Табысты адамдар табанды келеді. Жаңа идеялар көбіне бастапқыда нәтиже бермейді, бірақ олар бұған мойымайды. Олар әрекет етуді жалғастырады және түбінде нәтиже беретін шешімді табады.
Ал жай ғана қырсықтық, керісінше, сәтсіздікке бастайтын жол. Қырсық адамдар өте шаршатады. Олар тыңдамайды. Олар басын тасқа ұрып, еш нәтижеге қол жеткізбейді.
Бірақ осы екі жағдайдың арасында шынымен қандай да бір айырмашылық бар ма? Табанды және қырсық адамдар іс жүзінде әртүрлі әрекет ете ме? Әлде олар бірдей нәрсе істеп, тек соңында қателескеніне немесе қателеспегеніне қарап, біз оларды табанды немесе қырсық деп бағалаймыз ба?
Егер бар айырмашылық тек осында болса, онда оларды бөле-жара қараудың еш мәні болмас еді. Біреуге қырсық емес, табанды бол деу — оған қателеспей, тек дұрыс бол дегенмен бірдей, ал мұны ол онсыз да біледі. Ал егер табандылық пен қырсықтық шын мәнінде мінез-құлықтың әртүрлі түрі болса, онда олардың аражігін ажыратып алған жөн. [1]
Мен мақсатшыл адамдардың көбімен сөйлестім, және меніңше, бұлар — мінез-құлықтың әртүрлі түрлері. Мен бір әңгімеден кейін көбіне «Ойпыр-ай, мына жігіт өте мақсатшыл екен» немесе «Қап, мына жігіт нағыз қырсықтың өзі екен» деп ойлап шығатынмын, бұл жерде мен тек олардың дұрыс не бұрыс болғанын айтып отырған жоқпын. Бұл да рөл ойнайды, бірақ мәселе тек онда емес.
Қырсық адамдарда тек қателесуімен байланысты емес бір тітіркендіргіш қасиет бар. Олар тыңдамайды. Ал барлық мақсатшыл адамдар туралы бұлай айта алмайсыз. Мен ағайынды Collison-дардан өткен мақсатшыл адамдарды көзге елестете алмаймын, ал оларға қандай да бір мәселені көрсетсеңіз, олар жай ғана тыңдап қоймайды, жыртқыштың құлшынысымен бар ықыласымен тыңдайды. Олардың қайығының түбі тесілді ме? Мүмкін жоқ та шығар, бірақ егер тесілсе, олар бұл туралы міндетті түрде білгісі келеді.
Ең табысты адамдардың көпшілігі де дәл сондай. Олар сізбен келіспеген кезде бұрынғыдан да көбірек мән бере түседі. Ал қырсықтар сізді мүлде естігісі келмейді. Олардың мәселелерін нұсқаған кезде, олардың көздері бозарып, жауаптары доктрина туралы сөйлейтін идеологтардың сөздеріне ұқсайды. [2]
Табандылар мен қырсықтардың ұқсас көрінуінің себебі — екеуін де тоқтату қиын. Бірақ оларды әртүрлі мағынада тоқтату қиын. Табандылар — моторын бәсеңдетуге келмейтін қайық тәрізді. Ал қырсықтар — рөлін бұруға болмайтын қайық сияқты. [3]
Шекті жағдайда оларды ажырату мүмкін емес: мәселені шешудің бір ғана жолы болған кезде, сіздің жалғыз таңдауыңыз — берілу немесе берілмеу, ал табандылық та, қырсықтық та «жоқ, берілмеймін» дейді. Бұқаралық мәдениетте осы екеуінің жиі шатастырылуының себебі осы болса керек. Онда қарапайым мәселелер қарастырылады. Бірақ мәселелер күрделене түскен сайын, біз олардың арасындағы айырмашылықты көре аламыз. Табанды адамдар шешімдер ағашының төменгі деңгейіндегі ұсақ нүктелерге қарағанда, оның жоғарғы нүктелеріне көбірек көңіл бөледі, ал қырсықтар «ешқашан берілмеу» қағидасын бүкіл ағашқа бейберекет шаша береді.
Табандылар мақсатқа байланып тұрады. Қырсықтар сол мақсатқа қалай жету керектігі туралы өз идеяларына жабысып алады.
Одан да жаманы, бұл олардың мәселені шешудегі алғашқы идеяларына байлануға бейім болатынын білдіреді, тіпті бұл идеялар сол мәселемен жұмыс істеу тәжірибесіне мүлде сүйенбесе де. Сондықтан қырсықтар тек ұсақ-түйекке ғана жабысып қоймай, көбінесе бұрыс нәрселерге басымдықпен байланады.
Олар неге бұндай? Қырсықтар неге қырсық болады? Бір себебі — олардың шамасы жетпейді. Олардың қабілеті аса жоғары емес. Олар күрделі мәселені қолға алады. Бірақ бірден шамасынан тыс күйге түседі. Сосын шайқалған кеменің палубасындағы адам жақын маңдағы тұтқаға қалай жабысса, олар да идеяларға дәл солай жармасады.
Менің бастапқы теориям осы еді, бірақ тереңірек тексергенде бұл шыдас бермейді. Егер қырсықтық тек шамадан тыс жүктеменің салдары болса, онда табанды адамдарға күрделірек тапсырмалар беру арқылы оларды қырсыққа айналдыруға болар еді. Бірақ іс жүзінде олай болмайды. Егер сіз Collison-дарға өте күрделі мәселені шешуді тапсырсаңыз, олар қырсық болып кетпейді. Керісінше, олар тіпті қырсықтығын азайта түседі. Олар кез келген нұсқаға ашық болуы керек екенін түсінеді.
Сол сияқты, егер қырсықтық жағдайға байланысты болса, онда қырсық адамдар жеңіл мәселелерді шешу кезінде қырсықтығын қояр еді. Бірақ олар олай етпейді. Ал егер қырсықтық сыртқы жағдайға байланысты болмаса, онда ол іштен туындайды. Ол адам мінезінің бір ерекшелігі болуы керек.
Қырсықтық — бұл өз көзқарасын өзгертуге рефлексті түрде қарсыласу. Бұл ақымақтықпен бірдей емес, бірақ өте жақын. Көзқарасты өзгертуге рефлексті түрде қарсы тұру — қарсы дәлелдер көбейген сайын адамды мәжбүрлі ақымақтыққа апарады. Ал қырсықтық — ақымақ адамдар оңай қолдана алатын «берілмеу» тәсілі. Күрделі ымыралар мен компромисстерді қарастырудың қажеті жоқ; тек табандап тұрып алсаң болғаны. Бұл тіпті белгілі бір дәрежеге дейін жұмыс істейді де.
Қырсықтықтың қарапайым мәселелерде нәтиже беретіні — маңызды түйткіл. Табандылық пен қырсықтық бір-біріне қарама-қарсы емес. Олардың арасындағы байланыс тыныс алудың екі түрі сияқты: оттегімен тыныс алу (аэробты) және ең көне ата-бабаларымыздан қалған оттегісіз тыныс алу (анаэробты). Анаэробты тыныс алу — қарапайым процесс, бірақ оның да пайдасы бар. Қауіп төнгенде кенет секіріп кеткеніңізде, дәл осыны қолданасыз.
Қырсықтықтың оңтайлы мөлшері нөлге тең емес. Сәтсіздікке ұшырағандағы алғашқы реакцияңыз ойланбастан «мен берілмеймін» болуы жақсы нәтиже беруі мүмкін, себебі бұл үрейден сақтайды. Бірақ ойланбаудың да шегі бар. Адам қырсықтық шегіне жақындаған сайын, оның күрделі мәселелерді шешу ықтималдығы азая береді. [4]
Қырсықтық — қарапайым нәрсе. Ол жануарларда да бар. Ал табандылықтың ішкі құрылымы әлдеқайда күрделі болып шығады.
Табандыларды ерекшелейтін нәрсенің бірі — олардың бойындағы күш-қуаты. Сөздерге тым көп мағына жүктеу қаупі бар болса да айтайын, олар жай ғана қарсылық білдіріп қоймай, табанды түрде алға жылжиды. Олар үнемі жаңа амалдарды байқап көреді. Демек, табанды адамдардың қиялы да ұшқыр болуы тиіс. Үнемі әрекет етіп отыру үшін байқап көретін жаңа амалдарды үнемі ойлап табу керек.
Күш-қуат пен қиял — тамаша үйлесім. Олардың әрқайсысы бірін-бірі толықтырып, жақсы қасиеттерін шыңдайды. Қуат қиял тудырған идеяларға сұраныс жасайды, нәтижесінде олар көбейе түседі, ал қиял қуаттың жұмсалатын бағытын анықтайды. [5]
Тек қуат пен қиялдың өзі өте сирек кездеседі. Бірақ күрделі мәселелерді шешу үшін сізге тағы үш қасиет қажет: төзімділік, салиқалы пайым және нақты бір мақсатқа бағдарлану.
Төзімділік — сәтсіздіктерден рухыңды түсірмеу дегенді білдіреді. Мәселе белгілі бір ауқымға жеткенде, сәтсіздіктер болмай қоймайды, сондықтан олардан кейін қайта бой түзей алмасаңыз, үлкен істерді атқара алмайсыз. Бірақ төзімділік — қырсықтық емес. Төзімділік сәтсіздіктердің көңіл-күйіңізді құлатуына жол бермеуді білдіреді, бірақ бұл ойыңызды өзгертпейсіз дегенді білдірмейді.
Шынында да, табандылық көбінесе ойыңды өзгертуді талап етеді. Дәл осы жерде салиқалы пайым қажет болады. Табандылар өте ұтымды келеді. Олар күтілетін құндылыққа (нәтижеге) назар аударады. Олардың сәтті болуы екіталай істермен айналысуына мүмкіндік беретін нәрсе — ұшқалақтық емес, дәл осы қасиет.
Дегенмен, табандылардың да жиі қисынсыздыққа бой алдыратын бір сәті бар: шешімдер ағашының ең жоғарғы шыңында. Олар күтілетін мәні шамамен тең екі мәселенің бірін таңдаған кезде, бәрі көбінесе жеке қалауға келіп тіреледі. Шынында да, олар өздері айналысқысы келетін жобаның лайықты екеніне көз жеткізу үшін жобаларды күтілетін құндылығы бойынша әдейі кең топтарға жіктейді.
Тәжірибе көрсеткендей, бұл үлкен мәселе емес. Шешімдер ағашының жоғарғы жағында қисынсыз болуға болады. Оның бір себебі — біз, адамдар, өзіміз жақсы көретін мәселемен көбірек беріле жұмыс істейміз. Бірақ мұнда тағы бір нәзік фактор бар: мәселелер арасындағы біздің қалауымыз кездейсоқ емес. Басқалар назар аудармаған мәселені жақсы көрсек, бұл оның өзгелер түсінгеннен әлдеқайда маңызды екенін санадан тыс аңғарғанымыздан болуы мүмкін.
Бұл біздің бесінші қасиетімізге әкеледі: қандай да бір жалпы мақсат болуы керек. Егер сіз маған ұқсас болсаңыз, бала кезіңізде бар болғаны ұлы бір іс жасауға құштар болдыңыз. Теория тұрғысынан бұл ең күшті мотивация болуы тиіс, өйткені ол мүмкін болатын барлық нәрсені қамтиды. Бірақ іс жүзінде оның пайдасы аз, себебі ол тым көп нәрсені қамтиды. Ол сізге дәл қазір не істеу керектігін айтпайды.
Сондықтан іс жүзінде сіздің қуатыңыз, қиялыңыз, төзімділігіңіз және салиқалы пайымыңыз белгілі бір нақты мақсатқа бағытталуы керек. Тым нақты емес, әйтпесе іздегеніңіздің жанында тұрған үлкен жаңалықты жіберіп алуыңыз мүмкін, бірақ тым жалпы да емес, әйтпесе ол сізді жігерлендіре алмайды. [6]
Табандылықтың ішкі құрылымына үңілсеңіз, оның қырсықтыққа мүлде ұқсамайтынын көресіз. Ол әлдеқайда күрделі. Бес ерекше қасиет — күш-қуат, қиял, төзімділік, салиқалы пайым және мақсатқа назар аудару — берілмеуге мәжбүрлейтін тұрғыдан алғанда қырсықтыққа ұқсас болып көрінетін құбылысты тудырады. Бірақ берілмеу жолыңыз мүлде басқа. Өзгеріске қарсы тұрудың орнына, сіз қиялмен ашылған және ақылмен жетілдірілген жолдар арқылы, қуат пен төзімділіктің жетелеуімен мақсатқа қарай ұмтыласыз. Егер оның құндылығы жеткілікті түрде төмендесе, шешімдер ағашының төменгі деңгейіндегі кез келген нүктеден бас тарта аласыз, бірақ күш-қуат пен төзімділік сізді жоғары деңгейде таңдаған мақсатыңызға қарай итермелей береді.
Оның қандай қасиеттерден тұратынын ескерсек, қыңырлықтың дұрыс түрінің қате түріне қарағанда әлдеқайда сирек кездесетіні немесе оның анағұрлым жақсы нәтижелер беретіні таңқаларлық емес. Қырсықтық кез келгеннің қолынан келеді. Шындығында, балалар, мастар және ақымақтар оған бәрінен де шебер. Ал қыңырлықтың дұрыс түрін беретін бес қасиеттің барлығы бірдей бойынан табылатын адамдар өте аз, бірақ олар табылған кезде оның нәтижесі ғажайып болады.
Ескертпелер
[1] Мен қыңырлықтың жақсы түріне «табандылық» (persistent), ал жаман түріне «қырсықтық» (obstinate) деген сөзді қолданамын, бірақ мен бұл сөздерді қазіргі күнделікті мағынасында ғана қолданып отырмын деп айта алмаймын. Қоғамдық пікір қыңырлықтың жақсы және жаман түрлерін әрең ажыратады, сондықтан олардың қолданысы да араласып кеткен. Мен жақсы түрі үшін жаңа сөз ойлап таба алар едім, бірақ «табандылық» ұғымының аясын кеңейту дұрысырақ көрінді.
[2] Қырсықтықтың арқасында жетістікке жетуге болатын кейбір салалар бар. Кейбір саяси көшбасшылар осы қасиетімен танымал болды. Бірақ бұл сыртқы сынақтардан өту қажет болатын жағдайларда нәтиже бермейді. Шынында да, қырсықтығымен танымал болған саяси лидерлер билікті жақсы пайдаланғанымен емес, оған қол жеткізгенімен әйгілі.
[3] Табанды адамның рөлін бұруға да белгілі бір дәрежеде қарсылық болады, өйткені бағытты өзгертудің өзі белгілі бір шығынды талап етеді.
[4] Қырсықтар да кейде күрделі мәселелерді шешуде сәттілікке жетеді. Оның бір жолы — кездейсоқ сәттілік: күніне екі рет дұрыс уақытты көрсететін тоқтап қалған сағат сияқты, олар бір кездейсоқ идеяға жабысып алады да, ол дұрыс болып шығады. Екіншісі — олардың қырсықтығы қатенің басқа бір түрін теңестірген кезде орын алады. Мысалы, егер басшының тым сақ қарамағындағылары болса, олардың сәттілік ықтималдығын бағалауы үнемі бір бағытта қателеседі. Сондықтан, егер ол әрбір күмәнді жағдайда ойланбастан «не болса да алға ұмтылыңдар» десе, ол көбінесе дұрыс болып шығады.
[5] Егер сіз осымен ғана тоқтап, тек күш-қуат пен қиялды ғана қалдырсаңыз, суретшінің немесе ақынның үйреншікті карикатурасын аласыз.
[6] Қателесуге тура келсе, кішігірім мақсатқа қарай қателесуден бастаңыз. Егер тәжірибеңіз аз болса, сіз бәрібір екі жақтың бірінде қателесесіз, және егер мақсатты тым кең ету жағына қарай қателессеңіз, ешқайда жете алмайсыз. Ал егер кішігірім жағына қарай қателессеңіз, кем дегенде алға жылжисыз. Содан кейін, қозғала бастаған соң, мақсатты кеңейтесіз.
Осы мәтіннің нобайын оқып шыққандары үшін Trevor Blackwell, Jessica Livingston, Jackie McDonough, Courtenay Pipkin, Harj Taggar және Garry Tan-ға алғыс айтамын.