(Был — мин Питтсбургта Opt412 тип аталған сарала һөйләгән телмәр. Уның күп өлөшө башҡа ҡалаларға ла ҡағыла. Ләкин барыһына ла түгел, сөнки телмәрҙә әйткәнемсә, Питтсбургтың күпселек потенциаль стартап үҙәктәренә ҡарағанда мөһим өҫтөнлөктәре бар.)
Питтсбургты Кремний үҙәне кеүек стартап хабына әйләндереү өсөн нимә кәрәк булыр ине? Мин Питтсбургты яҡшы аңлайым, сөнки бында, Монровиллда үҫтем. Һәм Кремний үҙәнен дә бик яҡшы аңлайым, сөнки хәҙер шунда йәшәйем. Бында ла шундай стартап экосистемаһын булдырып булыр инеме?
Бында сығыш яһарға ризалашҡанда, артыҡ оптимистик телмәр тота алырмын тип уйламағайным. Мин Питтсбургтың стартап үҙәгенә әйләнеү өсөн нимә эшләй алыуы тураһында, күберәк шартлы һөйкәлештә һөйләрмен тип уйлағайным. Бының урынына мин Питтсбургтың нимә эшләй алыуы хаҡында һөйләйәсәкмен.
Минең фекеремде үҙгәрткән нәмә — һис көтмәгәндә New York Times гәзитенең аш-һыу бүлегендә уҡыған бер мәҡәлә булды. Уның исеме «Pittsburgh's Youth-Driven Food Boom» («Йәштәр башлаған Питтсбург аш-һыу бумы») ине. Күпселек кешегә был хатта ҡыҙыҡ та түгел, ә стартаптарға бөтөнләй ҡағылышы булмағандай күренергә мөмкин. Ләкин был исемде уҡыу мине тетрәндерҙе. Тырышып ҡараһам да, бынан да өмөтлөрәк тема таба алмаҫ инем, тип уйлайым. Ә мәҡәләне уҡып сыҡҡас, тағы ла нығыраҡ ҡанатландым. Унда «25-тән 29 йәшкә тиклемге кешеләр хәҙер бөтә халыҡтың 7,6 процентын тәшкил итә, ә ун йыл самаһы элек был күрһәткес 7 процент ине» тиелгәйне. Аһ, тип уйланым мин, Питтсбург киләһе Портленд булыуы мөмкин. Ул егерме йәштәр тирәһендәге бөтә йәштәр йәшәргә теләгән текә урынға әйләнә ала.
Бер-ике көн элек бында килгәс, мин был айырманы тойҙом. Мин бында 1968 йылдан 1984 йылға тиклем йәшәнем. Ул ваҡытта аңламағанмын, ләкин шул осор буйына ҡала ҡолау хәлендә ине. Һәр ерҙә күҙәтелгән ҡала ситенә күсеү өҫтәүенә, ҡорос ҡойоу һәм ядро сәнәғәте лә һүнә бара ине. Хәҙер хәлдәр нисек үҙгәргән! Эш үҙәктең күпкә сәскә атыусы күренеүендә генә түгел. Бында мин бала саҡта булмаған бер энергия барлыҡҡа килгән.
Мин бала саҡта был ҡаланан йәштәр китә торған ине. Хәҙер иһә ул йәштәрҙе үҙенә йәлеп итә.
Бының стартаптарға ниндәй ҡағылышы бар? Стартаптар кешеләрҙән тора, ә типик стартаптағы кешеләрҙең уртаса йәше тап ошо 25–29 йәш арауығына тура килә.
Ҡала өсөн ошондай кешеләргә эйә булыуҙың ни тиклем ҡеүәтле көс икәнен үҙ күҙҙәрем менән күрҙем. Биш йыл элек улар Кремний үҙәненең ауырлыҡ үҙәген ярымутрауҙан Сан-Францискоға күсерҙе. Google менән Facebook ярымутрауҙа урынлашҡан, ләкин ҙур еңеүселәрҙең киләһе быуыны барыһы ла SF-та. Ауырлыҡ үҙәгенең күсеү сәбәбе — таланттар, бигерәк тә программалаусылар өсөн барған көрәш булды. 25–29 йәшлек кешеләрҙең күбеһе ҡалала йәшәргә теләй, күңелһеҙ ҡала ситендә түгел. Шуға күрә, оҡшаймы был уларға, юҡмы — нигеҙләүселәр үҙҙәренең ҡалала булырға тейешлеген белә. Мин үҙҙәре Үҙәндең төп өлөшөндә йәшәүҙе өҫтөн күрер ине, ләкин таланттар өсөн көрәштә еңеләсәген белгәнгә SF-ҡа күсергә мәжбүр булған бер нисә ойоштороусыны беләм.
Шулай итеп, егерме йәштәр тирәһендәге йәштәр өсөн магнит булыу — бик ҙур өмөт биреүсе сәбәп. Ҡаланың шул магнит булмай тороп стартап үҙәгенә әйләнеүен күҙ алдына килтереүе ауыр. 25–29 йәшлектәрҙең арта барған өлөшө тураһындағы статистиканы уҡығас, мин ҡасандыр стартаптың графигы x күсәренән өҫкә шыуыша башлағанын күргәндәге кеүек тулҡынланыу тойҙом.
Ил кимәлендә 25–29 йәшлектәрҙең өлөшө 6,8% тәшкил итә. Был һеҙҙең 0,8%-ҡа алда булыуығыҙҙы аңлата. Халыҡ һаны — 306 000, тимәк, беҙ 2500 самаһы кеше артыҡлығы тураһында һөйләйбеҙ. Был — бәләкәй бер ҡала халҡы, һәм был бары тик артыҡлыҡ ҡына. Тимәк, һеҙҙең ныҡлы таянысығыҙ бар. Хәҙер уны бары тик киңәйтергә генә кәрәк.
Һәм «йәштәр башлаған аш-һыу бумы» етди булмаған булып күренһә лә, ул бер ҙә улай түгел. Ресторандар һәм кафелар — ҡала йөҙөнөң ҙур бер өлөшө. Париждың урамы буйлап атлап барғанығыҙҙы күҙ алдына килтерегеҙ. Һеҙ нимәләр янынан уҙаһығыҙ? Бәләкәй ресторандар һәм кафелар янынан. Төшөнкө күңелле берәй ситке биҫтә буйлап китеп барғанығыҙҙы күҙ алдына килтерегеҙ. Нимәләр янынан үтәһегеҙ? Starbucks, McDonalds һәм Pizza Hut янынан. Гертруда Стайн әйткәнсә, унда «урындың үҙе юҡ». Һеҙ теләһә ҡайҙа булыуығыҙ мөмкин.
Был бойондороҡһоҙ ресторандар менән кафелар кешеләрҙе ашатып ҡына ҡалмай. Улар ошонда ысын урын хисе булдыра.
Бына һеҙгә Питтсбургты киләһе Кремний үҙәненә әйләндереү буйынса минең тәүге конкрет кәңәшем: йәштәр алып барған был аш-һыу бумын дәртләндереү өсөн ҡулығыҙҙан килгәндең барыһын да эшләгеҙ. Ҡала нимә эшләй ала? Ошо бәләкәй ресторандар һәм кафелар аса башлаған кешеләргә үҙегеҙҙең ҡулланыусыларығыҙ итеп ҡарағыҙ һәм уларҙан нимә кәрәклеген һорағыҙ. Уларҙың кәм тигәндә нимә теләүен мин самалай алам: рөхсәт ҡағыҙҙарын алыуҙың тиҙ процесы. Был йәһәттән Сан-Франциско һеҙгә уларҙы еңеп сығыу өсөн ғәйәт ҙур мөмкинлек ҡалдырған.
Шулай ҙа мин төп сәбәп ресторандар түгеллеген беләм. Төп этәргес көс, Times мәҡәләһендә әйтелгәнсә, — арзан торлаҡ. Был ҙур өҫтөнлөк. Әммә «арзан торлаҡ» тигән һүҙбәйләнеш бер аҙ яңылыштыра. Был яҡтан күпкә арзаныраҡ урындар ҙа тулып ята. Питтсбургтың үҙенсәлеге арзан булыуында түгел, ә ысынында йәшәгең килгән урындың арзан булыуында.
Был өлөшләтә биналарҙың үҙенә лә бәйле. Мин быны күптән, егерме йәштәрҙә үҙем дә ярлы саҡта уҡ аңлағайным: иң яҡшы варианттар — ҡасандыр бай булып, һуңынан ярлыланған урындар. Әгәр берәй төбәк һәр ваҡыт бай булған икән, ул шәп, ләкин артыҡ ҡыйбат. Әгәр урын һәр ваҡыт ярлы булған икән, ул арзан, ләкин ҡараңғы, күңелһеҙ. Әммә урын ҡасандыр бай булып, һуңынан ярлыланһа, һеҙ унда арзанға һарайҙар таба алаһығыҙ. Һәм бына ошо нәмә кешеләрҙе бында тарта. Питтсбург бай булғанда, йөҙ йыл элек, бында йәшәгән кешеләр ҙур, ныҡлы биналар төҙөгән. Һәр ваҡыт иң зауыҡлы булмаһа ла, һис шикһеҙ, ныҡлы. Шуға күрә стартап үҙәгенә әйләнеү өсөн тағы бер кәңәш: кешеләрҙе бында тартҡан биналарҙы емермәгеҙ. Ҡалалар яңынан үрләй башлағас, хәҙер Питтсбург кеүек, төҙөүселәр иҫке биналарҙы һүтергә йүгерә. Быға юл ҡуймағыҙ. Тарихи ҡомартҡыларҙы һаҡлауға иғтибар итегеҙ. Егерме йәштәр тирәһендәгеләрҙе бында йәлеп иткән нәмә — күсемһеҙ милектең ҙур проекттары түгел. Улар яңы ресторан һәм кафеларға ҡапма-ҡаршы күренеш; улар ҡаланың үҙенсәлеген генә урлай.
Эмпирик дәлилдәр күрһәтеүенсә, тарихи һаҡлау мәсьәләһендә артыҡ ҡәтғи булыу мөмкин түгел. Ҡалалар был йәһәттән ни тиклем ҡатыраҡ булһа, уларҙың эше шул тиклем яҡшыраҡ бара һымаҡ.
Ләкин Питтсбургтың йәлеп итеүсәнлеге биналарҙың үҙендә генә түгел. Эш улар урынлашҡан тирә-яҡта, кварталдарҙа. Сан-Франциско һәм Нью-Йорк кеүек, Питтсбург автомобиль дәүеренә тиклем төҙөлгән ҡала булыуы менән бәхетле. Ул артыҡ таралмаған. Сөнки ошо 25–29 йәшлек кешеләр машина йөрөтөргә яратмай. Улар йәйәү йөрөүҙе, велосипедта йәки йәмәғәт транспортында йөрөүҙе хуп күрә. Әгәр һуңғы арала Сан-Францискола булған булһағыҙ, унда велосипедсыларҙың ғәйәт күп булыуын күрмәй ҡала алмаҫһығыҙ. Һәм был егерме йәштәрҙәгеләр эләктереп алған бер ваҡытлыса мода ғына түгел. Был йәһәттән улар йәшәүҙең яҡшыраҡ ысулын таптылар. Һаҡалдар китер, әммә велосипедтар ҡалыр. Автомобилһеҙ ҙә йөрөп булған ҡалалар ябай ғына әйткәндә яҡшыраҡ, һәм вәссәләм. Шуға күрә мин ошо өҫтөнлөктән файҙаланыу өсөн бар көсөгөҙҙө һалырға тәҡдим итер инем. Тарихи ҡомартҡыларҙы һаҡлауҙағы кеүек үк, бында ла саманан тыш артыҡ китеү мөмкин түгел кеүек.
Ниңә әле Питтсбургты илдәге иң велосипед һәм йәйәүлеләргә уңайлы ҡалаға әйләндермәҫкә? Ҡарағыҙ әле, моғайын, һеҙ шул тиклем алға китерһегеҙ, хатта Сан-Франциско сағыштырмаса артта ҡалған һымаҡ күренер. Әгәр шулай эшләһәгеҙ, үкенмәҫһегеҙ. Ҡала һеҙ йәлеп итергә теләгән йәштәргә ожмах кеүек күренәсәк. Әгәр улар башҡа ергә эшкә китһә лә, бындай урынды ҡалдырып китеүгә үкенеү тойғоһо менән китәсәк. Ә бының кире яғы нимәлә? «Ҡала саманан тыш велосипед өсөн уңайлы булып, бөлгөнлөккә төштө» тигән баш һүҙҙе күҙ алдына килтерә алаһығыҙмы? Ундай нәмә булмай.
Шулай итеп, затлы иҫке кварталдар һәм шәп бәләкәй ресторандар быны киләһе Портлендҡа әйләндерҙе, ти. Был етәрлек булырмы? Был һеҙҙе Портлендтың үҙенә ҡарағанда күпкә отошлораҡ хәлгә ҡуясаҡ, сөнки Питтсбургта Портлендта булмаған нәмә бар: беренсе класлы тикшеренеү университеты. CMU плюс бәләкәй кафелар — был латте эсеп ултырыусы хипстерҙар ғына түгел тигәнде аңлата. Был өләштерелгән системалар (distributed systems) тураһында һөйләшеп, латте эскән хипстерҙар булыуын аңлата. Бына хәҙер һеҙ ысынында Сан-Францискоға яҡынлашаһығыҙ.
Ысынында бер йәһәттән һеҙҙең хәлегеҙ Сан-Францискоға ҡарағанда ла яҡшыраҡ, сөнки CMU ҡала үҙәгендә урынлашҡан, ә Стэнфорд менән Беркли ҡала ситендә.
CMU Питтсбургҡа стартап үҙәге булырға ярҙам итеү өсөн нимә эшләй ала? Тағы ла яҡшыраҡ тикшеренеү университеты булырға. CMU — донъялағы иң яҡшы университеттарҙың береһе, ләкин ул иң-иң яҡшыһы булһа һәм быны һәр кем белһә, хәлдәр нисек булырын күҙ алдына килтерегеҙ. Ҡайҙа ғына булмаһын, мотлаҡ иң яҡшы урынға барырға тейеш булған бик күп амбициялы кеше бар. Әгәр ул CMU булһа, улар бөтәһе лә бында килер ине. Ҡаҙағстанда берәй ҡасан Питтсбургта йәшәү тураһында хыялланған балалар булыр ине.
Бындай таланттар магниты булыу — университеттар үҙ ҡалаһын стартап үҙәге итеү өсөн индерә алған иң мөһим өлөш. Дөрөҫөн әйткәндә, был улар индерә алған берҙән-бер өлөш тиерлек.
Ләкин туҡтағыҙ, университеттар атамаһында «инновация» һәм «эшҡыуарлыҡ» кеүек һүҙҙәре булған программалар төҙөргә тейеш түгелме ни? Юҡ, улар быны эшләргә тейеш түгел. Бындай нәмәләр һәр саҡ тиерлек күңел ҡайтыуы менән тамамлана. Улар дөрөҫ булмаған маҡсаттарға ынтыла. Инновацияға өлгәшеү юлы — «инновацияға» ынтылыу түгел, ә яҡшыраҡ аккумуляторҙар йәки яҡшыраҡ 3D-баҫма кеүек анығыраҡ бер нимәгә ынтылыу. Ә эшҡыуарлыҡҡа өйрәнеүҙең берҙән-бер юлы — уның менән шөғөлләнеү, ә быны мәктәптә эшләп булмай.
Стартаптарҙы дәртләндереү өсөн университет эшләй алған иң яҡшы нәмә — бөйөк университет булыу, тигәнде ишетеү ҡайһы бер етәкселәрҙең күңелен ҡайтарырға мөмкин икәнен беләм. Был ябығырға теләгән кешеләргә ябығыуҙың сере — аҙыраҡ ашау тип әйтеүгә тиң.
Ләкин стартаптарҙың ҡайҙан барлыҡҡа килгәнен белергә теләһәгеҙ, эмпирик факттарға ҡарағыҙ. Иң уңышлы стартаптарҙың тарихына күҙ һалығыҙ, һәм уларҙың ҡыҙыҡлы өҫтәмә проект булараҡ башланып, бер нисә ойоштороусы көсө менән тәбиғи рәүештә үҫеп сығыуын күрерһегеҙ. Университеттар ойоштороусыларҙы бергә йыйыу йәһәтенән бик яҡшы, ләкин бынан тыш улар эшләй алған иң яҡшы нәмә — ҡамасауламау. Мәҫәлән, студенттар һәм уҡытыусылар булдырған «интеллектуаль милеккә» хужа булырға тырышмау һәм уҡыуҙы кисектереп тороу йәки академик отпуск алыу буйынса иркен ҡағиҙәләргә эйә булыу аша.
Ысынында, университеттың стартаптарҙы дәртләндереү өсөн эшләй алған иң нәтижәле алымдарының береһе — юлдан ситтә тороуҙың Гарвард уйлап тапҡан үҙенсәлекле бер төрө. Гарвардта көҙгө семестр имтихандары Раштыуанан һуң була торған ине. Ғинуар башында уларҙа «Уҡыу осоро» (Reading Period) тип аталған ваҡыт булды, ул ваҡытта студенттар имтихандарға әҙерләнергә тейеш ине. Һәм Microsoft менән Facebook-та аҙҙар ғына аңлаған бер уртаҡлыҡ бар: икеһе лә Уҡыу осоронда башланған. Был — стартапҡа әүерелгән төрлө ян проекттар булдырыу өсөн иң ҡулай шарт. Студенттар барыһы ла кампуста, ләкин улар бер нәмә лә эшләргә тейеш түгел, сөнки улар имтихандарға уҡырға тейеш тип иҫәпләнә.
Гарвард был тәҙрәне япҡандыр ҙа инде, сөнки бер нисә йыл элек улар имтихандарҙы Раштыуаға тиклем күсерҙе һәм уҡыу осорон 11 көндән 7 көнгә тиклем ҡыҫҡартты. Ләкин әгәр университет үҙ студенттарына ысынында стартап башларға ярҙам итергә теләһә, баҙар капиталлаштырыуы менән үлсәнгән эмпирик дәлилдәр күрһәтеүенсә, улар эшләй алған иң яҡшы нәмә — һүҙмә-һүҙ бер нәмә лә эшләмәү.
Питтсбургтың мәҙәниәте — уның тағы бер көслө яғы. Ҡала стартап үҙәге булһын өсөн социаль яҡтан либераль булырға тейеш кеүек, һәм бының сәбәбе лә аңлашыла. Ҡала стартаптар өсөн төйәк булырға теләһә, сәйерлеккә түҙемле булырға тейеш, сөнки стартаптар бик сәйер. Һәм һеҙ ҙур стартапҡа әүереләсәк сәйерлек формаларына ғына рөхсәт итеп, ҡалғандарын ситтә ҡалдыра алмайһығыҙ, сөнки улар барыһы ла бер-береһенә үрелгән. Һеҙгә бөтә төр сәйерлеккә түҙемле булырға тура киләсәк.
Был шунда уҡ АҠШ-тың ҙур ғына өлөштәрен төшөрөп ҡалдыра. Мин бының Питтсбургты төшөрөп ҡалдырмауына өмөт итәм. Бында үҫкәндәге бер хәтирәм (ул ваҡытта ғәҙәттән тыш бер нәмә барлығын аңламаһам да) — кешеләрҙең бер-береһе менән нисек дуҫ йәшәүе ине. Ни өсөн икәнен әле лә төгәл белмәйем. Бәлки, сәбәптәрҙең береһе — һәр кемдең үҙен иммигрант итеп тойғанлығылыр. Мин Монровиллда бала саҡта кешеләр үҙҙәрен америкалы тип атамай торғайны. Улар үҙҙәрен итальян, йә серб, йә украин тип атай ине. Йөҙ йыл элек, егерме төрлө илдән кешеләр ағылып килгәндә, бында ниндәй булғанын күҙ алдына ғына килтерегеҙ. Түҙемлелек берҙән-бер сара булған.
Питтсбург мәҙәниәтенән хәтерҙә ҡалғаны шул: ул бер үк ваҡытта түҙемле лә, прагматик та ине. Мин Кремний үҙәне мәҙәниәтен дә тап шулай тасуирлар инем. Һәм был осраҡлылыҡ түгел, сөнки Питтсбург үҙ осороноң Кремний үҙәне ине. Был — кешеләр яңы нәмәләр төҙөгән ҡала булды. Кешеләр төҙөгән нәмәләр үҙгәрһә лә, бындай эште башҡарыу өсөн кәрәкле рух шул уҡ булып ҡала.
Шуға күрә, латте һемергән хипстерҙар ағымы ҡайһы бер йәһәттән асыуҙы килтерһә лә, мин уларҙы дәртләндереү өсөн бар тырышлығымды һалыр инем. Һәм дөйөм алғанда, Калифорнияның аҡылдан яҙғандары кеүек үк дәрәжәлә булһа ла, сәйерлеккә түҙемле булырға кәрәк. Питтсбург өсөн был — консерватив һайлау: был — ҡаланың үҙ тамырҙарына ҡайтыуы.
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, иң ҡыйын өлөшөн мин аҙаҡҡа ҡалдырҙым. Стартап хабы булыу өсөн кәрәк булған тағы бер нәмә бар, һәм Питтсбургта ул юҡ: инвесторҙар. Кремний үҙәнендә ҙур инвесторҙар берләшмәһе бар, сөнки уны үҫтереү өсөн 50 йыл ваҡыты булды. Нью-Йоркта ҙур инвесторҙар йәмғиәте бар, сөнки ул аҡсаны ныҡ яратҡан һәм уны табыуҙың яңы ысулдарын тиҙ күреп алған кешеләр менән тулы. Әммә Питтсбургта быларҙың береһе лә юҡ. Башҡа кешеләрҙе бында тартҡан арзан торлаҡтың инвесторҙарға бер ниндәй йоғонтоһо юҡ.
Әгәр бында инвесторҙар берләшмәһе үҫеп сыҡһа, был Кремний үҙәнендәге кеүек булыр: яйлап һәм тәбиғи юл менән. Шуға күрә ҡыҫҡа ваҡыт эсендә ҙур инвесторҙар берләшмәһенә өмөт бағламаҫ инем. Әммә, бәхеткә күрә, быны элеккегә ҡарағанда кәмерәк талап итеүсе өс тенденция бар. Беренсеһе — стартап башлау көндән-көн арзаныраҡ була бара, шуға күрә тышҡы аҡса элекке кеүек үк күп кәрәкмәй. Икенсеһе — Kickstarter кеүек нәмәләр арҡаһында стартап килемгә тиҙерәк сыға ала. Һеҙ Kickstarter-ға берәй нәмәне теләһә ҡайҙан урынлаштыра алаһығыҙ. Өсөнсөһө — Y Combinator кеүек программалар. Донъяның теләһә ҡайһы мөйөшөнән булған стартап YC-ға 3 айға бара, финанслау ала һәм теләһә, кире өйөнә ҡайта ала.
Минең кәңәшем — Питтсбургты стартаптар өсөн шәп урынға әйләндерегеҙ, һәм уларҙың күберәге яйлап бында нығынып ҡалыр. Шуларҙың ҡайһы берҙәре уңышҡа өлгәшер; уларҙың ҡайһы бер ойоштороусылары үҙҙәре инвестор булып китер; һәм тағы ла күберәк стартаптар төпләнеп ҡалыр.
Был стартап үҙәге булыу өсөн тиҙ юл түгел. Ләкин был кәм тигәндә бер юл, ә башҡа бик аҙ ҡалаларҙа ғына бындай юл бар. Һәм был арала һеҙгә ауыр ҡорбандар килтерергә тура килә тигән һүҙ ҙә түгел. Мин нимә тәҡдим иткәнем хаҡында уйлап ҡарағыҙ. Урындағы ресторандарҙы дәртләндерегеҙ, иҫке биналарҙы һаҡлағыҙ, ҡаланың тығыҙлығынан файҙаланығыҙ, CMU-ны иң яҡшыһы итегеҙ, түҙемлелекте үҫтерегеҙ. Был — Питтсбургты хәҙер ҙә йәшәү өсөн яҡшы иткән нәмәләр. Мин бары тик быларҙы тағы ла күберәк эшләргә кәрәк, тип әйтәм.
Һәм был — дәртләндереүсе уй. Әгәр Питтсбургтың стартап үҙәгенә әйләнеү юлы — тағы ла нығыраҡ үҙе булып ҡалыу булһа, тимәк, уның уңышҡа өлгәшеүгә яҡшы мөмкинлеге бар. Ысынында, үҙ үлсәмендәге теләһә ҡайһы ҡала менән сағыштырғанда, уның иң яҡшы мөмкинлеге барҙыр. Был билдәле бер көс һәм күп ваҡыт талап итер, ләкин берәй ҡала быны булдыра алһа, ул — Питтсбург.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Чарли Чиверға (Charlie Cheever) һәм Джессика Ливингстонға (Jessica Livingston), шулай уҡ Opt412 сараһын ойошторған һәм мине сығыш яһарға саҡырған өсөн Мег Чиверға (Meg Cheever) рәхмәтемде белдерәм.