Соңгы вакытта өстенлек (привилегия) турында сөйләшүләр күбәйде. Бу төшенчә артык еш кулланылса да, анда ниндидер хаклык бар, бигрәк тә өстенлек кешене сукырайта дигән фикердә — ягъни сез, үз тормышы сезнекеннән бик нык аерылган кешегә күренгән әйберләрне күрә алмыйсыз.
Ләкин бу төр сукырлыкның иң киң таралган мисалларының берсе турында әлегә кадәр беркайда да ачыктан-ачык искә алынганын күргәнем юк. Мин моны ортодоксаль өстенлек дип атар идем: кеше никадәр калыпча (конвенциональ) фикерли, аңа һәркемгә үз фикерен белдерү шулкадәр куркынычсыз булып тоела.
Үз фикерләрен белдерү алар өчен куркынычсыз, чөнки аларның карашлары хәзерге вакытта нәрсәне кабул итү мөмкин булса, бары тик шуннан гыйбарәт. Шуңа күрә аларга бу һәркем өчен дә куркынычсыз булырга тиеш кебек тоела. Алар сезне бәлага тарыта торган дөрес фикерне күз алдына да китерә алмыйлар.
Һәм шулай да, тарихның һәр дәверендә, әйтүе сине бәлага тарыта торган хак нәрсәләр булган. Безнең чор монысы булмаган беренче чор микәнни? Нинди гаҗәеп очраклылык булыр иде бу.
Һичшиксез, ким дигәндә, безнең заманның кабатланмас түгеллеген һәм һәрвакыттагыча, хәзер дә әйтеп булмый торган хак нәрсәләрнең барлыгын гадәти фараз итү кирәк булыр иде. Шулай уйлар идең. Әмма тарихи дәлилләр шулкадәр күп булуга карамастан, күпчелек кеше бу мәсьәләдә барыбер үз эчке тойгысына ышана.
Иң чик очракларда, ортодоксаль өстенлектән җәфа чигүчеләр әйтеп булмый торган дөрес берәр нәрсә барлыгын кире кагып кына калмыйча, сезне шундый нәрсәләр бар дип әйткәнегез өчен генә дә бидәгатьтә гаепләячәкләр. Дөрес, сезнең заманда бердән артык бидәгать таралган булса, бу гаепләүләр сәер төстә билгесез булыр: сез йә х-ист, йә у-ист булырга тиешсез.
Мондый кешеләр белән аралашу никадәр авыр булса да, аларның чын күңелдән шулай уйлауларын аңлау мөһим. Алар ниндидер бер фикернең бер үк вакытта ортодоксаль булмаган һәм дөрес булуы мөмкин түгел дип кыланмыйлар. Алар өчен дөнья чыннан да шулай күренә.
Дөресен генә әйткәндә, бу — өстенлекнең гаҗәеп дәрәҗәдә үҗәт бер төре. Кешеләр өстенлекнең күпчелек төрләре китереп чыгарган сукырлыкны үзләре белмәгән нәрсәләр турында күбрәк белем алып җиңә алалар. Ләкин алар ортодоксаль өстенлекне бары тик күбрәк өйрәнеп кенә җиңә алмый. Аларга мөстәкыйльрәк фикер йөртүче булырга туры киләчәк. Әгәр бу бөтенләй мөмкин булса, ул бер сөйләшү вакыты эчендә генә барып чыкмый.
Кайбер кешеләрне, үзләре сизә алмасалар да, ортодоксаль өстенлекнең барыбер булырга тиешлегенә ышандырып буладыр бәлки, мәсәлән, кара матдәгә ышандырган кебек. Аерым мисалларны күз алдына китерә алмасалар да, тарихта әйтеп булмый торган хакыйкатьләр бөтенләй булмаган беренче чорның нәкъ менә хәзер булуы бик шикле икәненә ышанырга мөмкин кешеләр табылыр, бәлки.
Ләкин гомумән алганда, өстенлекнең бу төренә карата «үз өстенлегеңне тикшер» (check your privilege) дигән сүзләр нәтиҗә бирмәс дип уйлыйм, чөнки бу төркемгә керүчеләр үзләренең анда икәнен аңламый. Калыпча фикерләүче кешеләргә үзләре калыпча фикерли кебек тоелмый. Аларга үзләре хаклы кебек кенә тоела. Дөресен әйткәндә, алар бу турыда гадәттән тыш нык ышанган булалар.
Бәлки, чишелеш әдәплелеккә мөрәҗәгать итүдәдер. Әгәр кемдер сез ишетми торган биек тавышлы тавышны ишетүен әйтсә, китереп чыгару мөмкин булмаган дәлилләр таләп итү яки аның бернәрсә дә ишетмәвен гади генә инкарь итү урынына, аның сүзенә ышану гына әдәплелек булыр иде. Моның никадәр дорфа күренәчәген күз алдына китерегез. Шуның шикелле үк, кемдер дөрес булган, ләкин әйтеп булмый торган нәрсәләр турында уйлый алуын әйтсә, үзегез андый нәрсәләрне күз алдына китерә алмасагыз да, аның сүзенә ышану гына әдәплелек булыр иде.
Бу мәкаләнең караламаларын укыганнары өчен Сэм Альтманга, Тревор Блэквеллга, Патрик Коллисонга, Антонио Гарсиа-Мартинеска, Джессика Ливингстонга, Роберт Морриска, Майкл Нильсенга, Джефф Ралстонга, Макс Розерга һәм Хардж Таггарга рәхмәт белдерәм.