Уңышлы кешеләр, гадәттә, ныкышмалы була. Яңа фикерләр башта еш кына нәтиҗә бирми, әмма бу аларны туктатмый. Алар омтылуларын дәвам итә һәм ахыр чиктә нәтиҗә бирә торган юл табалар.
Ә менә гади тискәрелек — уңышсызлыкка алып бара торган туры юл. Кире кешеләр бик тә туйдыргыч. Алар тыңламый. Башлары белән диварга бәреләләр һәм бернинди нәтиҗәгә дә ирешмиләр.
Ләкин бу ике очрак арасында чыннан да аерма бармы? Ныкышмалы һәм кире кешеләр чынлыкта төрлечә эш итәме? Әллә алар бер үк нәрсәне эшлиләрме һәм без аларның хаклы яки хаксыз булып чыгуларына карап кына соңыннан «ныкышмалы» яки «тискәре» дип тамга салабызмы?
Әгәр бердәнбер аерма шунда гына булса, бу төшенчәләрне аерудан бернинди файда да юк. Берәүгә кире түгел, ныкышмалы бул дип әйтү — аңа хаксыз түгел, хаклы бул дию белән бер, ә моны ул болай да белә. Шул ук вакытта, ныкышмалык белән тискәрелек чыннан да төрле үз-үзеңне тоту рәвешләре булса, аларның арасын ачыклау файдалы булыр иде. [1]
Мин бик күп максатчан кешеләр белән сөйләштем, һәм миңа калса, бу чыннан да төрле сыйфатлар. Әңгәмәдән соң мин еш кына «Искиткеч, бу кеше бик максатчан» яки «Җен суккыры, бу бигрәк кире» дигән уй белән китә идем, һәм монда сүз аларның хаклы булып күренү-күренмәвендә генә түгелдер дип уйлыйм. Бу да роль уйный, ләкин барысы да анда гына түгел.
Тискәре кешеләрдә ялгышудан тыш та тагын бер туйдыргыч нәрсә бар. Алар тыңламый. Ә максатчан кешеләрнең барысы турында да алай дип булмый. Мин агалы-энеле Collison'нардан да ныграк максатчан беркемне дә күз алдына китерә алмыйм, һәм син аларга берәр проблеманы күрсәтсәң, алар тыңлап кына калмый, ә ерткычларга хас игътибар белән тыңлый. Аларның көймә төбендә тишек бармы? Ихтимал, юктыр, ләкин булса, алар моны белергә тели.
Күпчелек уңышлы кешеләр белән дә шулай. Сез алар белән килешмәгәндәге кебек кызыксынуны алар беркайчан да күбрәк күрсәтми. Ә менә тискәреләр сезне бөтенләй ишетергә теләми. Сез аларга проблемаларны күрсәткәндә, аларның күзләре тоныклана, ә җаваплары доктрина мәсьәләләре турында сөйләүче идеологларның сүзләрен хәтерләтә. [2]
Ныкышмалылар һәм киреләр бер-берсенә ошаган кебек тоела, чөнки икесен дә туктату кыен. Ләкин аларны төрле мәгънәдә туктату кыен. Ныкышмалылар — моторларын әкренәйтеп булмый торган көймәләр кебек. Ә киреләр — рульләрен борып булмый торган көймәләр кебек. [3]
Иң гади, деградацияләнгән очракта аларны аерып булмый: мәсьәләне чишүнең бер генә юлы булганда, сезнең бердәнбер сайлавыгыз — бирелергәме, юкмы, һәм ныкышмалык та, тискәрелек тә «юк» диячәк. Күрәсең, популяр мәдәнияттә бу ике төшенчәне еш кына бер дип санауның сәбәбе шушындадыр. Ул гади мәсьәләләрне күздә тота. Ләкин мәсьәләләр катлауланган саен, без алар арасындагы аерманы күрәбез. Ныкышмалы кешеләр карарлар агачының югары өлешендәге төп фикерләргә түбәнрәк урындагы вак-төякләргә караганда күпкә ныграк бәйләнгән, ә киреләр исә «бирешмәскә» дигән шигарьне бөтен агач буенча бернинди аермасыз чәчеп чыга.
Ныкышмалы кеше максатка бәйләнгән. Кире кеше исә аңа ничек ирешү турындагы үз фикерләренә бәйләнгән.
Моннан да яманы шул: бу аларның проблема өстендә эшләү тәҗрибәсеннән иң аз файдаланган беренче фикерләренә үҗәтләнеп ябышуларын аңлата. Шуңа күрә кире кешеләр детальләргә генә бәйләнеп калмый, ә ялгыш детальләргә бәйләнү ихтималы аларда гаять зур.
Ни өчен алар шундый? Ни өчен киреләр киреләнә? Бер сәбәп — аларның хәлдән таюы булырга мөмкин. Алар артык сәләтле түгел. Алар авыр мәсьәләгә алына. Һәм шунда ук эшнең башыннан ашканлыгын аңлый. Шуңа күрә чайкалучы кораб палубасындагы кеше иң якындагы тоткычка ничек ябышса, алар да фикерләргә нәкъ шулай ябыша.
Бу минем беренче теориям иде, ләкин җентекләп тикшергәч, ул дөреслеккә туры килми булып чыкты. Әгәр тискәре булу бары тик көчең җитмәү нәтиҗәсе генә булса, сез ныкышмалы кешеләргә катлаулырак мәсьәләләр чиштереп, аларны кирегә әйләндерә алыр идегез. Ләкин алай булмый. Әгәр сез Collison'нарга чишү өчен гадәттән тыш катлаулы мәсьәлә бирсәгез, алар тискәреләнмәячәк. Киресенчә, алар тагын да иркенрәк фикерли башлар иде. Алар теләсә нәрсәгә ачык булырга кирәклеген аңлар иде.
Шул ук рәвешле, әгәр тискәрелек килеп туган вазгыятьтән килеп чыкса, җиңелрәк мәсьәләләрне чишкәндә киреләр киреләнүдән туктар иде. Ләкин алар туктамый. Әгәр тискәрелек вазгыятькә бәйле түгел икән, димәк, ул эчтән килә. Бу шәхеснең холкына хас сыйфат булырга тиеш.
Тискәрелек — үз фикерләреңне үзгәртүгә карата рефлексив каршылык ул. Бу акылсызлык белән бер түгел, ләкин алар үзара бик тыгыз бәйләнгән. Үз фикерләреңне үзгәртүгә карата рефлексив каршылык күрсәтү, каршы дәлилләр арткан саен, үзенә күрә ясалма акылсызлыкка әверелә. Һәм тискәрелек — бирешмәүнең бер төре, һәм аны акылсыз кешеләр җиңел куллана ала. Сезгә катлаулы компромисслар турында уйлыйсы юк; бары тик үҗәтләнеп үз туксаныңны туктыйсың, шул гына. Билгеле бер чиккә кадәр бу хәтта нәтиҗә дә бирә.
Тискәрелекнең гади мәсьәләләрдә эшләве — мөһим бер билге. Ныкышмалык белән тискәрелек бер-берсенә капма-каршы нәрсәләр түгел. Алар арасындагы бәйләнеш безнең ике төрле сулыш алу рәвешебезгә охшаган: аэроб сулыш алу һәм иң ерак бабаларыбыздан мирас итеп алган анаэроб сулыш алу. Анаэроб сулыш — примитиврак процесс, ләкин аның үз файдасы бар. Сез куркынычтан кинәт кенә читкә сикергәндә, нәкъ менә шуны кулланасыз.
Тискәрелекнең иң кулай күләме нульгә тигез түгел. Уңышсызлыкка очраганда башлангыч реакциягез уйланмаган «мин бирешмим» дигән сүз булса, бу яхшы булырга мөмкин, чөнки бу паниканы кисәтә. Ләкин уйламыйча эш итү сезне еракка алып китә алмый. Кеше бу сызыкта кирелек ягына никадәр күбрәк авышса, аның катлаулы мәсьәләләрне уңышлы чишү ихтималы шулкадәр азрак. [4]
Тискәрелек — гади нәрсә. Хайваннарда да ул бар. Ә менә ныкышмалыкның эчке төзелеше шактый катлаулы булып чыкты.
Ныкышмалыларны аерып торган нәрсәләрнең берсе — аларның энергиясе. Сүзләрне артык төгәл куллану куркынычы булса да әйтим: алар каршылык кына күрсәтеп калмый, ә алга омтыла. Алар төрле юлларны сынап карауны дәвам итәләр. Димәк, ныкышмалы кеше шулай ук бай хыялга да ия булырга тиеш. Төрле нәрсәләрне даими сынап карау өчен, нәрсәләрне сынап карарга мөмкин булуын уйлап торырга кирәк.
Энергия белән хыял искиткеч берләшмә хасил итә. Һәрберсе икенчесенең иң яхшы якларын ача. Энергия хыял тудырган фикерләргә ихтыяҗ тудыра, һәм шуның аркасында фикерләр тагын да күбрәк туа, ә хыял исә энергиягә юнәлеш бирә. [5]
Бары тик энергиягә һәм бай хыялга гына ия булу да шактый сирәк күренеш. Ләкин катлаулы мәсьәләләрне чишү өчен тагын өч сыйфат кирәк: чыдамлык (сыгылмалылык), яхшы фикерләү сәләте һәм билгеле бер максатка игътибарны юнәлтү.
Чыдамлык — уңышсызлыклар аркасында рухың сынмау дигән сүз. Проблемалар билгеле бер күләмгә җиткәч, җиңелүләр котылгысыз була, шуңа күрә әгәр сез алардан соң кабат аякка баса алмыйсыз икән, сез бары тик кечкенә масштабта гына яхшы эшли аласыз. Ләкин чыдамлык — тискәрелек түгел. Чыдамлык уңышсызлыкларның сезнең рухыгызны сындыра алмавын аңлата, ә акылыгызны үзгәртә алмавын түгел.
Чыннан да, ныкышмалык еш кына үз фикереңне үзгәртүне таләп итә. Менә шунда инде яхшы фикерләү сәләте ярдәмгә килә. Ныкышмалы кешеләр шактый рациональ. Алар көтелгән кыйммәткә (ихтималга) игътибар итә. Нәкъ менә бу нәрсә, ә кызуканлык түгел, аларга уңышка ирешү ихтималы аз булган эшләр өстендә эшләргә мөмкинлек бирә.
Гәрчә бер урында ныкышмалы кешеләр еш кына иррациональ була: нәкъ менә карарлар агачының иң башында. Көтелгән кыйммәте чама белән бертигез булган ике проблема арасында сайлаганда, сайлау, гадәттә, шәхси теләккә кайтып кала. Чыннан да, алар үзләре эшләргә теләгән проектның шартларга туры килүен тәэмин итү өчен, проектларны көтелгән кыйммәт буенча белә торып киң категорияләргә бүләчәкләр.
Тәҗрибә күрсәткәнчә, бу проблема булып тормый. Карарлар агачының иң өске өлешендә иррациональ булу — гадәти хәл. Сәбәпләрнең берсе — без, кешеләр, үзебез яраткан проблема өстендә тырышыбрак эшлибез. Ләкин монда тагын бер нәфис фактор бар: проблемалар арасындагы безнең өстенлекләребез очраклы түгел. Без башкалар яратмаган берәр проблеманы үз иткәндә, моның сәбәбе еш кына безнең аның башкалар уйлаганнан күпкә мөһимрәк булуын аңсыз рәвештә сизеп алуыбызда тора.
Бу исә безне бишенче сыйфатка алып килә: ниндидер гомуми бер максат булырга тиеш. Әгәр сез дә минем кебек булсагыз, балачакта бары тик ниндидер бөек эш эшләү теләге белән генә башлагансыздыр. Теориядә бу иң көчле мотив булырга тиеш, чөнки ул эшләп була торган бар нәрсәне үз эченә ала. Ләкин гамәлдә аннан файда аз, чөнки ул артык күп нәрсәне эченә ала. Ул сезгә нәкъ менә шушы мизгелдә нәрсә эшләргә кирәклеген әйтми.
Шуңа күрә гамәлдә сезнең энергиягез, хыялыгыз, чыдамлыгыгыз һәм акыллы фикерләвегез җитәрлек дәрәҗәдә төгәл бер максатка юнәлтелергә тиеш. Артык төгәл дә булмасын, югыйсә сез эзләгән нәрсәгез белән янәшә булган бөек ачышны күрми калырга мөмкинсез, ләкин артык гомуми дә булмасын, югыйсә ул сезне илһамландыра алмас. [6]
Ныкышмалыкның эчке төзелешенә карасагыз, ул тискәрелеккә бөтенләй охшамаган. Ул күпкә катлаулырак. Биш аерым сыйфат — энергия, хыял, чыдамлык, яхшы фикерләү сәләте һәм максатка омтылу — бергә җыелып, тышкы яктан тискәрелеккә охшаган күренеш тудыра, чөнки ул да сезне бирешмәскә мәҗбүр итә. Ләкин сезнең бирешмәү рәвешегез бөтенләй башка. Үзгәрешләргә сукырларча каршы тору урынына, сез энергия һәм чыдамлык ярдәмендә, хыял тапкан һәм акыл оптимальләштергән юллар аша максатка таба барасыз. Карарлар агачының түбәнге өлешендәге теләсә кайсы пункт буенча, аның көтелгән нәтиҗәсе җитәрлек дәрәҗәдә төшсә, сез юл куячаксыз, ләкин энергия һәм чыдамлык сезне югарырак баскычта сайлаган максатка таба этәрүне дәвам итәчәк.
Нәрсәдән торганын исәпкә алганда, үҗәтлекнең дөрес төре хата төренә караганда күпкә сирәгрәк очравына һәм аның күпкә яхшырак нәтиҗәләргә китерүенә гаҗәпләнәсе юк. Киреләнү һәркемнең кулыннан килә. Чыннан да, балалар, исерекләр һәм ахмаклар моны иң яхшы булдыра. Ә менә үҗәтлекнең дөрес төрен барлыкка китерүче биш сыйфатның барысына да җитәрлек күләмдә ия булган кешеләр бик аз, әмма алар булганда нәтиҗәләр могҗизага тиң була.
Искәрмәләр
[1] Мин үҗәтлекнең яхшы төре өчен «ныкышмалы» (persistent), ә яман төре өчен «кире / тискәре» (obstinate) дигән сүзләрне кулланачакмын, ләкин моны гадәти кулланылышка тулысынча туры килә дип әйтә алмыйм. Гадәттә кешеләр үҗәтлекнең яхшы һәм начар төрләре арасындагы аерманы сирәк күрә, һәм сүз кулланылышы да шуңа ярашлы буталчык. Мин яхшы төре өчен яңа сүз уйлап таба алыр идем, ләкин «ныкышмалы» сүзенең мәгънәсен киңәйтү яхшырак булып тоелды.
[2] Тискәре булып та уңышка ирешеп була торган кайбер өлкәләр бар. Кайбер сәяси лидерлар нәкъ менә шуның белән дан тоткан. Ләкин тышкы сынауларны узарга кирәк булган очракларда бу эшләмәячәк. Һәм чыннан да, үзләренең кирелеге белән танылган сәяси лидерлар хакимияткә ирешү белән танылган, аны дөрес куллану белән түгел.
[3] Ныкышмалы кешенең рулен боруга да ниндидер каршылык булачак, чөнки юнәлешне үзгәртү билгеле бер чыгымнар таләп итә.
[4] Кире кешеләр дә кайвакыт катлаулы мәсьәләләрне чишүдә уңышка ирешәләр. Бер юлы — уңыш аркасында: көненә ике тапкыр дөрес күрсәтүче туктаган сәгать кебек, алар ниндидер очраклы фикергә ябышалар, һәм ул дөрес булып чыга. Икенчесе — аларның тискәрелеге башка ниндидер хатаны компенсацияләгәндә. Мәсәлән, әгәр җитәкченең кул астындагы хезмәткәрләре чамадан тыш сак булса, аларның уңыш ихтималы турындагы бәяләмәләре һәрвакыт бер юнәлештә ялгыш булачак. Шуңа күрә, әгәр ул һәр икеле очракта уйлап та тормыйча «нәрсәгә карамастан, алга барыгыз» дисә, ул гадәттә хаклы булып чыгачак.
[5] Әгәр сез шунда гына, бары тик энергия һәм хыялда гына тукталып калсагыз, рәссамның яки шагыйрьнең гадәти карикатурасына ия буласыз.
[6] Кечерәк максаттан башлап карагыз. Әгәр тәҗрибәгез булмаса, сез котылгысыз рәвештә теге яки бу якка ялгышачаксыз, һәм әгәр сез максатны артык киң кую ягына ялгышсагыз, беркая да барып җитә алмаячаксыз. Шул ук вакытта, әгәр кечерәк якка ялгышсагыз, сез ким дигәндә алга барачаксыз. Аннары, хәрәкәт итә башлагач, максатыгызны киңәйтәсез.
Әлеге язманың караламаларын укыганнары өчен Тревор Блэквеллга (Trevor Blackwell), Джессика Ливингстонга (Jessica Livingston), Джеки Макдоноуга (Jackie McDonough), Кортни Пипкинга (Courtenay Pipkin), Хардж Таггарга (Harj Taggar) һәм Гарри Танга (Garry Tan) рәхмәт белдерәм.