Соңғы кездері артықшылық (привилегия) туралы әңгіме көп айтылып жүр. Бұл ұғым тым жиі қолданылса да, оның түбінде бір шындық бар, әсіресе артықшылық адамның көзін байлайды — өмірі сіздікінен мүлде өзгеше біреуге анық көрінетін нәрселерді сіз көре алмайсыз деген идеяда мән бар.
Бірақ соқырлықтың осы түрінің ең кең таралған мысалдарының бірі ашық айтылмай жүрген сияқты. Мен мұны ортодоксалды артықшылық деп атар едім: адам неғұрлым қалыптасқан көзқарастарға тәуелді (конвенционалды) ойласа, оған өз пікірін білдіру бәрі үшін де қауіпсіз сияқты көрінеді.
Өз пікірін білдіру олар үшін қауіпсіз, өйткені олардың пікірлерінің қайнар көзі — дәл қазіргі уақытта сенуге қолайлы деп танылған нәрселер ғана. Сондықтан оларға бұл барлығы үшін де қауіпсіз болуы керек сияқты болып көрінеді. Олар, сөзбе-сөз алғанда, айтқаны үшін басыңызға бәле тілейтін қандай да бір ақиқат пікірді мүлде елестете алмайды.
Дегенмен, тарихтың кез келген дәуірінде дауыстап айтқаны үшін басыңа бәле тілейтін ақиқаттар болған. Біздің заманымыз олай болмайтын тұңғыш дәуір ме? Бұл қандай таңғажайып сәйкестік болар еді.
Әрине, біздің заманымыз да ерекше емес және бұрын қалай болса, қазір де айтуға болмайтын ақиқаттар бар деген болжам тым болмағанда әдепкі қағида болуы керек сияқты. Солай ойлауға болар еді. Бірақ тіпті осындай бұлтартпас тарихи дәлелдерге қарамастан, көптеген адамдар бұл мәселеде өз түйсігіне ғана сүйенеді.
Ең шектен шыққан жағдайларда, ортодоксалды артықшылықтан зардап шегетін адамдар айтуға болмайтын ақиқат нәрсе бар екенін жоққа шығарып қана қоймай, жай ғана оның бар екенін айтқаныңыз үшін сізді күпірлікпен (ересьпен) айыптайды. Дегенмен, егер сіздің заманыңызда күпірліктің бірнеше түрі болса, бұл айыптаулар таңғаларлықтай нақты болмайды: сіз не x-шіл, не y-шіл болуыңыз керек.
Мұндай адамдармен тіл табысу қаншалықты қиын болса да, олардың мұны шын көңілмен айтып тұрғанын түсіну маңызды. Олар қандай да бір идеяның әрі ортодоксалды емес, әрі ақиқат болуы мүмкін емес деп өтірік айтып тұрған жоқ. Оларға әлем шынымен де солай көрінеді.
Шынында да, бұл — артықшылықтың ерекше табанды түрі. Адамдар артықшылықтардың көптеген түрлерінен туындайтын соқырлықты өздері білмейтін нәрселер туралы көбірек білу арқылы жеңе алады. Бірақ олар жай ғана көбірек білу арқылы ортодоксалды артықшылықты жеңе алмайды. Олар анағұрлым тәуелсіз ойлай бастауы керек еді. Ал егер бұл мүлде орын алатын болса да, бір әңгіменің көлемінде жүзеге аспайды.
Кейбір адамдарды, айталық, қараңғы материяға сендіргендей, оны сезе алмаса да, ортодоксалды артықшылықтың міндетті түрде бар екеніне сендіру мүмкін болуы ықтимал. Мысалы, нақты мысалдарды елестете алмаса да, біздің заманымыздың тарихтағы айтуға болмайтын ешқандай ақиқат жоқ бірінші кезең болуы екіталай екеніне көз жеткізе алатын кейбір адамдар табылуы мүмкін.
Бірақ жалпы алғанда, артықшылықтың бұл түріне қатысты «артықшылығыңды тексер» деген сөз көмектеспейді деп ойлаймын, өйткені осы санатқа жататындар оның ішінде екенін аңғармайды. Қалыптасқан көзқараспен ойлайтын адамдарға өздері сондай сияқты көрінбейді. Оларға жай ғана өздерінікі дұрыс болып көрінеді. Шын мәнінде, олар бұған ерекше сенімді болады.
Мүмкін, бұл мәселенің шешімі әдептілікке үндеу болар. Егер біреу сіз естімейтін жоғары жиілікті шуды ести алатынын айтса, көрсету мүмкін емес дәлелдерді талап етудің немесе оның ештеңе естіп тұрмағанын жай ғана жоққа шығарудың орнына, оның сөзіне сену — әншейін әдептілік қана. Олай істемеу қаншалықты дөрекі көрінетінін елестетіп көріңізші. Сол сияқты, егер біреу ақиқат болса да айтуға болмайтын нәрселерді ойлап таба алатынын айтса, өзіңіздің ойыңызға ештеңе келмесе де, оның сөзіне сену — бар болғаны қарапайым әдептілік.
Осы мақаланың нобайын оқып шыққандары үшін Сэм Альтманға, Тревор Блэквеллге, Патрик Коллисонға, Антонио Гарсиа-Мартинеске, Джессика Ливингстонға, Роберт Морриске, Майкл Нильсенге, Джефф Ралстонға, Макс Розерге және Хардж Таггарға алғыс айтамын.