәпләгәндер.
[2] Был һүҙ һуңғы латин телендәге tripalium һүҙенән килеп сыҡҡан — өс ҡаҙыҡтан торғанға күрә шулай аталған яза ҡоралы. Ҡаҙыҡтарҙың нисек ҡулланылғанын белмәйем. "Travel" һүҙенең дә тамыры шул уҡ.
[3] Ошо мәғәнәлә, әгәр президент матбуғат конференцияһы үткәреп, алдан әҙерләнмәгән һорауҙарға яуап бирһә, был күпкә ҙурыраҡ яңылыҡ булыр ине.
[4] Гәзиттәрҙең компетентһыҙлығының бер күрһәткесе — уларҙың бик күбеһе мәҡәләләрҙе уҡыу өсөн һаман да теркәлеү талап итә. Быны эшләп ҡараған бер генә блогты ла күргәнем юҡ әле.
[5] Улар мәҡәләне ҡабул иттеләр, әммә мин һуңғы вариантын шул тиклем оҙаҡ ебәрмәнем, хатта ебәргән ваҡытыма улар мәҡәләне ҡабул иткән журнал бүлеге үҙгәртеп ҡороу сәбәпле юҡҡа сыҡҡайны.
[6] "Boss" (босс) һүҙе нидерланд телендәге baas һүҙенән килеп сыҡҡан, был "хужа" тигәнде аңлата.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Сара Харлинға, Джессика Ливингстонға һәм Роберт Моррисҡа рәхмәт.