Бер нисә көн элек, мәктәптән ҡайтып барғанда, туғыҙ йәшлек улым үҙе яҙа башлаған хикәйәне дауам итеү өсөн өйгә ҡайтырға ашығыуын әйтте. Был мине уның теленән ишеткән бөтә нәмәгә ҡарағанда ла нығыраҡ ҡыуандырҙы — хикәйәһе өсөн янып торғанға ғына түгел, ә эшләүҙең тап ошо юлын үҙенә асҡанға. Үҙеңдең шәхси проектың өҫтөндә эшләү ябай эштән, тимераяҡта шыуыу йәйәү йөрөүҙән айырылған кеүек үк, ныҡ айырыла. Был күпкә күңеллерәк, шулай уҡ күпкә һөҙөмтәлерәк тә.
Бөйөк ҡаҙаныштарҙың күпме өлөшөн ошо мәғәнәлә «тимераяҡта шыуған» кешеләр яһаған? Барыһын да булмаһа ла, һис шикһеҙ, бик ҙур өлөшөн.
Үҙеңдең шәхси проектың өҫтөндә эшләүҙә ниндәйҙер үҙенсәлекле бер нәмә бар. Быны күберәк бәхет кисерәһең тип кенә әйтмәҫ инем. Дөрөҫөрәк һүҙ — илһамланыу йәки тотошлай бирелеү. Эштәр яҡшы барғанда һин бәхетлеһең, әммә йыш ҡына улар улай бармай. Эссе яҙғанда ваҡытымдың күп өлөшөндә мин борсолам һәм аптырауҙа ҡалам: эссе насар килеп сығыр тип борсолам, һәм етерлек кимәлдә асыҡ күрә алмаған ниндәйҙер фекерҙе ҡапшап эҙләгәнгә күрә аптырайым. Уны һүҙҙәр менән аныҡ билдәләп ҡуя алырмынмы? Ахырҙа, етерлек ваҡыт бүлһәм, ғәҙәттә килеп сыға, ләкин бер ҡасан да ныҡлы ышаныс булмай; тәүге бер нисә ынтылыш йыш ҡына уңышһыҙ тамамлана.
Эштәр уңышлы килеп сыҡҡанда бәхетле мәлдәр була, ләкин улар оҙаҡҡа бармай, сөнки һин шунда уҡ сираттағы мәсьәләгә күсәһең. Улай булғас, бының менән шөғөлләнеүҙең ни кәрәге бар? Сөнки ошолай эшләргә яратҡан кешеләргә башҡа бер нәмә лә шул тиклем тәбиғи һәм дөрөҫ булып тойолмай. Һин үҙеңде үҙ мөхитендә булған хайуан кеүек тояһың, тап ни өсөн яратылғанһың, шуны эшләйһең — һәр ваҡыт бәхетле булмаһаң да, һәр хәлдә уянған һәм тереһең.
Күп балалар үҙ проекттары өҫтөндә эшләүҙең был тулҡынланыуын кисерә. Иң ауыры — быны олоғайғас эшләгән эшең менән бергә яраштырыу. Ә беҙҙең йолаларыбыҙ быны тағы ла ҡатмарлаштыра. Беҙ «уйын» менән «хобби»ны «эш»тән сифат яғынан бөтөнләй айырмалы тип ҡарайбыҙ. Ағаста өй эшләп ятҡан бала өсөн бынан архитектураға йәки инженерлыҡҡа тура (оҙон булһа ла) юл барлығы аңлашылмай. Һәм был юлды күрһәтеү урынына, беҙ балаларҙың шөғөлөнә ысын эштән башҡаса тип ҡарап, уны йәшерәбеҙ. [1]
Балаларға уларҙың ағастағы өйҙәре өлкән тормошондағы эшкә алып барыусы юл булыуы мөмкин тип әйтеү урынына, беҙ уларға юл мәктәп аша үтә тип аңлатабыҙ. Ә мәктәп эше, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ғәҙәттә үҙ проекттарың өҫтөндә эшләүҙән бик ныҡ айырыла. Ул проект та түгел, кешенең үҙенеке лә түгел. Шуға күрә, мәктәп етдиерәк була барған һайын, үҙ проекттарың өҫтөндә эшләү бары тик ситтәге нескә генә еп булараҡ ҡына һаҡланып ҡала (әгәр ҙә һаҡланһа).
Ниндәйҙер имтиханды биреү өсөн урта мәктәп балаларының ағаста өй төҙөүҙән баш тартып, класс бүлмәһендә тыңлаусан ғына Дарвин йәки Ньютон тураһында ятлап ултырыуын күреү ҡыҙғаныс, етмәһә Дарвин менән Ньютонға дан килтергән хеҙмәт үҙенең рухы буйынса имтиханға әҙерләнеүгә ҡарағанда шул уҡ ағаста өй эшләүгә күпкә яҡыныраҡ ине.
Балаларымдың яҡшы билдәләр алыуы менән уларҙың үҙҙәренең дәғүәле проекттары өҫтөндә эшләй алыуы араһында һайлау тора икән, мин проекттарҙы һайлар инем. Һәм быны балаларымды иркәләткән ата-әсә булғанға түгел, ә мәсьәләнең икенсе яғында булып, ҡайһыһының киләсәкте алдан күрһәтеү көсө күберәк икәнен белгәнгә күрә эшләр инем. Y Combinator өсөн стартаптар һайлағанда, мин дәғүәселәрҙең билдәләренә иғтибар итмәй торғайным. Әммә әгәр улар үҙҙәренең шәхси проекттары менән шөғөлләнгән булһа, мин улар хаҡында барыһын да ишетке килә ине. [2]
Бәлки, мәктәптең нәҡ шундай булыуы ҡотолғоһоҙҙор. Мин уны яңынан төҙөргә кәрәк тип әйтмәйем (шулай ҙа кәрәкмәй тип тә әйтмәйем), бары тик мәктәптең эшкә ҡарашыбыҙҙы нисек үҙгәртеүен аңларға тейешбеҙ: ул беҙҙе тимераяҡта шыуыуҙан ситкә этәрә һәм, йыш ҡына ярышыуҙы ем итеп ҡулланып, беҙҙе өйрәнелгәнсә баш эйеп ауыр йөк ташыу кеүек эшкә йүнәлтә.
Ҡайһы саҡта мәктәптәге эштәр ҙә үҙеңдең шәхси проектыңа әйләнә торған мәлдәр була. Ҡасан да булһа берәй инша яҙырға тура килһә, ул минең өсөн шәхси проектҡа әйләнә торғайны — инглиз теле дәрестәренән башҡа, сөнки аяныслыһы шул, инглиз теле дәрестәрендә яҙырға ҡушылған нәмәләр шул тиклем яһалма. Ә колледжға уҡырға инеп, информатика (CS) буйынса курстар ала башлағас, яҙырға тейеш булған программаларым үҙемдең шәхси проекттарыма әйләнде. Нимәлер яҙғанда йәки программалағанда мин ғәҙәттә «тимераяҡта шыуа» инем, һәм шул ваҡыттан алып был һәр саҡ шулай булып ҡалды.
Шулай итеп, үҙ проекттарыңдың сиге ҡайҙа үтә һуң? Был бик ҡыҙыҡлы һорау, сөнки, бер яҡтан, яуап бик ҡатмарлы, икенсе яҡтан, бында ҡуйылған ошондай ҙур әһәмиәт бар. Эштең «үҙеңдеке» булыуының ике мәғәнәһе барлығы асыҡлана: 1) һин уны кемдер ҡушҡанға ғына түгел, үҙ ихтыярың менән эшләйһең, һәм 2) һин уны үҙең генә эшләйһең.
Беренсеһенең сиге шаҡтай ҡәтғи. Үҙ эшенә тәрән янған кешеләр үҙҙәренең һөйрәүе менән уларҙы кемдеңдер этеүе араһындағы айырмаға бик һиҙгер була, һәм эш ғәҙәттә ошо ике категорияның береһенә ҡарай. Ләкин һынау бары тик һиңә нимәлер ҡушылғанмы-юҡмы икәнендә генә түгел. Һин үҙеңә ҡушылған эште лә үҙ теләгең менән эшләргә һайлай алаһың. Ысынында иһә, һин ул эшкә уны ҡушҡан кешенән күпкә тәрәнерәк хужа булып китә алаһың.
Мәҫәлән, күпселек кеше өсөн математиканан өй эше — был кемдер ҡушҡан нәмә. Әммә математик булған атайым өсөн был улай түгел ине. Күбебеҙ математика китабындағы мәсьәләләргә һәр бүлектә аңлатылған материал буйынса белемде һынау йәки үҫтереү сараһы тип ҡарай. Атайым өсөн иһә тап мәсьәләләр иң мөһим өлөш ине, ә текст бары тик ниндәйҙер аңлатма ғына булып торҙо. Яңы математика дәреслеге ҡулына эләкһә, ул уны бер йомаҡ кеүек ҡабул итә ине: бына сисергә яңы мәсьәләләр күплеге, һәм ул шунда уҡ уларҙың барыһын да сисергә тотона ине.
Проекттың «үҙеңдеке» булыуының икенсе мәғәнәһе — уны бер үҙең эшләү — күпкә йомшағыраҡ сиктәргә эйә. Ул яйлап хеҙмәттәшлеккә күсә бара. Һәм, ҡыҙығы шунда, ул ике төрлө юл менән хеҙмәттәшлеккә әйләнә ала. Бер ысул — уртаҡ бер проектты бүлешеү. Мәҫәлән, ике математик үҙ-ара һөйләшеү барышында тыуған иҫбатлау өҫтөндә бергәләп эшләгәндә. Икенсе ысул — бер нисә кеше айырым үҙ проекттары өҫтөндә эшләгәндә, һәм был проекттар пазл кеүек бер-береһенә ярашып ятҡанда. Мәҫәлән, бер кеше китаптың тексын яҙа, ә икенсеһе график дизайнын яһай. [3]
Хеҙмәттәшлеккә илтеүсе был ике юлды, әлбиттә, берләштерергә лә була. Тейешле шарттар булғанда, үҙ проектың өҫтөндә эшләү тойғоһо ҙур ойошмалағы ҡайнап торған эш ағымында тарҡалып юҡҡа сыҡҡанға тиклем шаҡтай оҙаҡ һаҡланырға мөмкин. Ысынында иһә уңышлы ойошмалар тарихы — ул өлөшләтә ошо тулҡынландырғыс дәртте һаҡлап ҡалыу ысулдары тарихы ла ул. [4]
Тәүге Macintosh-ты яһаған команда был күренештең шәп миҫалы булып тора. Баррелл Смит, Энди Герцфельд, Билл Аткинсон һәм Сьюзан Кэр кеүек шәхестәр бары тик бойороҡтарҙы ғына үтәмәне. Улар Стив Джобс бәргән теннис туптары түгел, ә Стив Джобс осороп ебәргән ракеталар ине. Улар араһында бик күп хеҙмәттәшлек булды, ләкин һәр береһе үҙенең шәхси проекты өҫтөндә эшләү тойғоһон шәхсән кисергән кеүек.
Энди Герцфельд үҙенең Macintosh тураһындағы китабында уларҙың киске аштан һуң офисҡа кире ҡайтып, төнгә тиклем эшләүҙәре тураһында бәйән итә. Үҙҙәре яратҡан проект өҫтөндә эшләү ләззәтен бер ҡасан да кисермәгән кешеләр бындай оҙаҡ сәғәттәр буйы эшләүҙе заводиттарҙағы ҡолдарса ауыр хеҙмәттән айыра алмай, әммә улар спектрҙың бөтөнләй ҡапма-ҡаршы остарында тора. Бына ни өсөн «эш менән тормош балансы» («work/life balance») тип догматик рәүештә ҡатып ҡалыу хата. Ысынында иһә, «эш/тормош» тигән ябай ғына һүҙбәйләнеш үҙе үк хатаны үҙ эсенә алған: ул эште тормоштан айырым тип уйлай. «Эш» тигән һүҙҙән күҙ алдына тик ауыр йөк ташыуҙай мәжбүри хеҙмәт килгән кешеләр өсөн был ысынлап та шулай. Әммә тимераяҡта шыуыусылар өсөн эш менән тормош араһындағы бәйләнеште ҡыя һыҙыҡҡа (/) ҡарағанда дефис менән тамғалау күпкә дөрөҫөрәк булыр ине. Тормошомдо тулыһынса биләп алыуын теләмәгән бер ниндәй эш өҫтөндә лә эшләргә теләмәҫ инем.
Әлбиттә, Macintosh кеүек нәмә яһағанда бындай мотивация кимәленә өлгәшеү еңелерәк. Яңы нәмә үҙеңдең шәхси проектың кеүек еңел тойола. Программалаусыларҙың яңынан яҙыу талап ителмәгән нәмәләрҙе яңынан яҙырға ынтылыуының һәм булған нәмәләрҙең үҙ версияларын булдырырға тырышыуының бер сәбәбе лә ошонда. Был ҡайһы берҙә етәкселәрҙе хафаға һала, һәм баҫылған символдарҙың дөйөм һаны менән үлсәгәндә, был һирәк кенә иң ҡулай сиселеш була. Ләкин был һәр ваҡыт тәкәбберлектән йәки аңһыҙлыҡтан ғына килеп сыҡмай. Кодты нулдән башлап яҙыу шул тиклем ҙур ҡәнәғәтлек бирә — хатта яҡшы программалаусы, юҡҡа сыҡҡан ошонса символдарға ҡарамаҫтан, йомғаҡта ота ғына. Ысынында иһә, тап ошондай ҡайтанан яҙыуҙарға дәртләндереү капитализмдың өҫтөнлөктәренең береһе булырға мөмкин. Нимәнелер эшләргә программа кәрәк булған компания икенсе бер компанияла яҙылған программаны ҡуллана алмай, һәм шуға күрә уны үҙе яҙырға мәжбүр була, ә был йыш ҡына тағы ла яҡшыраҡ булып сыға. [5]
Тимераяҡта шыуыу менән яңы мәсьәләләрҙе сисеү араһындағы тәбиғи бәйләнеш — стартаптарҙың килеме шул тиклем ҙур булыуының бер сәбәбе. Сиселмәгән мәсьәләләрҙең баҙар хаҡы юғарыраҡ булыуы өҫтәүенә, улар өҫтөндә эшләгәндә етештереүсәнлек тә бермә-бер арта. Ысынында, һеҙ хеҙмәт етештереүсәнлегенең икеләтә үҫешен аласыз: һеҙ барыһын да яңынан башлап проектлағанда, шыуа белгәндәрҙе йәлеп итеү еңелерәк, һәм улар бар ваҡытын шыуыуға бағышлай ала.
Стив Джобс Стив Вознякты күҙәтеү арҡаһында тимераяҡта шыуыусылар хаҡында байтаҡ нәмә белгән. Әгәр кәрәкле кешеләрҙе тапһағыҙ, уларға тик иң юғары кимәлдә нимә эшләргә кәрәклеген әйтеү ҙә етә. Ваҡ-төйәген үҙҙәре хәл итәсәк. Ысынында, улар быны үҙҙәре талап итәсәк. Проектты үҙеңдеке итеп тойор өсөн һиңә етерлек кимәлдә автономия кәрәк. Һин бойороҡ буйынса ғына эшләй алмайһың, йәки бюрократия арҡаһында тотҡарлана алмайһың.
Автономияны тәьмин итеүҙең бер юлы — башлыҡтың бөтөнләй булмауы. Бының ике юлы бар: йә үҙең башлыҡ булыу, йә эштән тыш ваҡытта проекттар менән шөғөлләнеү. Финанс яғынан шкаланың ҡапма-ҡаршы остарында торһалар ҙа, стартаптар менән асыҡ сығанаҡлы проекттарҙың (open source) уртаҡ яҡтары күп, шул иҫәптән улар менән йыш ҡына ошо шыуыусылар етәкселек итә. Һәм, ысынлап та, шкаланың бер осонан икенсе осона илтеүсе йәшерен үткәүел бар: стартап идеяларын табыуҙың иң яҡшы юлдарының береһе — бары тик күңел асыу өсөн генә ниндәйҙер проект менән шөғөлләнеү.
Әгәр ҙә һеҙҙең проекттарығыҙ аҡса килтерә торған төрҙән булһа, улар өҫтөндә эшләүе еңел. Аҡса килтермәгәндә ауырыраҡ. Һәм иң ауыры, ғәҙәттә, рухи күтәренкелекте һаҡлау. Бында инде өлкәндәргә балаларға ҡарағанда күпкә ҡыйыныраҡ. Балалар ваҡытты бушҡа үткәрәмме икән тип йәки башҡаларҙыҡы менән сағыштырып борсолмайса, тура сумалар ҙа ағастағы өйҙәрен эшләп тә ҡуялар. Һәм, дөрөҫөн әйткәндә, беҙгә ошо йәһәттән балаларҙан күп нәмәгә өйрәнергә булыр ине. Ололарҙың күбеһендә булған «ысын» эшкә ҡарата юғары талаптар беҙгә һәр саҡ уңыш килтермәй.
Үҙ проектыңдың иң мөһим этабы — уның башы: ниндәйҙер бер нәмәне эшләү шәп булыр ине тип уйлауҙан уны ысынында эшләүгә күскән мәл. Һәм был мәлдә юғары талаптар файҙаһыҙ ғына түгел, ә ысынлап та зарарлы. Бик күп яңы проекттар башлап ташлаусылар әҙ, ләкин, минеңсә, уңышһыҙлыҡтан ҡурҡып, башланһа уңыш килтерәсәк проекттарға тотонмай ҡалыусылар күпкә күберәк.
Әммә бала саҡта ағастағы өйҙәребеҙҙең оло тормоштағы проекттарға илтеүсе юл икәнен белеүҙән файҙалана алмаһаҡ та, олоғайғас, һәр хәлдә, үҙ проекттарыбыҙҙың ағастағы шул өйҙәргә тоташҡан оҙон юлда тороуын төшөнөүҙән файҙа таба алабыҙ. Бала саҡта яңы бер нәмә башлағандағы ул вайымһыҙ үҙ-үҙеңә ышанысты хәтерләйһегеҙме? Уны кире ҡайтарыу ҙур көскә эйә булыр ине.
Өлкәнәйгәс, бындай ышанысты һаҡлау ауырыраҡ булһа ла, беҙ, һәр хәлдә, нимә эшләгәнебеҙҙе яҡшыраҡ аңлайбыҙ. Балалар бер төрлө эштән икенсеһенә һикерә йәки ҡыуыла, үҙҙәре менән ни булып ятҡанын саҡ аңлай. Ә беҙ иһә эштең төрлө төрҙәре тураһында күберәк беләбеҙ һәм нәҡ нимә эшләүебеҙ өҫтөнән ҙурыраҡ контролгә эйәбеҙ. Иң яҡшыһы — беҙ ике яҡтан да иң һәйбәтен ала алабыҙ: үҙ шәхси проекттарыбыҙ өҫтөндә эшләүҙе аңлы рәүештә һайлау һәм яңы проекттарҙы башлар өсөн шул уҡ вайымһыҙ ышанысҡа эйә булыу.
Иҫкәрмәләр
[1] «Хобби» — ҡыҙыҡлы һүҙ. Хәҙер ул ысын эш булмаған — кешене уның буйынса баһаламай торған шөғөлдө аңлата — әммә тәүҙә ул киң мәғәнәләге ынтылышты йәки дәртле мауығыуҙы (мәҫәлән, сәйәси ҡарашты ла) аңлатҡан, унда кеше баланың ағас атҡа атланып сабыуы кеүек үҙ мауығыуына атланған. Уның һуңғы ваҡыттағы тарыраҡ мәғәнәһенең яҡшы яҡҡамы, әллә насар яҡҡамы үҙгәреүен әйтеүе ҡыйын. Һис шикһеҙ, бында ялған хаталар бик күп — аҙаҡ бик мөһим булып сыҡҡан, ләкин башта бары тик ябай «хобби» тип ситкә ҡағылған бик күп проекттар бар. Икенсе яҡтан, был төшөнсә үҫештең башланғыс, «ямғырһыҙ өйрәк бәпкәһе» этабында торған проекттар өсөн ҡиммәтле япма булып тора.
[2] Талапсан «ҡаты ҡуллы» ата-әсәләр, ғәҙәттә ата-әсәләр нисек эшләй, үткән һуғыш менән көрәшә. Элек, уңышҡа өлгәшеү юлы алдан билдәләнгән баҫҡыс буйлап үргә үрмәләгәндә дипломдар һәм таныҡлыҡтар йыйыу булған саҡта, билдәләр мөһимерәк ине. Ләкин уларҙың тактикаһы билдәләргә йүнәлтелгән булыуы үҙенә күрә яҡшы ла. Әгәр ҙә улар проекттар биләмәһенә бәреп инеп, балаларын уларҙы көсләп эшләргә мәжбүр итеп, был төр хеҙмәткә ҡарата нәфрәт уятһа, ни тиклем ҡурҡыныс булыр ине. Билдәләр — ул үҙе лә шыҡһыҙ, яһалма донъя, һәм ата-әсәнең ҡыҫылыуы уға ҙур зыян килтермәй, ә үҙ проекттарың өҫтөндә эшләү — күпкә нескәрәк, шәхси нәмә, уны бик еңел генә селпәрәмә килтерергә була.
[3] Үҙ проекттарың өҫтөндә эшләү менән башҡалар менән хеҙмәттәшлек итеү араһындағы ҡатмарлы, яйлап ҡына күсә торған сик — «яңғыҙ даһи» төшөнсәһе тураһында ошондай күп бәхәстәр булыуының бер сәбәбе. Ғәмәлдә кешеләр төрлөсә хеҙмәттәшлек итә (йәки итмәй), әммә яңғыҙ даһи идеяһы — һис шикһеҙ уйҙырма ғына түгел. Уның нигеҙендә эшләүҙең билдәле бер рәүешенә тура килгән хәҡиҡәт төшөнсәһе ята.
[4] Хеҙмәттәшлек тә ҙур көскә эйә. Иң ҡулай ойошма — хеҙмәттәшлек менән шәхси ҡыҙыҡһыныуҙы бер-береһенә мөмкин тиклем әҙ зыян килтерерлек итеп яраштырғаны. Ҡыҙығы шунда, компаниялар менән университет кафедралары был идеалға ҡапма-ҡаршы яҡтарҙан килә: компаниялар хеҙмәттәшлекте талап итә, һәм ҡайһы берҙә «шыуыусыларҙы» эшкә алып та, уларға шыуырға ла мөмкинлек бирә ала; ә университет бүлектәре бойондороҡһоҙ тикшеренеүҙәр үткәреү һәләтен талап итә (был ғәҙәт буйынса шыуыу тип иҫәпләнә, ул ысынында шулай булһа ла, булмаһа ла), һәм улар эшкә алған кешеләр үҙҙәре теләгән кимәлдә хеҙмәттәшлек итә.
[5] Әгәр компания үҙенең программа тәьминәтен яңы килгән иң яҡшы программалаусылар һәр ваҡыт таҙа бит асырлыҡ итеп ойоштора алһа, ул үҙенә күрә мәңгелек йәшлеккә эйә булыр ине. Был мөмкин булмаҫлыҡ нәмә лә түгел. Әгәр һеҙҙә етерлек асыҡ ҡағиҙәләр менән уйын билдәләгән программа базаһы (һөлдәһе) булһа, айырым программалаусылар үҙҙәренең шәхси уйнаусыларын яҙа ала ине.
Был эссенең ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Тревор Блэквеллға, Пол Бакхайтҡа, Энди Герцфельдҡа, Джессика Ливингстонға һәм Питер Норвигҡа рәхмәтемде белдерәм.