Бірнеше күн бұрын мектептен үйге қайтып келе жатып, тоғыз жасар ұлым өзі жазып жүрген әңгімесін жалғастыру үшін үйге тезірек жеткісі келетінін айтты. Оның бұл сөзі маған өзге сөздерінен әлдеқайда қатты қуаныш сыйлады — тек өз әңгімесіне құлшынып тұрғаны үшін ғана емес, жұмыс істеудің осындай жолын тапқаны үшін де. Жеке өз жобаңмен айналысу кәдімгі жұмыстан жаяу жүру мен коньки тебудің айырмашылығындай ерекшеленеді. Бұл әлдеқайда қызықты әрі әлдеқайда өнімді.
Ұлы істердің қанша бөлігі осы мағынада «коньки тепкен» адамдардың қолынан шықты екен? Барлығы болмаса да, айтарлықтай үлкен бөлігі екені анық.
Өзіңнің жеке жобаңмен айналысудың ерекше бір сиқыры бар. Мұндайда адам өзін дәл бақытты сезінеді деп айта алмас едім. Дұрысырақ сөз — құлшынысты немесе бар пейілімен берілген болар еді. Ісің оңынан шығып жатқанда бақыттысың, бірақ көбінесе олай болмайды. Мен эссе жазған кезімде, уақытымның көбін уайым мен күмәнданумен өткіземін: эссе нашар шыға ма деп уайымдаймын және анық көре алмай тұрған қандай да бір идеяны қармалғандықтан аң-таң боламын. Оны сөзбен жеткізе алар ма екем? Ақырында, жеткілікті уақыт бөлсем, көбіне қолымнан келеді, бірақ бұған ешқашан сенімді бола алмаймын; алғашқы бірнеше талпыныс көбіне сәтсіз аяқталады.
Іс сәтті шыққан сәттерде бақыт сезімі болады, бірақ ол ұзаққа бармайды, өйткені бірден келесі мәселеге көшесің. Ендеше неге бұлай істеу керек? Себебі дәл осылай жұмыс істегенді ұнататын жандар үшін басқа ештеңе бұдан артық үйлесімді болып көрінбейді. Өзіңді өз ортасында еркін өмір сүріп жатқан, өзіне бұйырған істі істеп жатқан жануардай сезінесің — бәлкім әрдайым бақытты емес шығарсың, бірақ бойың сергек әрі тірісің.
Көптеген балалар өз жобаларымен айналысудың осындай құлшынысын бастан өткереді. Ең қиыны — мұны ересек шақтағы істейтін жұмысыңмен ұштастыру. Ал біздің қалыптасқан әдеттеріміз бұны одан сайын қиындата түседі. Біз «ойын» мен «хоббиді» «жұмыстан» сапалық жағынан мүлде бөлек нәрсе ретінде қабылдаймыз. Ағаш үстіне үйшік салып жүрген бала үшін бұл істен сәулет өнеріне немесе инженерлікке апаратын тікелей (бірақ ұзақ) жол бар екені түсініксіз. Сол жолды көрсетудің орнына, біз балалардың ісін нағыз жұмыстан өзгеше нәрсе ретінде көріп, оны жасырамыз. [1]
Балаларға олардың ағаштағы үйшіктері есейгенде істейтін жұмысына апарар жолдың басы болуы мүмкін деп айтудың орнына, біз оларға бұл жол мектеп арқылы өтеді дейміз. Ал өкінішке қарай, мектептегі жұмыс жеке өз жобаңмен айналысудан мүлде басқаша болып келеді. Ол көбіне жоба да емес, өзіңдікі де емес. Сондықтан мектеп күрделенген сайын, жеке өз жобаларымен айналысу үрдісі көмескіленіп, бір шетте әрең үзілмей қалған жіңішке жіпке айналады.
Жоғары сынып оқушыларының ағаш үстіне үйшік салудан бас тартып, қандай да бір емтиханнан өту үшін сыныпта Дарвин немесе Ньютон туралы міндетті түрде жаттап отырғанын ойлау сәл көңілге қаяу түсіреді; ал шын мәнінде Дарвин мен Ньютонды танымал еткен еңбектер емтиханға дайындалудан гөрі, сол ағашқа үйшік салудың рухына әлдеқайда жақын еді.
Егер мен өз балаларымның жақсы баға алуы мен өздерінің өршіл жобаларымен айналысуының арасынан таңдау жасауым керек болса, мен жобаларды таңдар едім. Бұл менің тым еркелететін ата-ана болғанымнан емес, процестің екінші жағында болып көргендіктен және қайсысы болашақты жақсырақ болжай алатынын білетіндіктен. Y Combinator үшін стартаптарды таңдаған кезде, мен үміткерлердің бағаларына мән бермейтінмін. Бірақ егер олар жеке өз жобаларымен айналысқан болса, мен сол туралы егжей-тегжейлі білгім келетін. [2]
Мектептің осындай болуы сөзсіз заңдылық шығар. Мен оны түбегейлі өзгертуіміз керек деп отырған жоқпын (өзгертпеу керек деп те айтпаймын), тек оның біздің еңбекке деген көзқарасымызға қалай әсер ететінін түсінуіміз керек — ол бәсекелестікті қармақ ретінде пайдалана отырып, бізді коньки тебуден алыстатып, міндетті, ауыр әрі маңдай терді төгетін жұмысқа бағыттайды.
Кейде мектептегі жұмыс та жеке өз жобаңа айналатын кездер болады. Мен қашан реферат немесе ғылыми жұмыс жазуым керек болса, ол менің жеке жобама айналатын — таңқаларлығы, тек ағылшын тілі сабақтарынан басқасында, өйткені ағылшын тілі сабақтарында жазуды талап ететін нәрселер тым жасанды. Ал колледжге түсіп, информатика (CS) сабақтарын ала бастағанда, жазуға тиіс бағдарламаларым жеке өз жобаларыма айналды. Мен бірдеңе жазған немесе бағдарламалаған сайын, әдетте, коньки теуіп жүргендей болатынмын және бұл әлі күнге дейін солай.
Сонымен, жеке өз жобаңның шекарасы нақты қай жерде? Бұл қызық сұрақ, бір жағынан жауабы өте күрделі болғандықтан, екінші жағынан бәске тым көп нәрсе тігілгендіктен. Жұмыстың «өзіңдікі» болуының екі мағынасы бар болып шығады: 1) оны біреу бұйырғандықтан ғана емес, өз еркіңмен істеп жатқаның, және 2) оны өзің жеке жасап жатқаның.
Алғашқысының шекарасы айтарлықтай айқын. Өз ісіне шын берілген адамдар жетелеу мен итермелеудің айырмашылығын өте сезімтал түрде сезінеді, ал жұмыс әдетте осы екі санаттың біреуіне ғана жатады. Бірақ бұны тексеру тек біреудің саған тапсырма берген-бермегенінде ғана емес. Сіз өзіңізге тапсырылған нәрсені де өз таңдауыңызбен істей аласыз. Шын мәнінде, сіз оны тапсырған адамнан әлдеқайда тереңірек өз игілігіңізге айналдыра аласыз.
Мысалы, көптеген адамдар үшін математикадан үй тапсырмасы — бұл бұйырылған іс. Бірақ математик болған әкем үшін бұл олай емес еді. Көбіміз математика оқулығындағы есептерді әр тарауда түсіндірілген материал бойынша білімімізді тексеру немесе дамыту құралы ретінде қарастырамыз. Ал әкем үшін ең бастысы осы есептер болатын, ал мәтін жай ғана түсініктеме іспетті еді. Әкем жаңа математика кітабын алған сайын, оған басқатырғыш берілгендей сезінетін: шешуге арналған жаңа есептер жиынтығы бар және ол бірден барлығын шешуге кірісетін.
Жобаның жеке өзіңдікі болуының екінші мағынасы — оны жалғыз өзің орындау — әлдеқайда жұмсақ шекараға ие. Ол біртіндеп ынтымақтастыққа ұласады. Қызығы, ол ынтымақтастыққа екі түрлі жолмен ауысады. Ынтымақтастықтың бір жолы — ортақ бір жобаны бірге бөлісу. Мысалы, екі математик өзара әңгіме барысында қалыптасатын дәлелдеу үстінде бірлесе жұмыс істегенде. Екінші жолы — бірнеше адам басқатырғыштың бөлшектеріндей бір-біріне үйлесетін өздерінің жеке жобаларымен айналысқанда. Мысалы, бір адам кітаптың мәтінін жазып, екіншісі оның графикалық дизайнын жасағанда. [3]
Ынтымақтастықтың бұл екі жолын, әрине, біріктіруге болады. Бірақ қолайлы жағдайда, жеке өз жобаңмен айналысудың құлшынысы үлкен ұйымның аласапыран жұмыс ағынына сіңіп кетпес бұрын біраз уақыт бойы сақталуы мүмкін. Шын мәнінде, табысты ұйымдардың тарихы — бұл белгілі бір дәрежеде осы құлшынысты сақтап қалу әдістерінің тарихы. [4]
Түпнұсқа Macintosh-ты жасаған команда осы құбылыстың тамаша үлгісі болды. Баррелл Смит, Энди Херцфельд, Билл Аткинсон және Сьюзан Кэр сияқты адамдар жай ғана бұйрықтарды орындап отырған жоқ. Олар Стив Джобс ұрған теннис доптары емес, Стив Джобс ұшырған зымырандар еді. Олардың арасында үлкен ынтымақтастық болды, бірақ олардың әрқайсысы жеке өз жобасымен айналысудың құлшынысын жеке басынан өткерген сияқты.
Энди Херцфельд Macintosh туралы кітабында олардың кешкі астан кейін кеңсеге қайта оралып, түн ауғанша қалай жұмыс істегендерін сипаттайды. Өздерін шабыттандыратын жобамен айналысудың рақатын ешқашан сезінбеген адамдар мұндай ұзақ уақыт жұмыс істеуді қара жұмыс орындарындағы немесе ауыр цехтардағы еңбектен ажырата алмайды, бірақ бұлар — бір-біріне мүлде қарама-қарсы дүниелер. Сондықтан «жұмыс пен жеке өмір теңгерімін» қасарыса талап ету — қателік. Шын мәнінде, «жұмыс/өмір» деген тіркестің өзі қателікті қамтиды: ол жұмыс пен өмірді екі бөлек нәрсе деп есептейді. «Жұмыс» деген сөз автоматты түрде міндетті әрі ауыр еңбекті білдіретін адамдар үшін бұл шынымен солай. Бірақ коньки тебушілер үшін жұмыс пен өмір арасындағы қатынасты қиғаш сызықтан гөрі сызықшамен белгілеген дұрысырақ болар еді. Мен бүкіл өмірімді жаулап алуын қаламайтын ешқандай іспен айналысқым келмес еді.
Әрине, Macintosh сияқты бірдеңе жасап жатқанда осындай ынта-жігер деңгейіне жету оңайырақ. Жаңа нәрсені жеке өз жобаң ретінде сезіну оңай. Бағдарламашылардың қайта жазуды қажет етпейтін нәрселерді қайта жазуға және бұрыннан бар нәрселердің өз нұсқаларын жасауға бейімділігінің бір себебі де осында. Бұл кейде менеджерлерді алаңдатады және терілген таңбалардың жалпы санымен өлшегенде, бұл сирек оңтайлы шешім болады. Бірақ бұған әрдайым тек тәкаппарлық немесе білместік себеп бола бермейді. Кодты нөлден бастап жазу әлдеқайда үлкен қанағат сезімін береді — соншалықты, жақсы бағдарламашы таңбалардың орасан зор ысырабына қарамастан, соңында бәрібір ұтыста қалуы мүмкін. Шынында да, мұндай қайта жазуды ынталандыру капитализмнің бір артықшылығы болуы мүмкін. Бірдеңе істеу үшін бағдарламалық жасақтаманы қажет ететін компания басқа компанияда дәл сол үшін жазылған бағдарламаны қолдана алмайды, сондықтан өздерінікін жазуға мәжбүр болады, ал ол көбінесе жақсырақ болып шығады. [5]
Коньки тебу мен жаңа мәселелерді шешу арасындағы табиғи үндестік — стартаптардан келетін қайтарымның соншалықты жоғары болуының бір себебі. Шешілмеген мәселелердің нарықтағы бағасы жоғары ғана емес, сонымен бірге олармен жұмыс істегенде өнімділікке жеңілдік аласыз. Шын мәнінде, өнімділіктің екі есе артуына қол жеткізесіз: таза парақтан жобалаған кезде коньки тебушілерді жұмысқа тарту оңайырақ болады және олар бүкіл уақытын коньки тебуге арнай алады.
Стив Джобс Стив Вознякты бақылай отырып, коньки тебушілер туралы біраз нәрсені білді. Егер сіз дұрыс адамдарды таба алсаңыз, оларға тек ең жоғары деңгейде не істеу керектігін айтсаңыз жеткілікті. Егжей-тегжейін олар өздері шешеді. Тіпті, олар мұны талап етеді. Жоба жеке өзіңдікі болып көрінуі үшін сізде жеткілікті дербестік болуы керек. Сіз тапсырыс бойынша жұмыс істей алмайсыз немесе бюрократияның салдарынан баяулай алмайсыз.
Дербестікті қамтамасыз етудің бір жолы — бастықтың мүлде болмауы. Оған жетудің екі жолы бар: өзіңіз бастық болу және жұмыстан тыс уақытта өз жобаларыңызбен айналысу. Қаржылық жағынан қарама-қарсы полюстерде болғанымен, стартаптар мен бастапқы коды ашық жобалардың ортақ тұстары көп, соның ішінде оларды көбінесе коньки тебушілер басқарады. Шынында да, бұл шкаланың бір басынан екінші басына апаратын құрт індей тікелей жол бар: стартап идеяларын табудың ең жақсы тәсілдерінің бірі — бір жобамен тек қызық үшін айналысу.
Егер жобаларыңыз ақша әкелетіндей болса, олармен жұмыс істеу оңай. Олай болмаған жағдайда қиынырақ. Ал ең қиыны, әдетте, рухани көңіл-күй. Міне, осы тұста ересектерге балаларға қарағанда әлдеқайда қиын. Балалар уақытты босқа өткізіп жатырмын ба, әлде бұл басқа ағаш үйшіктермен салыстырғанда қалай болар екен деп алаңдамай, бірден іске кірісіп, өз үйшіктерін салады. Шынымды айтсам, бұл жағынан балалардан көп нәрсені үйренуге болады. Көптеген ересектердің «нағыз» жұмысқа қоятын жоғары талаптары әрдайым пайдамызға жарай бермейді.
Жеке өз жобаңдағы ең маңызды кезең — бұл басталу кезеңі: «пәлендей нәрсені жасау керемет болар еді» деген ойдан нақты сол нәрсені істеуге көшкен сәт. Ал сол сәтте жоғары талаптар жай ғана пайдасыз болып қана қоймай, тікелей зиян тигізеді. Тым көп жаңа жобаларды бастайтын адамдар аз, бірақ, менің ойымша, сәтсіздікке ұшырау қорқынышынан бастаған жағдайда сәтті болар еді деген жобаларды бастаудан тартынатындар әлдеқайда көп.
Бірақ бала кезімізде ағаштағы үйшіктеріміз ересек жобаларға апаратын жолда тұрғанын білудің пайдасын көре алмасақ та, ең болмағанда ересек болғанда жобаларымыздың ағаш үйшіктерге дейін созылып жатқан жолда екенін білуден пайда таба аламыз. Жаңа бірдеңені бастар кезде балалық шақта болған сол алаңсыз сенімділік есіңізде ме? Сол сенімділікті қайтарып алу — керемет күш болар еді.
Ересек кезімізде мұндай сенімділікті сақтау қиынырақ болғанымен, біз ең болмағанда не істеп жатқанымызды жақсырақ түсінетін боламыз. Балалар өздеріне не болып жатқанын әрең түсініп, жұмыстың бір түрінен екінші түріне ауысып кетеді немесе солай қарай бағытталады. Ал біз жұмыстың әртүрлі түрлері туралы көбірек білеміз және қайсысымен айналысатынымызды көбірек бақылай аламыз. Ең дұрысы, біз екі дүниенің де жақсысын ала аламыз: жеке өз жобаларымызбен айналысуды саналы түрде таңдау және жаңаларын бастауда алаңсыз сенімді болу.
Ескертпелер
[1] «Хобби» — қызық сөз. Қазір бұл нағыз жұмыс емес — адамның қабілеті ол арқылы бағаланбайтын жұмыс дегенді білдіреді, бірақ бастапқыда ол жай ғана жалпы мағынадағы құмарлықты білдірген (тіпті саяси көзқарасты да, мысалы), баланың ойыншық ағаш атын мінгені сияқты оған метафоралық түрде «мініп алған». Оның кейінгі, тар мағынасы жақсылыққа ма, әлде жамандыққа ма, оны айту қиын. Әрине, көптеген жалған оң нәтижелер бар — соңында маңызды болып шығатын, бірақ бастапқыда жай ғана хобби ретінде бағаланбайтын көптеген жобалар бар. Бірақ екінші жағынан, бұл тұжырымдама жобаларға олардың ерте, ұсқынсыз балапан кезеңінде құнды қалқан болады.
[2] Қатал «жолбарыс» ата-аналар, ата-аналар жиі жасайтындай, өткен соғыспен күресіп жатыр. Бағалар табысқа жету жолы алдын ала белгіленген баспалдақпен көтеріле отырып, дипломдар мен куәліктерге қол жеткізу болған бұрынғы заманда маңыздырақ еді. Бірақ олардың тактикасының бағаларға шоғырланғаны да дұрыс болған шығар. Егер олар жобалар аумағына басып кіріп, балаларын оған мәжбүрлеу арқылы осындай жұмысқа деген жиіркенішін тудырса, қандай сұмдық болар еді. Бағалар онсыз да сүреңсіз, жасанды әлем, және оған ата-ананың араласуы аса қатты зиян тигізбейді, ал жеке өз жобаларымен айналысу — өте оңай бүлініп кетуі мүмкін анағұрлым нәзік, жеке кеңістік.
[3] Жеке өз жобаларымен айналысу мен басқалармен ынтымақтасу арасындағы күрделі, біртіндеп ауысатын шекара — бұл «жалғыз данышпан» идеясы туралы соншалықты көп дау-дамайдың болуының бір себебі. Іс жүзінде адамдар әртүрлі тәсілдермен ынтымақтасады (немесе ынтымақтаспайды), бірақ жалғыз данышпан идеясы сөзсіз миф емес. Онда белгілі бір жұмыс тәсілімен үйлесетін шындықтың өзегі бар.
[4] Ынтымақтастық та күшті құрал. Оңтайлы ұйым әрқайсысына ең аз зиян келтіретіндей етіп ынтымақтастық пен меншік сезімін үйлестірер еді. Бір қызығы, компаниялар мен университет кафедралары бұл мұратқа қарама-қарсы бағыттан келеді: компаниялар ынтымақтастықты талап етеді, және кейде коньки тебушілерді жұмысқа қабылдап, олардың коньки тебуіне мүмкіндік береді, ал университет кафедралары тәуелсіз зерттеу жүргізу қабілетін талап етеді (ол коньки тебу болсын-болмасын, әдет бойынша солай қабылданады), ал олар жалдаған адамдар өз қалауынша ынтымақтасады.
[5] Егер компания өз бағдарламалық жасақтамасын жаңадан келген үздік бағдарламашылар әрдайым таза парақтан бастай алатындай етіп құра алса, ол мәңгілік жастыққа ие болар еді. Бұл мүмкін емес нәрсе болмауы да ғажап емес. Егер сізде жеткілікті анық ережелері бар ойынды анықтайтын бағдарламалық негіз болса, жеке бағдарламашылар өз ойыншыларын жаза алар еді.
Осы мәтіннің нобайларын оқып шыққаны үшін Тревор Блэквеллге, Пол Бакхайтка, Энди Херцфельдке, Джессика Ливингстонға және Питер Норвигке алғыс айтамын.