(Бұл эссе Oscon 2005 конференциясында сөйлеген сөзіме негізделген.)
Соңғы уақытта компаниялар ашық бастапқы кодқа (open source) көбірек көңіл бөле бастады. Осыдан он жыл бұрын Microsoft өз монополиясын серверлерге де таратады деген нақты қауіп төнгендей көрінген еді. Қазір ашық бастапқы код бұған жол бермеді деп сенімді түрде айтуға болатын сияқты. Жақында жүргізілген сауалнама компаниялардың 52%-ы Windows серверлерін Linux серверлеріне ауыстырып жатқанын көрсетті. [1]
Менің ойымша, бұдан да маңыздысы — бұл 52%-дың кімдер екені. Дәл қазір серверде Windows қолдануды ұсынған кез келген адам серверлер туралы Google, Yahoo және Amazon білмейтін нені білетінін түсіндіруге дайын болуы керек.
Бірақ бизнестің ашық бастапқы кодтан үйренетін ең басты сабағы Linux немесе Firefox туралы емес, оларды дүниеге әкелген қозғаушы күштер жайында. Түптеп келгенде, бұл күштер сіздің қандай бағдарламалық жасақтама қолданатыныңыздан әлдеқайда көп нәрсеге әсер етеді.
Біз бұл түпкі күштерді ашық бастапқы код пен блог жүргізуді (блоггинг) салыстырып, триангуляциялау арқылы түсіне алатын шығармыз. Байқаған боларсыз, олардың ортақ тұстары өте көп.
Ашық бастапқы код сияқты, блог жүргізу де — адамдардың өз қалауымен, рақат алғандықтан, тегін істейтін ісі. Ашық бастапқы код хэкерлері сияқты, блогерлер де ақша үшін жұмыс істейтін адамдармен бәсекелеседі және көбіне жеңіп шығады. Сапаны қамтамасыз ету әдісі де бірдей: дарвиндік. Компаниялар қызметкерлердің қателік жасауына жол бермеу үшін сапаны ережелер арқылы қамтамасыз етеді. Ал аудитория өзара тілдесе алатын жағдайда мұндайдың қажеті жоқ. Адамдар жай ғана қалаған нәрсесін жасайды; жақсы дүниелер тарайды, ал нашарлары назардан тыс қалады. Әрі екі жағдайда да аудиторияның кері байланысы ең үздік жұмыстарды одан әрі жақсарта түседі.
Блоггинг пен ашық бастапқы кодтың тағы бір ортақ тұсы — Веб. Адамдар керемет істерді тегін атқаруға әрдайым дайын болған, бірақ Веб пайда болғанға дейін аудиторияға жету немесе жобаларда бірлесіп жұмыс істеу қиынырақ еді.
Әуесқойлар
Меніңше, бизнестің үйренуі тиіс жаңа қағидаттардың ең маңыздысы — адамдар өздеріне ұнайтын іске әлдеқайда көп күш салып еңбектенеді. Әрине, бұл ешкімге жаңалық емес. Олай болса, мен мұны бизнес үйренуі керек деп қалай айта аламын? Бизнес мұны білмейді дегенімде, мен оның құрылымы бұл шындықты көрсетпейді дегенді меңзеймін.
Бизнес әлі күнге дейін ескі үлгіні бейнелейді, оның жарқын мысалы ретінде француздың жұмыс істеу деген сөзін алуға болады: travailler. Оның ағылшын тіліндегі туысы — «travail», ал оның мағынасы — азаптау, қинау. [2]
Дегенмен, жұмыс туралы түсінік бұнымен бітпейді. Қоғам байыған сайын, олар жұмыс туралы да, тамақтану туралы үйренгеніне өте ұқсас нәрсені түсіне бастайды. Қазір біз ең пайдалы диета — кедей шаруа бабаларымыздың жоқшылықтан жеуге мәжбүр болған тағамы екенін білеміз. Майлы да тәтті ас сияқты, бос жүру де оған қолың жетпей жүргенде ғана тартымды көрінеді. Біз белгілі бір мөлшерде жасұнық (клетчатка) жеуге бейімделгеніміз сияқты, еңбек ету үшін де жаратылғанбыз деп ойлаймын, ал еңбек етпесек, өзімізді жайсыз сезінеміз.
Өз ісін жақсы көргендіктен істейтін адамдарды атайтын сөз бар: әуесқойлар (amateurs). Қазір бұл сөздің жағымсыз мағынасы басым болып кеткені сонша, көз алдымызда тұрса да, оның этимологиясын ұмытып қалдық. «Әуесқой» бастапқыда мақтау сөзі болатын. Бірақ жиырмасыншы ғасырда ең бастысы «кәсіпқой» (профессионал) болу еді, ал әуесқойлар, анықтамасы бойынша, олай емес.
Сондықтан да бизнес әлемі ашық бастапқы кодтан шыққан бір сабаққа қатты таңғалды: өз ісін сүйіспеншілікпен істейтін адамдар көбінесе жұмысты ақша үшін істейтіндерден асып түседі. Пайдаланушылар Explorer-ден Firefox-қа бастапқы кодты шұқылау үшін өтпейді. Олар оның жақсырақ браузер болғаны үшін өтеді.
Бұл Microsoft-тың тырыспай жатқанынан емес. Олар браузерді бақылау монополияны сақтап қалудың басты кілттерінің бірі екенін біледі. Мәселе — олардың операциялық жүйелерде кезіккен қиындығымен бірдей: олар адамдарға шабыттанған хэкерлер тобы тегін жасай алатын дүниеден жақсырақ нәрсе жасап шығару үшін жеткілікті ақша төлей алмайды.
Менің ойымша, кәсіпқойлыққа (профессионализм) әуел бастан тым жоғары баға берілген — тек ақша үшін жұмыс істеу мағынасында ғана емес, сонымен бірге ресмилік және салқынқандылық сияқты сипаттары жағынан да. Мәселен, 1970 жылы бұл ақылға сыймайтын болып көрінгенімен, меніңше, кәсіпқойлық көбінесе жиырмасыншы ғасырда кездейсоқ қалыптасқан жағдайларға байланысты пайда болған уақытша сән ғана еді.
Сол жағдайлардың ең қуаттысы — «арналардың» (channels) болуы еді. Бір қызығы, бұл термин тауарларға да, ақпаратқа да қатысты қолданылды: тарату арналары (distribution channels), сондай-ақ теле және радио арналары болды.
Кәсіпқойларды әуесқойлардан соншалықты үстем етіп көрсеткен нәрсе — осы арналардың тарлығы еді. Мысалы, кәсіби журналистерге арналған жұмыс орындары өте аз болды, сондықтан бәсекелестік қатардағы журналистің едәуір жақсы болуын қамтамасыз етті. Ал барда ағымдағы оқиғалар туралы кез келген адам өз пікірін білдіре алады. Сондықтан барда өз пікірін айтып отырған қарапайым адам сол тақырыпта жазатын журналистпен салыстырғанда ақымақ болып көрінеді.
Ал Вебте өз ойларыңды жариялаудың кедергісі тіпті төмен. Ол үшін сусын сатып алудың қажеті жоқ, тіпті балаларды да кіргізе береді. Миллиондаған адам желіде жариялап жатыр, және күткеніңіздей, олардың жазғандарының орташа деңгейі онша жақсы емес. Бұл медиа саласындағы кейбір адамдарды блогтар айтарлықтай қауіп төндірмейді, блогтар — жай ғана өткінші құмарлық деген қорытындыға әкелді.
Шындығында, өткінші нәрсе — «блог» сөзі, кем дегенде баспа медиасы қазір оны қолданып жүрген мағынасында. Олардың «блогер» дегені — веблог форматында жариялайтын адам емес, желіде бірдеңе жариялайтын кез келген адам. Веб басылымдар үшін негізгі ортаға айналған сайын бұл мәселеге айналады. Сондықтан мен ғаламторда жариялайтын адам үшін балама сөз ұсынғым келеді. «Жазушы» деген қалай?
Желідегі жазбаларды орташа сапасы төмен болғаны үшін менсінбейтін баспа медиасындағылар маңызды бір жайтты ескермейді: ешкім орташа блогты оқымайды. Арналардың ескі әлемінде орташа сапа туралы айтудың мәні бар еді, өйткені ұнаса да, ұнамаса да, сіздің алатыныңыз сол болатын. Ал енді сіз өзіңіз қалаған кез келген жазушыны оқи аласыз. Демек, баспа медиасы желідегі жазбалардың орташа сапасымен бәсекелесіп жатқан жоқ. Олар желідегі ең үздік жазбалармен бәсекелесіп жатыр. Және, Microsoft сияқты, олар да жеңіліп келеді.
Мен мұны оқырман ретінде өз тәжірибемнен білемін. Көптеген баспасөз басылымдары ғаламторда болса да, мен газет немесе журнал сайтынан оқыған әрбір мақалаға қарағанда, жеке адамдардың сайттарынан екі немесе үш мақала оқитын шығармын.
Ал, айталық, New York Times мақалаларын оқығанда, оларға ешқашан Times-тың басты беті арқылы өтпеймін. Көбін Google News, Slashdot немесе Delicious сияқты агрегаторлар арқылы табамын. Агрегаторлар кәдімгі арнадан қаншалықты жақсырақ жұмыс істеуге болатынын көрсетеді. New York Times-тың басты беті — New York Times-та жұмыс істейтін адамдар жазған мақалалардың тізімі. Ал Delicious — қызықты мақалалардың тізімі. Екеуін қатар қойып қарағанда ғана, олардың арасындағы сәйкестіктің қаншалықты аз екенін байқайсыз.
Баспа медиасындағы мақалалардың көбі жалықтырады. Мысалы, президент сайлаушылардың көпшілігі Иракқа басып кіруді қателік деп санайтынын байқап, қолдау жинау үшін халыққа үндеу жасайды. Мұнда «адам ит қапты» дейтіндей қандай сенсация бар? Мен ол сөзді тыңдаған жоқпын, бірақ оның не айтқанын дәл айтып бере аламын. Мұндай сөйленген сөз, сөзбе-сөз мағынасында, жаңалық емес: онда ешқандай жаңалық жоқ. [3]
Сондай-ақ, жағымсыз оқиғалар туралы көптеген «жаңалықтарда» да, аты мен жерінен басқа, ешқандай жаңа нәрсе жоқ. Бала ұрланды; құйын соқты; паром батты; біреуді акула қапты; шағын ұшақ құлады. Осы оқиғалардан әлем туралы не білесіз? Мүлде ештеңе. Бұл — оқшау деректер; оларды қызықты ететін нәрсе бір мезгілде оларды маңызсыз да етеді.
Бағдарламалық жасақтамадағыдай, кәсіпқойлар осындай қоқыс шығарғанда, әуесқойлар олардан жақсырақ істей алса, бұған таңғалудың қажеті жоқ. Арнамен күн көрген — арнадан табар ажалын: егер олигополияға тәуелді болсаңыз, кенеттен бәсекелестік пайда болғанда жеңу қиынға соғатын жаман әдеттерге бой алдырасыз. [4]
Жұмыс орындары
Блогтар мен ашық бастапқы кодты бағдарламалық жасақтаманың тағы бір ортақ қасиеті — оларды көбінесе үйде отырып жұмыс істейтін адамдар жасайды. Бұл таңғаларлық болып көрінбеуі мүмкін. Бірақ таңғалу керек. Бұл архитектуралық тұрғыдан қолдан жасалған ұшақтың F-18 жойғышын атып түсіргенімен бірдей. Компаниялар кеңсе ғимараттарын салуға бір ғана мақсатпен миллиондаған қаржы жұмсайды: жұмыс істейтін орын болу үшін. Дегенмен, тіпті жұмыс орны ретінде жобаланбаған өз үйлерінде жұмыс істейтін адамдар әлдеқайда өнімдірек болып шығады.
Бұл көбіміздің күдігімізді растайды. Қатардағы кеңсе — жұмыс тындыру үшін өте нашар орын. Кеңселерді жайсыз ететін нәрселердің көбі — біз кәсіпқойлықпен байланыстыратын қасиеттердің дәл өзі. Кеңселердің стерильділігі (мінсіз реттілігі) тиімділікті білдіруі керек сияқты. Бірақ тиімділікті көрсету мен шынымен тиімді болу — екі бөлек нәрсе.
Қатардағы жұмыс орнының атмосферасы өнімділікке қатысы бойынша көліктің бүйіріне салынған жалын суретінің жылдамдыққа қатысындай ғана. Кеңселердің тек сыртқы түрі ғана сұрықсыз емес. Адамдардың өзін ұстауы да дәл сондай жасанды әрі нашар.
Стартапта бәрі басқаша. Стартап көбінесе пәтерде басталады. Біркелкі сарғыш бөлмелердің (кубиклдардың) орнына оларда қолданыста болған, кездейсоқ жиналған жиһаздар тұрады. Олар ыңғайлы киім киіп, беймезгіл уақытта жұмыс істейді. Желідегі кез келген нәрсені оның «жұмысқа сай» (work safe) келетініне алаңдамай-ақ қарай береді. Кеңсенің жасанды көңілді, жұмсақ тілінің орнын өткір әзіл басады. Және білесіз бе? Компания осы кезеңде, бәлкім, өз тарихындағы ең өнімді шағында болады.
Мүмкін бұл кездейсоқтық емес шығар. Кәсіпқойлықтың кейбір қырлары шын мәнінде таза шығын әкелетін шығар.
Мен үшін дәстүрлі кеңсенің ең көңілді түсіретін жағы — белгілі бір уақытта сол жерде болуға тиіс екеніңіз. Компанияда шынымен солай істеуі керек бірнеше адам болатын шығар, бірақ көптеген қызметкерлердің белгіленген сағаттарда жұмыс істеуінің себебі — компания олардың өнімділігін өлшей алмайды.
Жұмыс уақытының негізгі идеясы мынада: егер адамдарды жұмыс істеуге мәжбүрлей алмасаңыз, кем дегенде олардың көңіл көтеруіне кедергі жасай аласыз. Егер қызметкерлер ғимаратта күніне белгілі бір сағат болуы керек болса және сол жерде жұмыстан тыс нәрселермен айналысуға тыйым салынса, онда олар жұмыс істеп жатқан болуы керек. Бұл — теорияда. Іс жүзінде олар уақытының көп бөлігін жұмыс та істемейтін, көңіл де көтермейтін бейтарап аймақта өткізеді.
Егер адамдардың қаншалықты жұмыс істегенін өлшеу мүмкін болса, көптеген компанияларға белгіленген жұмыс күнінің мүлде қажеті болмас еді. Жай ғана былай дер едіңіз: міне, сенің істейтін шаруаң. Оны қашан қаласаң, қайда қаласаң, сонда істе. Егер жұмысың компаниядағы басқа адамдармен сөйлесуді талап етсе, онда белгілі бір уақыт осында болуың керек шығар. Әйтпесе бізге бәрібір.
Бұл утопиялық болып көрінуі мүмкін, бірақ біз біздің компанияға жұмысқа келген адамдарға дәл осылай айтатынбыз. Белгіленген жұмыс уақыты болған жоқ. Мен таңғы сағат 11-ге дейін ешқашан келмейтінмін. Бірақ біз мұны мейірімді көріну үшін айтқан жоқпыз. Біз: егер осында жұмыс істесеңіз, сізден көп нәрсе тындыруды күтеміз. Тек осында көп отыру арқылы бізді алдауға тырыспаңыз дедік.
Көз алдында көрініп отыру («facetime») моделінің мәселесі тек көңіл-күйді түсіруінде ғана емес, жұмыс істегенсіп жүрген адамдардың шын мәнінде жұмыс істеп жатқандарға кедергі келтіруінде. Менің сенімімше, ірі ұйымдарда жиналыстардың тым көп болуының басты себебі — осы «facetime» моделі. Жан басына шаққанда, ірі ұйымдар өте аз нәтижеге қол жеткізеді. Дегенмен, осы адамдардың барлығы күніне кемінде сегіз сағат жұмыс орнында болуы керек. Бір жағынан соншалықты көп уақыт кетіп, екінші жағынан соншалықты аз нәтиже шыққан кезде, бір нәрсе теңгерімді ұстап тұруы керек. Ал жиналыстар — сол бос уақытты толтырудың негізгі тетігі.
Бір жыл бойы мен тоғыздан беске дейінгі кәдімгі жұмыста істедім, жиналыстар кезінде адамды билейтін περίштедей жайлы, оғаш сезім әлі есімде. Жаңалық болғандықтан, маған бағдарлама жазғаным үшін ақша төленіп жатқанын анық сезініп жүрдім. Бұл ғажайып көрінді, үстелімде не істесем де, әр екі минут сайын бір долларлық купюра шығарып тұратын машина тұрғандай еді. Тіпті әжетханада болғанымда да! Бірақ қиялымдағы машина тоқтаусыз жұмыс істеп тұрғандықтан, мен үнемі жұмыс істеп тұруым керек сияқты сезінетінмін. Сондықтан жиналыстар керемет демалыс болып көрінетін. Олар да бағдарламалау сияқты жұмыс болып есептелді, бірақ әлдеқайда оңай еді. Бар болғаны отырып, мұқият тыңдап отырған кейіп таныту жеткілікті болатын.
Жиналыстар — желілік әсері бар апиын сияқты. Кішігірім деңгейде электрондық пошта да сондай. Уақыттың тікелей шығынына қоса, бөлшектену шығыны да бар — адамдардың күні тым ұсақ бөлшектерге бөлініп, пайдалы болудан қалады.
Бір нәрсеге қаншалықты тәуелді болып қалғаныңызды оны кенеттен алып тастау арқылы көруге болады. Сондықтан ірі компанияларға мынадай эксперимент ұсынамын. Жиналыстарға тыйым салынатын бір күнді белгілеңіз — онда әркім күні бойы өз үстелінде отырып, басқа ешкіммен сөйлеспей-ақ істей алатын шаруаларымен алаңдамай жұмыс істеуі керек. Көптеген жұмыстарда қандай да бір көлемде қарым-қатынас қажет, бірақ мен көптеген қызметкерлер өздігінен істей алатын сегіз сағаттық шаруа таба алатынына сенімдімін. Мұны «Жұмыс күні» деп атауға болады.
Жұмыс істегенсіп көрінудің тағы бір мәселесі — ол көбінесе нақты жұмыстан жақсырақ көрінеді. Мен жазғанда немесе бағдарламалағанда пернетақтаны басқан уақытым сияқты, жай ғана ойлануға да сонша уақыт жұмсаймын. Уақытымның жартысында мен шай ішіп отырамын немесе маңайды аралап серуендеймін. Бұл — шешуші кезең, идеялар дәл осы кезде келеді, бірақ бәрі бос еместей кейіп танытып жатқан көптеген кеңселерде мұны істеу мені кінәлі сезіндірер еді.
Салыстыратын басқа нәрсе болмайынша, белгілі бір тәжірибенің қаншалықты нашар екенін түсіну қиын. Ашық бастапқы кодтың, тіпті кейбір жағдайларда блог жүргізудің соншалықты маңызды болуының бір себебі де осы. Олар бізге нағыз жұмыстың қандай болатынын көрсетеді.
Қазіргі уақытта біз сегіз жаңа стартапты қаржыландырып жатырмыз. Бір досым олардың кеңсе мәселесін қалай шешіп жатқанын сұрады, ал мен олар тұру үшін тапқан қандай да бір пәтерде жұмыс істейді деп күтетінімізді айтқанымда, ол таңғалғандай көрінді. Бірақ біз мұны ақша үнемдеу үшін ұсынған жоқпыз. Біз олардың бағдарламалық жасақтамасы жақсы болғанын қалағандықтан осылай істедік. Ыңғайсыз, бейресми кеңістіктерде жұмыс істеу — стартаптардың өздері байқамай дұрыс істейтін нәрселерінің бірі. Кеңсеге кірген бойда жұмыс пен өмір бір-бірінен алшақтай бастайды.
Бұл — кәсіпқойлықтың басты қағидаларының бірі. Жұмыс пен өмір бөлек болуы керек деп саналады. Бірақ бұл қағида, менің сенімімше, қателік.
Төменнен жоғарыға
Ашық бастапқы код пен блог жүргізуден үйренуге болатын үшінші үлкен сабақ: идеялар жоғарыдан төмен қарай аққанның орнына, төменнен жоғары қарай қайнап шыға алады. Ашық бастапқы код та, блог жүргізу де «төменнен жоғарыға» қағидатымен жұмыс істейді: адамдар өздері қалаған нәрсені жасайды және ең жақсы дүниелер үстем болады.
Бұл таныс естіле ме? Бұл — нарықтық экономиканың қағидаты. Бір қызығы, ашық бастапқы код пен блогтар тегін жасалса да, бұл әлемдер нарықтық экономикаға ұқсайды, ал көптеген компаниялар еркін нарықтың құндылығы туралы барлық әңгімелеріне қарамастан, іштей коммунистік мемлекеттер сияқты басқарылады.
Дизайнды бірлесіп бағыттайтын екі күш бар: әрі қарай не істеу керектігі туралы идеялар және сапаны талап ету. Арналар дәуірінде екеуі де жоғарыдан төмен қарай бағытталатын. Мысалы, газет редакторлары тілшілерге тақырыптар тағайындап, содан кейін олардың жазғандарын түзейтін.
Ашық бастапқы код пен блог жүргізу бізге істің бұлай болуы міндетті емес екенін көрсетеді. Идеялар да, тіпті сапаны қадағалау да төменнен жоғары қарай жүре алады. Әрі екі жағдайда да нәтиже жай ғана қабылдауға жарамды болып қоймай, жақсырақ та болады. Мысалы, ашық бастапқы кодты бағдарламалық жасақтама дәл осы ашық бастапқы код болғандықтан сенімдірек; кез келген адам қателерді таба алады.
Жазу ісінде де дәл осылай болады. Басып шығару жақындаған сайын, мен Hackers & Painters кітабындағы желіде жарияланбаған эсселер үшін қатты алаңдай бастағанымды байқадым. Эссені бір-екі мың адам оқып шыққаннан кейін, мен оған қатысты біршама сенімді боламын. Бірақ бұлар сөзбе-сөз айтқанда бірнеше есе аз сүзгіден өткен еді. Бұл бағдарламаны сынақтан өткізбей шығарғанмен бірдей көрінді.
Бұрын барлық баспа ісі осындай болатын. Егер қолжазбаңызды он адамға оқыта алсаңыз, жолыңыз болғаны. Бірақ мен желіде жариялауға үйреніп кеткенім соншалық, ескі әдіс енді GPS-ке үйреніп алып, тек көз мөлшерімен бағдарлану сияқты өте сенімсіз болып көрінді.
Желіде жариялаудың маған ұнайтын тағы бір жағы — қалағаныңды жазып, қалаған уақытыңда жариялай аласың. Осы жылдың басында мен журналға жарайтын бір нәрсе жаздым да, оны өзім танитын редакторға жібердім. Жауап күтіп отырғанда, таңғалғаным сол, олар оны қабылдамаса екен деп үміттеніп отырғанымды байқадым. Сонда мен оны бірден желіге сала алар едім. Егер олар қабылдаса, оны бірнеше ай бойы ешкім оқымайтын еді, ал осы аралықта оны жиырма бес жастағы әлдебір корректордың бұрмалап тастауынан сақтап қалу үшін әр сөз үшін күресуге мәжбүр болар едім. [5]
Көптеген қызметкерлер өздері жұмыс істейтін компаниялар үшін керемет дүниелер жасағысы келеді, бірақ көбінесе басшылық оларға мүмкіндік бермейді. Қызметкерлер басшылыққа барып: «Өтінеміз, сізге ақша әкелетін осы нәрсені жасауға рұқсат етіңізші» дегенін және компанияның «жоқ» дегенін арамыздан қанша адам естіді? Ең танымал мысал — бастапқыда сол кездегі жұмыс берушісі HP үшін микрокомпьютерлер жасағысы келген Стив Возняк шығар. Ал олар оны кері қайтарды. Қателіктер шкаласында бұл оқиға IBM-нің DOS үшін эксклюзивті емес лицензияны қабылдауымен тең түседі. Бірақ меніңше, мұндай жағдай үнемі болып тұрады. Біз мұны көбіне естімейміз, өйткені өзіңіздің дұрыстығыңызды дәлелдеу үшін жұмыстан шығып, Возняк сияқты өз компанияңызды ашуыңыз керек.
Стартаптар
Сонымен, менің ойымша, ашық бастапқы код пен блог жүргізу бизнесті үйрететін үш үлкен сабақ мыналар: (1) адамдар өздеріне ұнайтын іске көбірек күш салады, (2) стандартты кеңсе ортасы өте өнімсіз, және (3) төменнен жоғарыға бағытталған тәсіл көбінесе жоғарыдан төменге қарағанда жақсырақ жұмыс істейді.
Осы тұста менеджерлердің: мына жігіт не айтып тұр өзі? Бағдарламашыларымның үйде өз жобаларында өнімдірек жұмыс істейтінін білуден маған қандай пайда? Олар осында отырып, біздің бағдарламаның 3.2 нұсқасын жасауы керек, әйтпесе біз релиз мерзіміне ешқашан үлгермейміз деп жатқанын елестете аламын.
Және бұл рас, нақты сол менеджер мен сипаттаған күштерден алатын пайда нөлге жуық. Мен бизнес ашық бастапқы кодтан үйрене алады дегенде, кез келген нақты бір бизнесті меңземеймін. Мен бизнес жаңа жағдайлар туралы гендік қор сияқты үйрене алады дегенді айтамын. Мен компаниялар ақылдырақ бола алады деп айтып отырған жоқпын, тек ақымақтары өледі дегенді білдіремін.
Сонымен, бизнес ашық бастапқы код пен блог жүргізу сабақтарын бойына сіңіргенде қандай болады? Менің ойымша, бизнестің болашағын көруге кедергі келтіретін басты нәрсе — сізге жұмыс істейтін адамдар міндетті түрде қызметкер болуы керек деген болжам. Бірақ түпкі мәніне үңіліп көріңізші: компанияның біраз ақшасы бар және олар оны қызметкерге төлеген ақшасынан да құндырақ бірдеңе жасайды деген үмітпен төлейді. Бұл қарым-қатынасты ұйымдастырудың басқа да жолдары бар. Сол адамға ақшаны жалақы ретінде төлеудің орнына, оған инвестиция ретінде неге бермеске? Сонда ол сіздің кеңсеңізге келіп, сіздің жобаларыңызбен айналысудың орнына, өзі қалаған жерде өз жобаларымен жұмыс істей алар еді.
Көбіміз басқа баламаны білмейтіндіктен, дәстүрлі жұмыс беруші мен қызметкер қатынасынан қаншалықты жақсырақ әрекет ете алатынымызды білмейміз. Мұндай әдет-ғұрыптар мұздықтың жылжуындай өте баяу дамиды. Біздің жұмыс беруші мен қызметкер арасындағы қарым-қатынасымызда әлі күнге дейін қожайын мен қызметші арасындағы ДНҚ-ның үлкен бөлігі сақталған. [6]
Маған бұл қатынастың екі жағында болу да ұнамайды. Мен тұтынушы үшін барымды салып жұмыс істеймін, бірақ бастықтың маған не істеу керектігін бұйырғанын қаламаймын. Бастық болу да өте қиын әрі титықтататын нәрсе; көбінесе біреуді өзің үшін істетуге қарағанда, оны өзің істей салған оңайырақ. Жұмысты бағалауды жүргізгеннен немесе өз жұмысыма бағалау алғаннан гөрі, кез келген дерлік басқа нәрсені істегенді артық көрер едім.
Жұмыспен қамту жүйесі өзінің сәтсіз бастауына қоса, жылдар бойы көптеген керексіз қоқысты жинап алды. Жұмысқа қабылдау сұхбаттарында сұрауға болмайтын нәрселердің тізімі қазір соншалықты ұзын, ыңғайлы болу үшін мен оны шексіз деп есептеймін. Енді кеңсе ішінде ешкім компанияны сотқа сүйрейтіндей сөз айтып немесе іс жасап қоймас үшін аса сақтықпен әрекет етуге тура келеді. Ал біреуді жұмыстан шығаратын болсаңыз, Құдай өзі жар болсын.
Жұмыспен қамтудың кәдімгі экономикалық қарым-қатынас емес екенін адамдарды жұмыстан шығарғаны үшін компаниялардың сотқа тартылуынан артық ештеңе көрсете алмайды. Кез келген таза экономикалық қарым-қатынаста сіз қалағаныңызды істеуге еріктісіз. Егер сіз болат құбырды бір жеткізушіден сатып алуды тоқтатып, екіншісінен сатып ала бастағыңыз келсе, себебін түсіндіруге міндетті емессіз. Ешкім сізді құбыр жеткізушісін әділетсіз ауыстырды деп айыптай алмайды. Әділеттілік тең құқылы тараптар арасындағы мәмілелерде болмайтын әкелік қамқорлық сияқты қандай да бір міндеттемені тұспалдайды.
Жұмыс берушілерге қойылатын заңды шектеулердің көбі қызметкерлерді қорғауға арналған. Бірақ әсерге қарсы тең әсер болмай тұрмайды. Қызметкерлерді баланың орнына қоймайынша, жұмыс берушілердің қызметкерлерге қандай да бір әкелік жауапкершілікпен қарауын күте алмайсыз. Ал бұл — дұрыс емес жол сияқты.
Келесі жолы орташа үлкен қалада болғаныңызда, бас пошта бөлімшесіне кіріп, онда жұмыс істейтін адамдардың дене тіліне назар салыңыз. Оларда өздері қаламайтын нәрсені істеуге мәжбүр болған балалар сияқты өкпе-реніш бар. Олардың кәсіподағы пошта қызметкерлерінің алдыңғы буындары қызыға қарайтындай жалақыны өсіруге және жұмыс шектеулеріне қол жеткізді, бірақ олар бұған еш қуанышты болып көрінбейді. Шарттары қаншалықты жайлы болса да, патерналистік қарым-қатынастың бағынышты жағында болу көңілді құлазытады. Кез келген жасөспірімнен сұрап көріңіз.
Мен жұмыс беруші мен қызметкер қатынасының кемшіліктерін көріп тұрмын, өйткені мен одан да жақсырақ қатынастың — инвестор мен негізін қалаушы қатынасының екі жағында да болдым. Мен мұны еш қиындықсыз деп айта алмаймын. Стартапты басқарып жүргенімде инвесторларымыз туралы ойлар түнде ұйқымды қашыратын. Ал қазір мен инвестормын, және біздің стартаптар туралы ойлар түнде ұйқы бермейді. Сіз шешуге тырысып жатқан қандай да бір мәселенің барлық азабы әлі де бар. Бірақ азап іштей өкпе-ренішпен араласпаған кезде, ол азырақ ауыртады.
Мұны дәлелдейтін бақыланатын экспериментке қатысу менің басыма түсті. Yahoo біздің стартапты сатып алғаннан кейін мен оларға жұмыс істеуге бардым. Бастықтардың пайда болғанын есепке алмағанда, мен дәл сол жұмысты істеп жүрдім. Және өзімнің қорқынышыма қарай, мен өзімді бала сияқты ұстай бастадым. Бұл жағдай менде бар екенін ұмытып кеткен түймелерді басып жіберді.
Ашық бастапқы код пен блог жүргізу мысалдары көрсеткендей, инвестицияның жұмыспен қамтудан басты артықшылығы — өз жобаларымен жұмыс істейтін адамдардың әлдеқайда өнімдірек болуында. Ал стартап — екі мағынада да өз жобаң, әрі екеуі де өте маңызды: ол шығармашылық тұрғыдан да өзіңдікі, экономикалық тұрғыдан да өзіңдікі.
Google — мен сипаттаған күштермен үйлесімде жұмыс істейтін ірі компанияның сирек мысалы. Олар өз кеңселерін әдеттегі кубикл фермаларына қарағанда азырақ стерильді етуге көп күш салды. Олар стартаптың беретін марапаттарын елестету үшін керемет жұмыс істейтін қызметкерлерге акциялардың үлкен гранттарын береді. Олар тіпті хэкерлерге уақыттарының 20%-ын өз жобаларына жұмсауға мүмкіндік береді.
Неліктен адамдарға уақыттарының 100%-ын өз жобаларына жұмсауға мүмкіндік бермеске және олар жасаған нәрсенің құнын шамалап бағалауға тырысудың орнына, оларға нақты нарықтық құнын неге бермеске? Мүмкін емес пе? Венчурлық инвесторлар іс жүзінде дәл осыны істейді.
Сонымен, мен енді ешкім қызметкер болмайды, барлығы барып стартап бастауы керек деп айтып отырмын ба? Әрине, жоқ. Бірақ қазіргіден әлдеқайда көп адам мұны істей алар еді. Қазіргі таңда тіпті ең ақылды студенттер де оқуды бітіргенде жұмысқа орналасуым керек деп ойлайды. Шын мәнінде олар құнды бірдеңе жасауы керек. Жұмыс — оны істеудің бір ғана жолы, бірақ анағұрлым өршіл жандар үшін әдетте жұмыс берушіден гөрі инвестордан ақша алған әлдеқайда тиімдірек болады.
Хэкерлер бизнес деген MBA дәрежесі барларға арналған деп ойлауға бейім. Бірақ стартапта сіз бизнес әкімшілігімен айналыспайсыз. Сіз бизнес құрумен айналысасыз. Ал оның бірінші кезеңі көбінесе өнім жасау — яғни хэкерлік болып табылады. Ең қиын бөлігі де осы. Адамдар жақсы көретін нәрсені алып, одан қалай ақша табуға болатынын ойлап тапқаннан гөрі, адамдар жақсы көретін нәрсені жасап шығару әлдеқайда қиын.
Адамдарды стартап бастаудан тартындыратын тағы бір нәрсе — тәуекел. Бала-шағасы мен ипотекасы бар адам мұны істемес бұрын жеті рет өлшеп, бір рет кесуі керек. Бірақ жас хэкерлердің көбінде бұлардың ешқайсысы жоқ.
Сондай-ақ, ашық бастапқы код пен блог жүргізу мысалы көрсеткендей, тіпті сәтсіздікке ұшырасаңыз да, бұл сізге көбірек ләззат сыйлайды. Сіз әлдебір кеңсеге барып, біреудің айтқанын істеудің орнына, өзіңіздің жеке ісіңізбен айналысатын боласыз. Өз компанияңызда қиындықтар көп болуы мүмкін, бірақ олар соншалықты жанға батпайды.
Ұзақ мерзімді перспективада ашық бастапқы код пен блог жүргізудің негізінде жатқан күштердің ең үлкен нәтижесі осы болуы мүмкін: жұмыс беруші мен қызметкер арасындағы ескі патерналистік қатынастардан түбегейлі арылып, оны тең дәрежелілер арасындағы таза экономикалық қатынастармен алмастыру.
Ескертпелер
[1] Forrester Research жүргізген, 2005 жылғы 31 қаңтардағы Business Week мұқабасында жарияланған сауалнама. Операциялық жүйені ауыстыру үшін нақты сервердің өзін ауыстыру керек деп біреу сенген сыңайлы.
[2] Бұл сөз кеш латын тіліндегі tripalium сөзінен шыққан — ол үш қазықтан тұрғандықтан осылай аталған азаптау құралы болған. Қазықтардың қалай қолданылғанын білмеймін. «Travel» (саяхат) сөзінің де түбірі бір.
[3] Бұл тұрғыдан алғанда, егер президент баспасөз мәслихатын өткізіп, алдын ала дайындалмаған сұрақтарға жауап берсе, бұл әлдеқайда үлкен жаңалық болар еді.
[4] Газеттердің дәрменсіздігінің бір өлшемі — олардың көбі әлі күнге дейін мақалаларды оқу үшін тіркелуді талап етеді. Мұны істеп көрген бірде-бір блогты әлі кездестірмедім.
[5] Олар мақаланы қабылдады, бірақ мен соңғы нұсқасын жібергенше соншалықты көп уақыт өтіп кетті, нәтижесінде мен оны жіберген кезде журналдың бұл мақала жоспарланған бөлімі қайта құрылымдау кезінде жойылып кеткен екен.
[6] «Boss» сөзі нидерланд тіліндегі «қожайын» дегенді білдіретін baas сөзінен шыққан.
Осы жазбаның нобайларын оқып шыққаны үшін Sarah Harlin, Jessica Livingston және Robert Morris-ке алғыс білдіремін.