Уңышлы кешеләр, ҡағиҙә булараҡ, ныҡышмал була. Яңы идеялар йыш ҡына башта уҡ эшләп китмәй, ләкин был уларҙы туҡтатмай. Улар тырышыуҙан туҡтамай һәм ахыр сиктә килеп сыҡҡан берәй нәмә таба.
Ә бына ябай үжәтлек, киреһенсә, уңышһыҙлыҡҡа килтерә. Үжәт кешеләр шул тиклем ялҡыта. Улар тыңламай. Баштары менән диуарға бәрелә һәм бер нигә лә ирешмәй.
Ләкин был ике осраҡ араһында ысынлап та ниндәй ҙә булһа айырма бармы? Ныҡышмал һәм үжәт кешеләр ысынында төрлөсә эш итәме? Йәки улар бер үк нәмәне эшләй ҙә, беҙ уларҙың хаҡлы булып сығыуына йәки сыҡмауына ҡарап ҡына ныҡышмал йәки үжәт тип атайбыҙмы?
Әгәр берҙән-бер айырма ошонда ғына булһа, был айырманан өйрәнерлек бер нәмә лә юҡ. Берәйһенә үжәт түгел, ә ныҡышмал бул тип әйтеү — уға яңылышма, хаҡ бул тип әйтеү менән бер, ә быны ул үҙе лә белә. Әгәр ныҡышмаллыҡ менән үжәтлек ысынында төрлө тәртип рәүештәре булһа, уларҙы айырып ҡарау отошло булыр ине. [1]
Мин бик күп тәүәккәл кешеләр менән һөйләштем, һәм миңә улар төрлө тәртип формалары һымаҡ тойола. Йыш ҡына һөйләшеүҙән һуң: «Бына был егет ныҡ тәүәккәл», йәки «Был бигерәк үжәт инде», тип уйлап киткәнем булды, һәм бында һүҙ уларҙың хаҡлы булып күренеүендә генә түгелдер тип уйлайым. Был да йоғонто яһай, ләкин төп сәбәп түгел.
Үжәт кешеләрҙә хаталаныуҙан тыш та тағы бер ялҡытҡыс нәмә бар. Улар тыңламай. Ә бөтә тәүәккәл кешеләр тураһында улай тип әйтеп булмай. Коллисон ағай-энеләренән дә тәүәккәлерәк кешене күҙ алдына ла килтерә алмайым, һәм һеҙ уларға берәй проблеманы күрһәтһәгеҙ, улар тыңлап ҡына ҡалмай, ә йыртҡыстарса бер иғтибар менән тыңлай. Кәмәләренең төбөндә тишек бармы? Моғайын, юҡтыр, ләкин булһа, улар быны белергә теләй.
Күпселек уңышлы кешеләр менән дә шул уҡ хәл. Һеҙ улар менән риза булмаған саҡта улар һәр ваҡыттағынан да нығыраҡ ихлас ҡушыла. Ә үжәттәр иһә һеҙҙе ишетергә лә теләмәй. Проблемаларға күрһәтһәгеҙ, уларҙың күҙҙәре тоноҡлана, ә яуаптары доктрина тураһында һөйләгән идеологтарҙыҡы һымаҡ яңғырай. [2]
Ныҡышмалдар менән үжәттәрҙең бер-береһенә оҡшаш күренеүенең сәбәбе — икеһен дә туҡтатыуы ҡыйын булыуында. Ләкин уларҙы төрлө мәғәнәлә туҡтатыуы ҡыйын. Ныҡышмалдар — моторҙарының тиҙлеген кәметеп булмаған кәмәләр кеүек. Үжәттәр иһә рулен бороп булмаған кәмәләр кеүек. [3]
Иң ябай осраҡта уларҙы айырып булмай: проблеманы хәл итеүҙең бер генә юлы булғанда, һеҙҙең берҙән-бер һайлауығыҙ — бирелеү йәки бирелмәү, һәм ныҡышмаллыҡ та, үжәтлек тә «юҡ» ти. Күрәһең, шуға күрә лә халыҡ мәҙәниәтендә был ике төшөнсә йыш ҡына бутала. Ул ябай проблемаларҙы күҙ уңында тота. Әммә проблемалар ҡатмарлашҡан һайын, беҙ улар араһындағы айырманы күрә алабыҙ. Ныҡышмалдар ҡарарҙар ағасының үрге быуындарына түбәнге ваҡ-төйәктәргә ҡарағанда күпкә нығыраҡ бәйләнгән, ә үжәттәр бөтә ағас буйлап бер ниндәй айырмаһыҙ «бирешмәҫкә» тигән һүҙҙе һибә.
Ныҡышмалдар маҡсатҡа ынтыла. Үжәттәр иһә уға нисек ирешеү тураһындағы үҙ идеяларына йәбешә.
Иң насары шул: был уларҙың проблеманы хәл итеү тураһындағы тәүге идеяларына бәйләнеүен аңлата, ә бит был идеялар эш барышындағы тәжрибәгә иң аҙ таянғандары була. Тимәк, үжәттәр деталдәргә генә бәйләнеп ҡалмай, ә хата деталдәргә бәйләнеү ихтималлығы ла сиктән тыш ҙур.
Ни өсөн улар шундай һуң? Үжәттәр ни өсөн үжәт? Бер ихтималлыҡ — уларҙың хәле етмәүендә. Улар бик үк һәләтле түгел. Улар ауыр проблемаға тотона. Шунда уҡ баштарынан ашып китә. Һәм улар, сайҡалған карап палубаһындағы кеше үҙенә яҡын тотҡаға йәбешкән кеүек, үҙ уйҙарына йәбешә.
Башта минең теориям шундай ине, ләкин ентекләп ҡарағас, ул дөрөҫ булып сыҡманы. Әгәр үжәтлек бары тик хәлдән килмәҫлек ауырлыҡ эҙемтәһе генә булһа, һеҙ ныҡышмал кешеләргә тағы ла ҡатмарлыраҡ мәсьәләләр биреп, уларҙы үжәт итә алыр инегеҙ. Ләкин асылда улай булмай. Әгәр һеҙ Коллисондарға сиктән тыш ауыр проблема бирһәгеҙ, улар үжәткә әйләнмәҫ ине. Киреһенсә, уларҙың үжәтлеге кәмер ине. Улар һәр яңы нәмәгә асыҡ булырға кәрәклеген белер ине.
Шул уҡ рәүештә, әгәр үжәтлек килеп тыуған хәлгә бәйле булһа, үжәттәр еңелерәк проблемаларҙы хәл иткәндә үжәтләнеүҙән туҡтар ине. Ләкин улар туҡтамай. Әгәр үжәтлек тышҡы хәл-шарттарҙан килеп сыҡмай икән, тимәк, ул эстән килә. Был кешенең холҡона хас сифат булырға тейеш.
Үжәтлек — үҙ идеяларыңды үҙгәртеүгә рефлектор рәүештә ҡаршылашыу. Был аҡылһыҙлыҡ менән бер түгел, ләкин улар бик тығыҙ бәйләнгән. Үҙ идеяларыңды үҙгәртеүгә рефлектор ҡаршылыҡ күрһәтеү, ҡапма-ҡаршы дәлилдәр артҡан һайын, яһалма ахмаҡлыҡҡа әйләнә. Һәм үжәтлек — аҡылһыҙҙар ҙа еңел ҡуллана алған бирешмәү формаһы. Һеҙгә ҡатмарлы компромистар эҙләргә кәрәкмәй; бары тик үҙ һүҙегеҙҙе һүҙ итеп ултыраһығыҙ. Был хатта билдәле бер сиккә тиклем ярҙам да итә.
Үжәтлектең ябай мәсьәләләрҙә файҙа килтереүе — мөһим ишара. Ныҡышмаллыҡ менән үжәтлек бер-береһенә ҡапма-ҡаршы төшөнсәләр түгел. Улар араһындағы бәйләнеш беҙҙең организмдағы ике төрлө һулыш алыу процесына оҡшаған: аэроб һулыш һәм иң боронғо ата-бабаларыбыҙҙан ҡалған анаэроб һулыш. Анаэроб һулыш — ябайыраҡ процесс, ләкин уның да үҙ файҙаһы бар. Берәй ҡурҡыныстан ҡапыл ситкә һикергәндә, һеҙ тап шуны ҡулланаһығыҙ.
Үжәтлектең иң кулай миҡдары нуль түгел. Әгәр уңышһыҙлыҡҡа тәүге реакцияғыҙ уйлап та тормайынса «мин бирешмәйәсәкмен» тиеү булһа, был яҡшы булыуы мөмкин, сөнки ул паниканы булдырмаҫҡа ярҙам итә. Ләкин уйланмаған ҡарар менән генә алыҫҡа китеп булмай. Кеше ошо шкалала үжәтлек яғына ни тиклем нығыраҡ яҡынлашһа, ҡатмарлы мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә уңышҡа ирешеү ихтималлығы шул тиклем кәмерәк була. [4]
Үжәтлек — ябай нәмә. Ул хайуандарҙа ла бар. Ә бына ныҡышмаллыҡтың эске төҙөлөшө байтаҡ ҡатмарлы булып сыға.
Ныҡышмалдарҙы айырып торған бер сифат — уларҙың энергияһы. Һүҙҙәргә артыҡ ҙур мәғәнә биреү хәүефе булһа ла: улар ябай ҡаршылашыу урынына алға ынтыла. Улар төрлө юлдарҙы һынап ҡарауҙан туҡтамай. Тимәк, ныҡышмалдар шулай уҡ бай фантазиялы булырға тейеш. Төрлө нәмәләрҙе даими һынап ҡарау өсөн, яңы уй-ҡараштар табып торорға кәрәк.
Энергия менән фантазия ғәжәйеп ярашыу тәшкил итә. Һәр береһе икенсеһенең иң яҡшы яҡтарын аса. Энергия ҡыял тыуҙырған идеяларға ихтыяж тыуҙыра, шуның менән уларҙы тағы ла арттыра, ә фантазия энергияға эш итеү йүнәлеше бирә. [5]
Энергия менән ҡыялдың булыуы ғына ла бик һирәк күренеш. Ләкин ҡатмарлы проблемаларҙы хәл итеү өсөн тағы өс сифат кәрәк: ауырлыҡтарға бирешмәү (түҙемлелек), яҡшы фекер йөрөтөү һәләте һәм ниндәйҙер маҡсатҡа иғтибарҙы туплай белеү.
Түҙемлелек — уңышһыҙлыҡтар арҡаһында рухи төшөнкөлөккә бирелмәү тигәнде аңлата. Проблемалар билдәле бер кимәлгә еткәс, уңышһыҙлыҡтарҙан ҡотолоп булмай, шуға күрә уларҙан һуң аяҡҡа баҫа алмаһағыҙ, һеҙ бары тик бәләкәй күләмдә генә яҡшы эш башҡара алаһығыҙ. Ләкин түҙемлелек үжәтлек менән бер түгел. Түҙемлелек уңышһыҙлыҡтар һеҙҙең рухығыҙҙы һындыра алмай тигәнде аңлата, ә фекерегеҙҙе үҙгәртә алмай тигәнде түгел.
Ысынында, ныҡышмаллыҡ йыш ҡына үҙ фекереңде үҙгәртеүҙе талап итә. Бына ошонда инде яҡшы аҡыл кәрәк була. Ныҡышмалдар байтаҡҡа рациональ була. Улар көтөлгән һөҙөмтәгә иғтибар итә. Нәҡ ошо сифат, ә уйланылмаған батырлыҡ түгел, уларға уңышҡа өлгәшеү ихтималлығы аҙ булған эштәр менән шөғөлләнергә мөмкинлек бирә.
Ләкин ныҡышмалдарҙың да йыш ҡына иррациональ булған бер мәле бар: ҡарарҙар ағасының иң үрге башында. Улар яҡынса бер тигеҙ көтөлгән ҡиммәткә эйә ике проблема араһында һайлағанда, был һайлау ғәҙәттә шәхси өҫтөнлөктәргә бәйле була. Ысынында иһә, улар үҙҙәре эшләргә теләгән проекттың талаптарға тап килеүен тәьмин итеү өсөн проекттарҙы аңлы рәүештә киң диапазонлы көтөлгән ҡиммәттәргә бүләсәк.
Тәжрибәнән күренеүенсә, был проблема түгел. Ҡарарҙар ағасының башында иррациональ булыу ҡурҡыныс түгел. Бер сәбәп — беҙ, кешеләр, үҙебеҙ яратҡан проблема өҫтөндә күберәк тырышып эшләйәсәкбеҙ. Ләкин бында тағы ла бер нескәрәк фактор бар: беҙҙең проблемалар араһындағы өҫтөнлөктәребеҙ осраҡлы түгел. Башҡалар яратмаған берәй мәсьәләне оҡшатһаҡ, был йыш ҡына уның башҡалар уйлағандан күпкә мөһимерәк булыуын аңһыҙ рәүештә тойоп алыуыбыҙға бәйле.
Был беҙҙе бишенсе сифатҡа алып килә: ниндәйҙер дөйөм маҡсат булырға тейеш. Әгәр һеҙ миңә оҡшаған булһағыҙ, бала саҡта бары тик бөйөк бер нәмә эшләү теләге менән генә башлағанһығыҙҙыр. Теория буйынса, был иң көслө этәргес булырға тейеш, сөнки ул эшләнә алған барлыҡ нәмәне үҙ эсенә ала. Ләкин ғәмәлдә бының файҙаһы аҙ, сөнки ул сиктән тыш күп нәмәне үҙ эсенә ала. Ул һеҙгә тап ошо мәлдә нимә эшләргә кәрәклеген әйтмәй.
Шуға күрә ғәмәлдә һеҙҙең энергияғыҙ, фантазияғыҙ, түҙемлегегеҙ һәм аҡылығыҙ ярайһы уҡ аныҡ бер маҡсатҡа йүнәлтелергә тейеш. Артыҡ тар ҙа түгел, юғиһә һеҙ эҙләгән нәмәгеҙҙең эргәһендәге бөйөк асышты күрмәй ҡалыуығыҙ мөмкин, ләкин артыҡ дөйөм дә түгел, юғиһә ул һеҙҙе дәртләндермәйәсәк. [6]
Ныҡышмаллыҡтың эске төҙөлөшөнә ҡараһағыҙ, ул үжәтлеккә бөтөнләй оҡшамаған. Ул күпкә ҡатмарлыраҡ. Биш айырым сифат — энергия, ҡыял, түҙемлелек, яҡшы аҡыл һәм маҡсатҡа тупланыу — берләшеп, һеҙҙе бирешмәҫкә мәжбүр итеүе яғынан үжәтлеккә бер аҙ оҡшаған күренеш тыуҙыра. Ләкин бирешмәү ысулығыҙ бөтөнләй башҡа. Үҙгәрештәргә ябай ҡаршы тороу урынына, һеҙҙе энергия һәм түҙемлелек маҡсатҡа табан алып бара, фантазия менән асылған һәм аҡыл менән оптималләштерелгән юлдар буйлап алып бара. Әгәр ҡарарҙар ағасының түбәнге кимәлендәге берәй нәмәнең көтөлгән ҡиммәте ныҡ төшһә, һеҙ унан еңел генә баш тартаһығыҙ, ләкин энергия һәм түҙемлелек һеҙҙе өҫтәрәк һайлаған маҡсатығыҙға табан этәреүен дауам итә.
Уның нимәнән тороуын иҫәпкә алғанда, дөрөҫ үжәтлектең хата үжәтлеккә ҡарағанда күпкә һирәгерәк осрауына йәки уның күпкә яҡшыраҡ һөҙөмтәләр биреүенә аптырайһы түгел. Үжәтләнеү һәр кемдең ҡулынан килә. Ысынында иһә балалар, иҫеректәр һәм ахмаҡтар быны иң яҡшы башҡара. Ә дөрөҫ үжәтлекте тыуҙырған биш сифаттың барыһына ла эйә булған кешеләр бик аҙ, ләкин улар булғанда һөҙөмтәләр тылсымлы була.
Иҫкәрмәләр
[1] Мин яҡшы төргә ҡарата «ныҡышмал», ә яман төргә ҡарата «үжәт» һүҙен ҡулланам, ләкин быны хәҙерге тел ғәҙәтенә ярашлы ғына эшләйем тип әйтә алмайым. Ғәҙәти ҡараш үжәтлектең яҡшы һәм насар төрҙәрен саҡ ҡына айыра, һәм телдә улар буталып ҡулланыла. Яҡшы төр өсөн яңы һүҙ уйлап таба алыр инем, ләкин «ныҡышмал» һүҙенең мәғәнәһен киңәйтеү яҡшыраҡ күренде.
[2] Үжәт булып уңышҡа өлгәшергә мөмкин булған ҡайһы бер өлкәләр бар. Ҡайһы бер сәйәси лидерҙар ошоноң менән билдәле булды. Ләкин тышҡы һынауҙар аша үтергә кәрәк булған осраҡтарҙа был эшләмәйәсәк. Ысынында иһә үжәтлеге менән танылған сәйәси лидерҙар уны яҡшы файҙаланыуы менән түгел, ә хакимлыҡҡа ирешеүе менән билдәле.
[3] Ныҡышмал кешенең рулен бороуға ла бер аҙ ҡаршылыҡ буласаҡ, сөнки йүнәлеште үҙгәртеү ҙә ниндәйҙер сығымдар талап итә.
[4] Үжәттәр ҙә ҡайһы саҡта ҡатмарлы проблемаларҙы хәл итеүгә өлгәшә. Бер юлы — уңыш арҡаһында: көнөнә ике тапҡыр дөрөҫ күрһәткән туҡтаған сәғәт кеүек, улар осраҡлы бер идеяға йәбешә һәм ул дөрөҫ булып сыға. Икенсе осраҡ — уларҙың үжәтлеге башҡа берәй хатаны тигеҙләгәндә. Мәҫәлән, әгәр етәксенең сиктән тыш һаҡ ҡул аҫтындағылары булһа, уларҙың уңыш ихтималлығын баһалауы һәр ваҡыт бер үк йүнәлештә хаталы буласаҡ. Шуға күрә, әгәр ул һәр икеле осраҡта уйлап тормайынса «ҡарамаҫтан алға барырға» тиһә, ғәҙәттә хаҡлы булып сығасаҡ.
[5] Әгәр бары тик энергия һәм ҡыял менән генә сикләнһәгеҙ, рәссам йәки шағир тураһындағы ғәҙәти шарж (карикатура) килеп сыға.
[6] Бәләкәйерәк маҡсаттан башлағыҙ. Тәжрибәгеҙ булмаһа, барыбер теге йәки был яҡҡа яңылышасаҡһығыҙ, һәм әгәр маҡсатты сиктән тыш киң ҡуйып яңылышһағыҙ, бер нигә лә өлгәшә алмаясаҡһығыҙ. Әгәр бәләкәй яҡҡа ҡарай яңылышһағыҙ, һәр хәлдә алға барасаҡһығыҙ. Һуңынан, хәрәкәт итә башлағас, маҡсатты киңәйтәһегеҙ.
Ошо яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Тревор Блэквелл, Джессика Ливингстон, Джеки Макдоноу, Кортни Пипкин, Хардж Таггар һәм Гарри Танға рәхмәтемде белдерәм.