(Бу эссе Oscon 2005 конференциясендәге чыгышка нигезләнгән.)
Соңгы вакытта компанияләр ачык чыганакка (open source) күбрәк игътибар бирә башлады. Ун ел элек Microsoft үз монополиясен серверларга да таратачак дигән реаль куркыныч бар иде. Хәзер ачык чыганак моңа юл куймады дип ышанычлы әйтергә була. Күптән түгел үткәрелгән сораштыру күрсәткәнчә, компанияләрнең 52%-ы Windows серверларын Linux серверларына алыштыра. [1]
Минемчә, иң мөһиме — аларның нинди 52% булуында. Хәзерге вакытта серверларда Windows эшләтергә тәкъдим иткән һәркем Google, Yahoo һәм Amazon белмәгән нинди серне белүен аңлатырга әзер булырга тиеш.
Ләкин бизнесның ачык чыганактан өйрәнергә тиешле иң зур дәресе Linux яки Firefox турында түгел, ә аларны барлыкка китергән көчләр турында. Ахыр чиктә, бу көчләр сезнең нинди программа тәэминаты куллануыгызга караганда күпкә зуррак йогынты ясаячак.
Бу төп көчләрне без ачык чыганак һәм блог алып баруны чагыштырып, триангуляция ясау юлы белән аңлый алабыз. Сез, мөгаен, сизеп алгансыздыр, алар арасында уртак яклар бик күп.
Ачык чыганак кебек үк, блог язу да — кешеләрнең үзләре өчен, бушлай, бары тик үзләренә ошаганга күрә эшли торган нәрсәсе. Ачык чыганак хакерлары кебек үк, блогерлар да акча өчен эшләүче кешеләр белән көч сынаша һәм еш кына җиңә. Сыйфатны тәэмин итү ысулы да бер үк: дарвинча. Компанияләр сыйфатны хезмәткәрләрнең хата ясавына юл куймый торган кагыйдәләр аша тәэмин итә. Әмма аудитория бер-берсе белән аралаша алганда, моңа ихтыяҗ юк. Кешеләр үзләре теләгән нәрсәне җитештерә; яхшысы тарала, яманы игътибарсыз кала. Һәм ике очракта да аудиториянең кире элемтәсе иң яхшы хезмәтләрне тагын да яхшырта төшә.
Блоглар белән ачык чыганак арасындагы тагын бер уртак сыйфат — пәрәвез (Web). Кешеләр һәрвакыт бушлай яхшы эш башкарырга әзер иде, ләкин Интернетка кадәр аудиториягә чыгу яки проектларда хезмәттәшлек итү кыенрак иде.
Үзешчәннәр
Минемчә, бизнеска үзләштерергә кирәк булган яңа принципларның иң мөһиме шул: кешеләр үзләренә ошаган эшне күпкә тырышып башкара. Ярар, бу беркем өчен дә яңалык түгел. Алайса, ни өчен мин бизнес моны өйрәнергә тиеш дип раслыйм? Мин бизнес моны белми дигәндә, бизнесның структурасы моны чагылдырмый дигәнне күздә тотам.
Бизнес әле дә иске модельне чагылдыра, моңа мисал булып эш сүзен белдерүче французча travailler тора. Аның инглиз туганы — travail сүзе, һәм аның мәгънәсе — җәфа, җәзалау. [2]
Әмма бу хезмәт турындагы соңгы сүз түгел булып чыга. Җәмгыятьләр баеган саен, алар эш турында туклану турындагы кебек нәрсәнедер аңлыйлар. Хәзер без беләбез: иң сәламәт ризык — ярлылык аркасында безнең крестьян бабаларыбыз мәҗбүр булып ашаган ризык. Майлы-баллы ризык кебек үк, эшсезлек тә аны җитәрлек күләмдә алмаган чакта гына кызыклы тоела. Минемчә, без билгеле бер күләмдә клетчатка ашарга программалаштырылган кебек үк, эшләргә дә яратылганбыз, һәм эшләмәсәк, үзебезне начар хис итәбез.
Эшне яратып башкарган кешеләр өчен махсус сүз бар: үзешчәннәр (amateurs). Бу сүзнең хәзер начар мәгънә төсмере шулкадәр көчле ки, без аның этимологиясен бөтенләй оныттык, гәрчә ул күз алдыбызда булса да. "Үзешчән" сүзе башта шактый мактаулы сүз булган (яратучы дигәнне аңлаткан). Ләкин егерменче гасырда һөнәр иясе (профессионал) булу кирәк иде, ә үзешчәннәр үз билгеләмәсе буенча андый түгел.
Менә ни өчен бизнес дөньясы ачык чыганакның бер дәресенә шулкадәр гаҗәпләнде: эшне яратып эшләүчеләр еш кына акча өчен эшләүчеләрдән өстен чыга. Кулланучылар Explorer-дан Firefox-ка чыганак кодны хак итәргә теләгәнгә күчми. Алар аның яхшырак браузер булуы аркасында күчә.
Бу Microsoft-ның тырышмавыннан түгел. Алар браузерны контрольдә тоту монополияне саклап калу өчен төп ачкычларның берсе икәнен яхшы беләләр. Проблема операцион системалардагы белән бер үк: рухланган бер төркем хакерның бушлай ясаган нәрсәсеннән яхшыракны ясау өчен алар кешеләргә җитәрлек күләмдә акча түли алмый.
Минем шигем бар: профессионаллык һәрвакыт артыгы белән бәяләнгән иде — акча өчен эшләү мәгънәсендә генә түгел, рәсмилек һәм салкынлык кебек сыйфатлары өчен дә. Мәсәлән, 1970 елда күз алдына да китерү кыен булса да, минемчә, профессионаллык күбесенчә егерменче гасырда булган шартлар тудырган бер мода гына иде.
Аларның иң көчлеләренең берсе — "каналларның" булуы иде. Игътибарга лаек, бу термин продуктлар өчен дә, мәгълүмат өчен дә бертигез кулланылды: тарату каналлары бар иде, телевизор һәм радио каналлары бар иде.
Нәкъ менә шундый каналларның тарлыгы профессионалларны үзешчәннәрдән шулкадәр өстен итеп күрсәтте. Мәсәлән, профессиональ журналистлар өчен эш урыннары бик аз иде, шуңа күрә көндәшлек уртача журналистның шактый яхшы булуын тәэмин итте. Шул ук вакытта һәркем үз фикерен сыраханәдә белдерә ала. Һәм шуңа күрә сыраханәдә фикерен әйтүче гади кеше бу тема турында язучы журналист белән чагыштырганда акылсыз булып яңгырый.
Интернетта үз фикерләреңне бастыру өчен каршылыклар тагын да түбәнрәк. Эчемлек сатып алырга да кирәкми, хәтта балаларны да кертәләр. Миллионлаган кеше онлайн яза, һәм алар язган нәрсәләрнең уртача дәрәҗәсе, көтелгәнчә, бик үк яхшы түгел. Бу кайбер массакүләм мәгълүмат чараларын блоглар зур куркыныч тудырмый, блоглар — вакытлы мавыгу гына дигән нәтиҗәгә китерде.
Чынлыкта, вакытлы мавыгу — ул "блог" сүзенең үзе, ким дигәндә, басма матбугат аны хәзер ничек кулланса, шулай. Алар "блогер" дигәндә веблог форматында бастыручыны түгел, ә гомумән онлайн бастыручы теләсә кемне күз алдында тота. Бу Интернет төп бастыру мохитенә әйләнгән саен зур проблемага әйләнәчәк. Шуңа күрә мин онлайн бастыручы кеше өчен альтернатив сүз тәкъдим итәр идем. "Язучы" сүзенә ничек карыйсыз?
Басма матбугаттагы онлайн язмаларны уртача сыйфаты түбән булган өчен читкә кагучылар мөһим бер фикерне күз уңыннан ычкындыра: беркем дә уртача блогны укымый. Каналларның иске дөньясында уртача сыйфат турында сөйләшү мәгънәгә ия иде, чөнки ошаса да, ошамаса да, сез шуны ала идегез. Ә хәзер сез үзегез теләгән теләсә кайсы язучыны укый аласыз. Шуңа күрә онлайн язуның уртача сыйфаты басма матбугат белән көндәшлек итә торган нәрсә түгел. Алар Интернеттагы иң яхшы язмалар белән көндәшлек итә. Һәм, Microsoft кебек үк, җиңеләләр.
Мин моны укучы буларак үз тәҗрибәмнән чыгып беләм. Күпчелек басма басмалар онлайн булса да, мин гәҗит яки журнал сайтында укыган һәр мәкалә өчен аерым кешеләрнең сайтларында ике яки өч мәкалә укыймдыр.
Мәсәлән, New York Times язмаларын укыганда, мин аларга беркайчан да Times-ның төп бите аша кермим. Күбесен Google News, Slashdot яки Delicious кебек агрегаторлар аша табам. Агрегаторлар сезнең каналга караганда күпмегә яхшырак эшли алуыгызны күрсәтә. New York Times-ның төп бите — ул New York Times-та эшләүче кешеләр язган мәкаләләр исемлеге. Delicious — кызыклы мәкаләләр исемлеге. Һәм аларны янәшә куеп карагач кына, алар арасында уртаклыкның ни дәрәҗәдә аз булуын күрәсез.
Басма матбугаттагы күпчелек мәкаләләр кызыксыз. Мәсәлән, президент күпчелек сайлаучыларның хәзер Иракка бәреп керүне хата дип санганын күрә дә, яклау табу өчен халыкка мөрәҗәгать итә. Монда нинди сенсация бар? Мин бу чыгышны тыңламадым, ләкин аның нәкъ нәрсә әйткәнен сезгә сөйләп бирә алам. Андый чыгыш, туры мәгънәсендә, яңалык түгел: анда бернинди дә яңа нәрсә юк. [3]
Нәрсәнеңдер начар китүе турындагы күпчелек "яңалыкларда" да, исемнәр һәм урыннардан тыш, яңа бернәрсә дә юк. Бала урланган; өермә купкан; паром баткан; кемнедер акула тешләгән; кечкенә самолет һәлакәткә очраган. Һәм сез бу вакыйгалардан дөнья турында нәрсә беләсез? Бөтенләй бернәрсә дә. Алар гадәттән тыш очраклар; аларны кызыклы иткән нәрсә шул ук вакытта аларны мәгънәсез дә итә.
Программа тәэминатындагы кебек үк, профессионаллар шундый чүп җитештергәндә, үзешчәннәрнең яхшырак эшли алуына гаҗәпләнәсе түгел. Канал исәбенә яшисең икән, канал аркасында үләсең: әгәр син олигополиягә бәйле булсаң, көтмәгәндә көндәшлек килеп чыккач, җиңеп чыгу кыен булган яман гадәтләргә батасың. [4]
Эш урыннары
Блоглар белән ачык чыганаклы программалар арасындагы тагын бер уртаклык — аларны еш кына өйдә эшләүче кешеләр ясый. Бу гаҗәп тоелмаска мөмкин. Ләкин бу гаҗәпләндерергә тиеш. Бу үз кулларың белән ясалган очкычның F-18-ны бәреп төшерүенең архитектура эквиваленты. Компанияләр бердәнбер максат өчен: эш урыны булсын өчен офис биналары төзүгә миллионнар тота. Шуңа да карамастан, хәтта эш урыны итеп проектланмаган үз өйләрендә эшләүче кешеләр нәтиҗәлерәк булып чыга.
Бу күбебез шикләнгән нәрсәне исбатлый. Уртача офис — эшне башкарып чыгу өчен коточкыч начар урын. Һәм офисларны начар итә торган нәрсәләрнең күбесе — без профессионаллык белән бәйләгән сыйфатлар үзе. Офисларның стерильлеге нәтиҗәлелекне күрсәтергә тиеш дип санала. Ләкин нәтиҗәлелек кыяфәтен чыгару белән чыннан да нәтиҗәле булу — икесе ике нәрсә.
Уртача эш урынындагы атмосфера нәтиҗәлелеккә нинди йогынты ясаса, машина ягына буялган ялкын телләре дә тизлеккә шундый ук йогынты ясый. Һәм офисларның тышкы кыяфәте генә күңелсез түгел. Кешеләрнең үз-үзләрен тотышы да нәкъ шундый ук начар.
Стартапта барысы да башкача. Еш кына стартап фатирда башлана. Бер үк төрле ачык көрән төстәге бүлмәчекләр (кубикллар) урынына аларда кулланылышта булган төрле җиһазлар тора. Алар гадәти булмаган сәгатьләрдә, иң иркен кием киеп эшлиләр. Алар Интернетта "эш өчен куркынычсызмы" дип борчылмыйча, теләсә нәрсәне карыйлар. Офисның ясалма күңелле, кызыксыз теле урынына үткен юмор килә. Һәм беләсезме нәрсә? Компания бу этапта, мөгаен, үз тарихында иң нәтиҗәле чорны кичерә торгандыр.
Бәлки бу очраклылык түгелдер. Бәлки профессионаллыкның кайбер яклары чынлыкта бары тик зыян гына китерәдер.
Минем өчен традицион офисның иң рухсызландыра торган ягы — билгеле бер сәгатьләрдә анда булырга тиешлегең. Компаниядә гадәттә моңа чыннан да мохтаҗ булган берничә кеше бар, ләкин күпчелек хезмәткәрләрнең билгеләнгән сәгатьләрдә эшләү сәбәбе — компания аларның нәтиҗәлелеген үлчи белмәүдә.
Эш сәгатьләре артында яткан төп фикер шул: әгәр сез кешеләрне эшләтә алмыйсыз икән, ким дигәндә аларның күңел ачуына комачаулый аласыз. Әгәр хезмәткәрләр бинада көненә билгеле бер сәгать булырга тиеш булса һәм анда эшкә кагылышы булмаган нәрсәләр эшләү тыелса, димәк, алар эшли булырга тиеш. Теориядә шулай. Гамәлдә исә алар вакытларының күп өлешен эшләмәгән дә, күңел дә ачмаган арадаш билгесезлектә үткәрәләр.
Әгәр кешеләрнең күпме эш башкарганын үлчәп булса, күп кенә компанияләргә билгеләнгән эш көне бөтенләй кирәк булмас иде. Сез бары тик: менә сез эшләргә тиешле нәрсә, дия аласыз. Аны кайчан теләсәгез, кайда теләсәгез, шунда эшләгез. Әгәр сезнең эшегез компаниядәге башка кешеләр белән сөйләшүне таләп итә икән, бәлки сезгә монда билгеле бер вакыт булырга кирәк булыр. Юкса, безгә барыбер.
Бу утопия булып күренергә мөмкин, ләкин без үзебезнең компаниягә эшкә килгән кешеләргә нәкъ менә шуны әйттек. Билгеләнгән эш сәгатьләре юк иде. Мин иртәнге сәгать 11-дән алда беркайчан да килмәдем. Ләкин без моны игелекле булу өчен генә әйтмәдек. Без: әгәр сез монда эшлисез икән, без сездән күп эш көтәбез, дидек. Монда озак утырып кына безне алдарга тырышмагыз.
Офиста булып күренү моделенең проблемасы аның күңелсез булуында гына түгел, ә эшләгән булып кыланучы кешеләрнең чынлап эшләүчеләргә комачаулавында. Мин ышанам: зур оешмаларда шуның кадәр күп җыелышлар булуының төп сәбәбе — нәкъ менә бу җирдә булып күренү моделе. Җан башына исәпләгәндә, зур оешмалар бик аз нәтиҗәгә ирешә. Шуңа да карамастан, бу кешеләрнең барысы да көненә ким дигәндә сигез сәгать шунда булырга тиеш. Бер яктан шундый күп вакыт кереп, икенче яктан шундый аз казаныш чыкканда, нәрсәдер юл бирергә тиеш. Һәм җыелышлар — бу бушлыкны тутыруның төп механизмы.
Бер ел мин тугыздан бишкә кадәр гадәти эштә эшләдем, һәм җыелышлар вакытында барлыкка килгән сәер, җылы хисне яхшы хәтерлим. Яңалык булганга күрә, мин программалаштырган өчен миңа акча түләнүен бик яхшы аңлый идем. Бу гаҗәп тоелды, өстәлемдә мин ни эшләсәм дә һәр ике минут саен бер доллар чыгарып бирә торган машина торган кебек иде. Хәтта мин бәдрәфтә булганда да! Ләкин бу хыялый машина һәрвакыт эшләп торганга күрә, мин һәрвакыт эшләргә тиешмен дип уйлый идем. Һәм шуңа күрә очрашулар гаҗәеп тынычландыргыч тоелды. Алар да программалаштыру кебек эш дип саналды, ләкин алар күпкә җиңелрәк иде. Бары тик утырырга һәм игътибарлы булып күренергә генә кирәк иде.
Җыелышлар — челтәр эффектына ия опиат кебек. Электрон почта да шундый ук, кечерәк масштабта. Вакытның турыдан-туры югалуына өстәп, вакытның ваклануы да бар — кешеләрнең көнен файдалы булу өчен артык кечкенә кисәкләргә бүлү.
Сез ниндидер нәрсәгә никадәр бәйле булуыгызны аны кинәт алып ташлап күрә аласыз. Шуңа күрә зур компанияләр өчен мин түбәндәге экспериментны тәкъдим итәм. Җыелышлар тыелган бер көн билгеләгез — һәркем көне буе өстәле артында утырырга һәм башка беркем белән дә сөйләшмичә эшли ала торган эшләре белән өзелмичә шөгыльләнергә тиеш булсын. Күпчелек эшләрдә ниндидер дәрәҗәдә аралашу кирәк, ләкин мин ышанам: күп кенә хезмәткәрләр үзләре генә эшли ала торган сигез сәгатьлек эш таба алачак. Сез аны "Эш көне" дип атый аласыз.
Эшләгән булып кылануның икенче проблемасы — ул еш кына чын эштән яхшырак күренә. Мин язганда яки программалаганда, бары тик уйлануга клавиатурада басуга караганда күбрәк вакыт сарыф итәм. Вакытның яртысында мин бер чынаяк чәй эчеп утырам яки тирә-юньдә йөреп керәм. Бу бик мөһим этап — идеяләр нәкъ менә шуннан килә — шулай да, башкалар мәшгуль кыяфәт чыгарып торган күпчелек офисларда бу эшне эшләп, мин үземне гаепле хис итәр идем.
Чагыштырырлык нәрсә булмаганчы, ниндидер гадәтнең никадәр начар булуын күрү кыен. Менә ни өчен ачык чыганак һәм кайбер очракларда хәтта блоглар да шулкадәр мөһим. Алар безгә чын эшнең нинди булуын күрсәтә.
Хәзерге вакытта без сигез яңа стартапны финанслыйбыз. Бер дустым аларның офис мәйданы белән ни эшләве турында сорады, һәм без аларның үзләре яшәргә тапкан теләсә кайсы фатирда эшләүләрен көтәбез дигәч, гаҗәпләнде. Ләкин без моны акча саклау өчен тәкъдим итмәдек. Без моны аларның программалары яхшы булсын өчен эшләдек. Начар, рәсми булмаган урыннарда эшләү — стартаплар үзләре дә аңламыйча дөрес эшләгән нәрсәләрнең берсе. Офиска керүгә үк, эш белән тормыш бер-берсеннән ераклаша башлый.
Бу профессионаллыкның төп кагыйдәләренең берсе. Эш белән тормыш аерым булырга тиеш дип санала. Ләкин бу өлеше, мин ышанам, хата.
Түбәннән өскә
Ачык чыганактан һәм блоглардан без ала торган өченче зур дәрес — фикерләр өстән түбәнгә агу урынына, түбәннән өскә күтәрелә ала. Ачык чыганак та, блоглар да түбәннән өскә принцибы белән эшли: кешеләр үзләре теләгән нәрсәне ясый, һәм иң яхшысы җиңеп чыга.
Бу таныш тоеламы? Бу — базар икътисады принцибы. Парадокс шунда: ачык чыганак һәм блоглар бушлай эшләнсә дә, бу дөньялар базар икътисадына охшаш, ә күпчелек компанияләр, ирекле базарның кыйммәте турында сөйләсәләр дә, эчтән коммунистик дәүләтләр кебек идарә ителә.
Дизайнны бергәләп юнәлтә торган ике көч бар: алга таба нәрсә эшләргә кирәклеге турындагы идеяләр һәм сыйфатны контрольдә тоту. Каналлар чорында икесе дә өстән түбәнгә ага иде. Мәсәлән, гәҗит мөхәррирләре репортерларга темалар бирә, аннары алар язганны төзәтә иде.
Ачык чыганак һәм блоглар эшләрнең алай барырга тиеш түгеллеген күрсәтә. Фикерләр һәм хәтта сыйфатны тәэмин итү дә түбәннән өскә бара ала. Һәм ике очракта да нәтиҗәләр яхшы гына түгел, ә өстенрәк булып чыга. Мәсәлән, ачык чыганаклы программа тәэминаты нәкъ менә ачык чыганаклы булганга күрә ышанычлырак; хаталарны теләсә кем таба ала.
Язу белән дә шул ук хәл. Басма чыгаруга якынлашкач, мин Hackers & Painters китабындагы онлайн басылмаган эсселар өчен бик нык борчылуымны сизеп алдым. Бер эссены берничә мең кеше карагач, мин аңа карата үземне шактый ышанычлы хис итәм. Ләкин болар туры мәгънәсендә берничә тапкыр азрак күзәтү астында булган иде. Бу программаны сынамыйча чыгару кебек тоелды.
Элек барлык нәшрият эше шундый иде. Кулъязманы укырга ун кеше тапсагыз, сез бәхетле идегез. Ләкин мин онлайн бастыруга шулкадәр ияләшкән идем ки, элекке ысул хәзер куркыныч дәрәҗәдә ышанычсыз тоелды — бу GPS-ка күнеккәннән соң ориентирсыз исәпләү юлы белән йөрүгә охшаш иде.
Онлайн бастыруда миңа ошаган тагын бер нәрсә — сез үзегез теләгән нәрсәне яза һәм үзегез теләгән вакытта бастыра аласыз. Быел башында мин бер журналга яраклы булып күренгән бер язма яздым да, аны үзем белгән бер мөхәрриргә җибәрдем. Җавап көткәндә, мин гаҗәпләнеп, аларның кире кагуын өмет итүемне аңладым. Шул чакта мин аны шунда ук онлайн урнаштыра алыр идем. Әгәр алар аны кабул итсә, аны берничә ай буе беркем дә укымаячак иде, һәм шул арада миңа егерме биш яшьлек корректорның текстны бозуыннан саклап калу өчен һәр сүз өчен көрәшергә туры киләчәк иде. [5]
Күп кенә хезмәткәрләр үзләре эшләгән компанияләр өчен яхшы нәрсәләр ясарга тели, ләкин күпчелек очракта җитәкчелек аларга рөхсәт бирми. Сезнең кайсыгызның хезмәткәрләр җитәкчелеккә барып: "Зинһар, сезнең өчен акча эшләрлек бу нәрсәне ясарга рөхсәт итегез", — дип сораган, ә компания: "Юк", — дигән тарихларны ишеткәнегез бар? Иң танылган мисал — башта үзе эшләгән HP компаниясе өчен микрокомпьютерлар төзергә теләгән Стив Возняк булса кирәк. Һәм алар аны кире каккан. Хаталар шкаласы буенча бу вакыйга IBM компаниясенең DOS өчен эксклюзив булмаган лицензияне кабул итүенә тиң. Ләкин, минемчә, бу һәрвакыт булып тора. Без моның турында гадәттә ишетмибез генә, чөнки үзеңнең хаклы икәнеңне раслау өчен, Возняк кебек, эштән китеп үз компанияңне ачарга кирәк.
Стартаплар
Димәк, минемчә, ачык чыганак һәм блоглар бизнеска өйрәтә торган өч зур дәрес менә болар: (1) кешеләр үзләренә ошаган эшне яхшырак эшли, (2) стандарт офис мохите бик нәтиҗәсез, һәм (3) түбәннән өскә эшләү өстән түбәнгә караганда еш кына яхшырак нәтиҗә бирә.
Мин хәзер менеджерларның болай дигәнен күз алдына китерә алам: бу кеше нәрсә турында сөйли? Минем программистларымның үз проектлары өстендә өйдә нәтиҗәлерәк эшләячәген белүдән миңа ни файда? Программабызның 3.2 версиясен вакытында чыгару өчен миңа аларның монда утырып эшләве кирәк, югыйсә без релиз көненә өлгермәячәкбез.
Һәм бу дөрес: конкрет менеджерның мин тасвирлаган көчләрдән ала алырлык файдасы нульгә якын. Мин бизнес ачык чыганактан өйрәнә ала дигәндә, теләсә кайсы аерым бизнес өйрәнә ала дигәнне күз алдында тотмыйм. Мин бизнесның генофонд кебек яңа шартларга яраклашуын күз алдында тотам. Мин компанияләр акыллырак булачак дип расламыйм, бары тик акылсызлары үләчәк, дим.
Алайса, ачык чыганак һәм блог дәресләрен үзләштергәннән соң бизнес нинди булыр? Минемчә, бизнесның киләчәген күрергә комачаулаган төп каршылык — сезнең өчен эшләүче кешеләр ялланган хезмәткәрләр булырга тиеш дигән фараз. Ләкин төптә нәрсә ятканын уйлап карагыз: компаниянең акчасы бар, һәм алар бу акчаны хезмәткәргә үзләре түләгәннән кыйммәтрәк нәрсә ясар дигән өмет белән түли. Ярар, бу мөнәсәбәтне башкача да оештырып була. Берәүгә хезмәт хакы итеп акча түләү урынына, нигә аны аңа инвестиция рәвешендә бирмәскә? Шул чакта сезнең проектлар өстендә эшләү өчен офиска килү урынына, ул кайда теләсә, шунда үз проектлары өстендә эшли ала.
Бездән бик азлар гына ниндидер альтернативаны белгәнгә күрә, без гадәти эш бирүче-хезмәткәр мөнәсәбәтенә караганда күпмегә яхшырак эшли алуыбызны белмибез дә. Мондый гадәтләр бозлык әкренлеге белән үсә. Безнең эш бирүче-хезмәткәр мөнәсәбәтебез әле дә хуҗа-хезмәтче ДНК-сының зур өлешен саклый. [6]
Миңа аның ике ягында булу да ошамый. Мин клиент өчен җиң сызганып эшләрмен, ләкин башлыкның миңа ни эшләргә кирәклеген әйтүен яратмыйм. Һәм башлык булу да коточкыч авыр; вакытның яртысында башка берәүдән үзең өчен эшләтүгә караганда, нәрсәнедер үзең эшләү җиңелрәк. Хезмәткәрнең эшенә бәя бирүгә яки алуга караганда, мин теләсә нәрсәне эшләүне өстен күрер идем.
Үзенең өметсез башлангычына өстәп, ялланып эшләү еллар дәвамында күп кенә кирәксез чүп җыйды. Эшкә алу буенча әңгәмәләрдә сорарга ярамый торган сораулар исемлеге хәзер шулкадәр озын ки, уңайлы булсын өчен мин аны чиксез дип саныйм. Офис эчендә берәрсе компанияне судка бирүгә китерерлек нәрсә әйтмәсен яки эшләмәсен өчен йомырка кабыгы өстеннән йөргәндәй сак булырга туры килә. Әгәр сез берәр кемне эштән җибәрсәгез, хода үзе сакласын.
Бернинди нәрсә дә кешеләрне эштән җибәргән өчен компанияләр өстеннән судка бирү кебек яллануның гади икътисадый мөнәсәбәт түгеллеген ачыграк күрсәтми. Теләсә нинди саф икътисадый мөнәсәбәттә сез теләгән нәрсәне эшләргә иреклесез. Әгәр сез корыч торбаларны бер тәэмин итүчедән сатып алуны туктатып, икенчесеннән ала башларга теләсәгез, сезгә сәбәбен аңлатырга кирәкми. Беркем дә сезне торба тәэмин итүчесен гаделсез алыштыруда гаепли алмый. Гаделлек төшенчәсе тигез хокуклы субъектлар арасындагы килешүләрдә булмаган ниндидер аталарча бурычны күздә тота.
Эш бирүчеләргә куелган хокукый чикләүләрнең күбесе хезмәткәрләрне яклауга юнәлтелгән. Ләкин каршы тәэсирсез бернинди тәэсир дә була алмый. Сез хезмәткәрләрне балалар урынына куймыйча торып, эш бирүчеләрнең аларга карата ниндидер аталарча җаваплылыгы булуын көтә алмыйсыз. Һәм бу бик начар юл булып күренә.
Киләсе тапкыр уртача зурлыктагы шәһәрдә булганда, төп почта бүлекчәсенә кереп карагыз һәм анда эшләүче кешеләрнең тән телен күзәтегез. Аларда үзләре теләмәгән эшне эшләргә мәҗбүр булган балалар кебек үк шомлы үпкә бар. Аларның һөнәр берлеге элеккеге буын почта хезмәткәрләренең хыялы булган эш хакын арттыруга һәм эш шартларын җиңеләйтүгә иреште, шулай да алар моның белән бәхетлерәк күренми. Шәртләр никадәр уңайлы булса да, патерналистик мөнәсәбәтләрнең кабул итүче ягында булу рухны төшерә. Теләсә кайсы яшүсмердән сорагыз.
Мин эш бирүче-хезмәткәр мөнәсәбәтләренең җитешсезлекләрен күрәм, чөнки мин яхшырак мөнәсәбәтнең ике ягында да булдым: инвестор-нигезләүче мөнәсәбәтендә. Мин моны авыртусыз дип расламас идем. Мин стартап белән җитәкчелек иткәндә, инвесторларыбыз турында уйлау төнлә йокларга ирек бирми иде. Ә хәзер, мин үзем инвестор булгач, стартапларыбыз турындагы уйлар төнлә йокы бирми. Сез чишәргә тырышкан теләсә кайсы проблеманың барлык авырлыгы саклана. Ләкин авырту рәнҗү белән кушылмаса, ул җиңелрәк кабул ителә.
Моны исбатлау өчен үткәрелгән контрольдә тотыла торган экспериментта катнашу бәхетсезлеге миңа да туры килде. Yahoo безнең стартапны сатып алганнан соң, мин аларда эшләргә калдым. Мин башлыклар күзәтүендә булудан тыш, нәкъ шул ук эшне башкара идем. Һәм үз-үземнән куркып, бала кебек кылана башладым. Бу вәзгыять миндә барлыгын да оныткан төймәләргә басты.
Инвестициянең ялланып эшләүдән төп өстенлеге — ачык чыганак һәм блог мисаллары күрсәткәнчә, үз проектлары өстендә эшләүче кешеләрнең гаять зур дәрәҗәдә нәтиҗәлерәк булуында. Ә стартап ике мәгънәдә дә үз проектың булып тора, һәм икесе дә мөһим: ул иҗади яктан үзеңнеке, шулай ук икътисадый яктан да үзеңнеке.
Google — мин тасвирлаган бу көчләр белән бер дулкында булган зур компаниянең сирәк мисалы. Алар үз офисларын гадәти кубикл фермасына караганда стерильсезрәк итәргә тырыштылар. Алар стартап бүләкләрен охшатып ясар өчен, яхшы эш башкарган хезмәткәрләргә зур акция пакетлары бирәләр. Алар хәтта хакерларга вакытларының 20%-ын үз проектларына багышларга рөхсәт итә.
Нигә кешеләргә вакытларының 100%-ын үз проектларына сарыф итәргә рөхсәт итмәскә, һәм алар тудырган кыйммәтне якынча билгеләргә тырышу урынына, аларга фактик базар кыйммәтен бирмәскә? Мөмкин түгелме? Чынлыкта венчур инвесторлары нәкъ менә шуны эшли.
Димәк, мин бүтән беркем дә ялланган хезмәткәр булмаячак, һәркем стартап башларга тиеш дип раслыйммы? Әлбәттә юк. Ләкин моны хәзергедән күбрәк кеше эшли ала. Хәзерге вакытта иң акыллы студентлар да укуны тәмамлаганда эшкә урнашырга тиешбез дип уйлыйлар. Чынлыкта алар кыйммәтле нәрсә җитештерергә тиеш. Эшкә урнашу — моның бер юлы, ләкин амбициялерәк булганнар эш бирүчегә караганда инвестордан акча алудан күбрәк отышлы булачак.
Хакерлар бизнес MBA дәрәҗәсе булганнар өчен дип уйларга гадәтләнгән. Ләкин сез стартапта бизнес белән идарә итү белән шөгыльләнмисез. Сез бизнес булдыру белән шөгыльләнәсез. Һәм моның беренче этабы күбесенчә продукт булдыру — ягъни хакерлык. Бу иң катлаулы өлеш. Кешеләр яраткан нәрсәне ясау, кешеләр яраткан әйберне алып, аннан ничек акча эшләргә икәнен табуга караганда күпкә кыенрак.
Кешеләрне стартап башлаудан туктатып торучы тагын бер нәрсә — куркыныч (риск). Балалары һәм ипотекасы булган кеше моны эшләр алдыннан ике тапкыр уйларга тиеш. Ләкин яшь хакерларның күбесендә аларның берсе дә юк.
Һәм ачык код белән блог язу мисалы күрсәткәнчә, сез уңышсызлыкка очрасагыз да, бу сезгә күбрәк ләззәт китерәчәк. Сез ниндидер офиска барып, кушканны үтәү урынына, үз эшегез белән шөгыльләнәчәксез. Үзегезнең компаниягездә авырлыклар күбрәк булырга мөмкин, ләкин алар ул кадәр үк җанны әрнетмәячәк.
Ачык код һәм блоглар нигезендә яткан көчләрнең иң зур нәтиҗәсе, бәлки, озак вакытлы перспективада нәкъ менә шул булыр: эш бирүче белән хезмәткәр арасындагы иске патерналистик мөнәсәбәтләрдән тәмам баш тарту һәм аларны тигез хокуклылар арасындагы саф икътисади мөнәсәбәтләргә алмаштыру.
Искәрмәләр
[1] Forrester Research үткәргән сораштыру Business Week журналының 2005 елның 31 гыйнвар саны тышлыгындагы төп мәкаләдә китерелә. Күрәсең, кемдер операцион системаны алмаштыру өчен физик серверның үзен алыштырырга кирәк дип уйлаган.
[2] Бу сүз соңгы латин телендәге tripalium сүзеннән килеп чыккан, бу өч казыктан торганлыктан шулай аталган җәзалау коралы. Бу казыкларның ничек кулланылганын белмим. "Travel" (сәяхәт итү) сүзе дә шул ук тамырдан ясалган.
[3] Бу мәгънәдә, әгәр президент матбугат конференциясе оештырып, алдан әзерләнмәгән сорауларга җавап бирсә, бу күпкә зуррак яңалык булыр иде.
[4] Гәҗитләрнең компетентсызлыгының бер күрсәткече — аларның бик күбесе мәкаләләрне уку өчен әле дә теркәлүне таләп итә. Моны эшләп караган бер генә блогны да очратканым юк әле.
[5] Алар мәкаләне кабул иттеләр, ләкин мин соңгы вариантны җибәрүне шулкадәр суздым ки, мин аны җибәргән вакытка алар бу мәкаләне тәкъдим иткән журнал бүлеге реорганизация нәтиҗәсендә юкка чыккан иде инде.
[6] "Boss" (босс) сүзе голланд телендәге baas («хуҗа») сүзеннән килеп чыккан.
Әлеге язманың караламаларын укып чыкканнары өчен Сара Харлин, Джессика Ливингстон һәм Роберт Морриска рәхмәт белдерәм.