Һуңғы ваҡытта өҫтөнлөктәр (привилегиялар) тураһында һүҙ күп бара. Был төшөнсә саманан тыш күп ҡулланылһа ла, унда ниндәйҙер бер мәғәнә бар, айырыуса өҫтөнлөк кешене һуҡырайта тигән фекерҙә — йәғни тормошо һинекенән бик ныҡ айырылған кешегә күренгән нәмәләрҙе һин күрә алмайһың.
Ләкин бындай һуҡырлыҡтың иң киң таралған миҫалдарының береһен әлегәсә бер кемдең дә асыҡтан-асыҡ телгә алғанын күргәнем юҡ. Мин уны ортодоксаль өҫтөнлөк тип атар инем: кешенең фекерләүе ни тиклем ҡалыпҡа һалынған (конвенциональ) булһа, уға һәр кемдең үҙ фекерен белдереүе хәүефһеҙ булып күренә бара.
Үҙ фекерҙәрен белдереү улар өсөн хәүефһеҙ, сөнки уларҙың фекерҙәре хәҙерге ваҡытта нимәгә ышаныу ҡабул ителгән, шунан ғына ғибәрәт. Шуға күрә уларға был һәр кем өсөн хәүефһеҙ булырға тейеш кеүек тойола. Башыңа бәлә килтерә алырлыҡ дөрөҫ фекерҙе улар һүҙмә-һүҙ күҙ алдына ла килтерә алмай.
Шулай ҙа тарихтың һәр осоронда әйтеүе бәләгә килтерерҙәй дөрөҫ нәмәләр булып торған. Нисек уйлайһығыҙ, беҙҙең дәүер ошондай хәл булмаған тәүгеһеме? Был ниндәй ғәжәп тап килеү булыр ине.
Һис шикһеҙ, һәр ваҡыттағыса, беҙҙең осорҙоң да үҙенсәлекле түгеллеген һәм хәҙер ҙә әйтергә ярамай торған дөрөҫ нәмәләрҙең барлығын төп фараз итеп алырға кәрәк кеүек. Шулай уйларһың. Ләкин тарихи дәлилдәр быны ныҡ иҫбатлаһа ла, күпселек кеше был мәсьәләлә барыбер эске тойомона таянасаҡ.
Иң сикке осраҡтарҙа, ортодоксаль өҫтөнлөктән яфаланыусылар әйтеп булмай торған берәй хәҡиҡәт барлығын кире ҡағыу менән генә сикләнмәйенсә, ундай нәмә бар тип әйткән өсөн генә һеҙҙе көфөрлөктә (ерестә) ғәйепләйәсәк. Әгәр һеҙҙең заманда бер нисә көфөрлөк йәшәп килә икән, был ғәйепләүҙәр сәйер рәүештә билдәһеҙ буласаҡ: һеҙ мотлаҡ йә «х-сы», йә «у-сы» булып сығырға тейешһегеҙ.
Бындай кешеләр менән аралашыу күпме генә күңелһеҙ булмаһын, уларҙың ихлас булыуын аңлау мөһим. Берәй фекерҙең бер үк ваҡытта ҡалыптан тыш һәм хәҡиҡәт булыуы мөмкин түгел тип уйлауҙарын улар уйлап сығармай. Донъя уларға ысынлап та шулай күренә.
Ысынында иһә, был — өҫтөнлөктөң ғәҙәттән тыш ныҡ формаһы. Кешеләр өҫтөнлөктөң күпселек төрҙәре тыуҙырған һуҡырлыҡты үҙҙәренә ят булған нәмәләр тураһында күберәк белеп еңә ала. Әммә улар ортодоксаль өҫтөнлөктө бары тик күберәк белем алып ҡына еңә алмай. Уларға фекерләүҙәрендә тағы ла үҙаллыраҡ булырға кәрәк булыр ине. Әгәр был ғөмүмән мөмкин булһа, бер һөйләшеү ваҡыты эсендә генә килеп сыҡмай.
Бәлки, ҡайһы бер кешеләрҙе үҙҙәре һиҙмәһә лә, ортодоксаль өҫтөнлөктөң булырға тейешлегенә ышандырып булыр, мәҫәлән, ҡараңғы материя осрағындағы кеүек. Ҡайһы берәүҙәрҙе, хатта аныҡ миҫалдарҙы күҙ алдына килтерә алмаһалар ҙа, тарихта әйтеп булмай торған бер ниндәй ҙә хәҡиҡәт булмаған беренсе дәүерҙең тап ошо булыуы бик икеле икәнлегенә инандырып булыр ине, бәлки.
Ләкин ғөмүмән алғанда, өҫтөнлөктөң был төрөнә ҡарата «үҙ өҫтөнлөгөңдө барла» тип әйтеү ярҙам итмәҫ тип уйлайым, сөнки шул категорияға ингән кешеләр бында икәндәрен аңламай. Ҡалыпҡа яраҡлашып фекерләүселәргә үҙҙәре ҡалып буйынса фекерләгән кеүек тойолмай. Уларға тик үҙҙәре хаҡлы кеүек кенә күренә. Ысынында иһә, улар быға айырыуса ныҡ ышана.
Бәлки, сығыу юлы әҙәплелеккә өндәүҙер. Әгәр кемдер һеҙ ишетмәгән юғары йышлыҡтағы тауышты ишетәм тиһә, килтереүе мөмкин булмаған дәлилдәр талап итеү йәки уның ниҙер ишетеүен ябай ғына кире ҡағыу урынына, уның һүҙенә ышаныу — бары тик әҙәплелек кенә. Бының ни тиклем тупаҫ күренеүен күҙ алдына килтерегеҙ. Шулай уҡ, әгәр кемдер дөрөҫ булған, ләкин әйтеп булмай торған нәмәләрҙе беләм тиһә, үҙегеҙ ундайҙарҙың береһен дә уйлап таба алмаһағыҙ ҙа, уның һүҙенә ышаныу — бары тик ябай әҙәплелек билдәһе.
Ошо яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Сэм Альтман, Тревор Блэквелл, Патрик Коллисон, Антонио Гарсиа-Мартинес, Джессика Ливингстон, Роберт Моррис, Майкл Нильсен, Джефф Ралстон, Макс Розер һәм Хардж Таггарға рәхмәт белдерәм.