(Бу чыгышымны мин Питтсбургтагы Opt412 дип аталган чарада ясадым. Аның күп өлеше башка шәһәрләргә дә туры килә. Ләкин барысы да түгел, чөнки чыгышта әйткәнемчә, Питтсбургның күп кенә булачак стартап үзәкләре белән чагыштырганда мөһим өстенлекләре бар.)
Питтсбургны Кремний үзәне кебек стартаплар үзәгенә әйләндерү өчен нәрсә кирәк булыр иде? Мин Питтсбургны шактый яхшы аңлыйм, чөнки биредә, Монровиллда үстем. Һәм Кремний үзәнен дә шактый яхшы аңлыйм, чөнки хәзер шунда яшим. Монда шундый ук стартап экосистемасын булдырып булыр идеме?
Монда чыгыш ясарга ризалашкач, мин бик үк өметле сөйли алырмын дип уйламаган идем. Питтсбург стартап үзәгенә әйләнү өчен нәрсә эшләргә мөмкин булыр иде дигән шартлы фикерләр тирәсендә сөйләрмен дип уйладым. Әмма моның урынына мин Питтсбургның нәрсә эшли алуы турында сөйләячәкмен.
Минем фикеремне New York Times газетасының азык-төлек бүлегендә укыган бер мәкалә үзгәртте. Башлангычы болай дип атала иде: "Питтсбургта яшьләр аркасында кулинария бумы." Күпчелек кешегә бу хәтта кызыксыз да, ә стартапларга бөтенләй кагылмый торган нәрсәнең берсе булып тоелырга мөмкин. Ләкин бу исемне уку мине чыннан да дулкынландырды. Үзем теләсәм дә, моннан да зуррак өмет баглый торганрак исем таба алмас идем, мөгаен. Мәкаләне укыгач, мин тагын да ныграк канатландым. Анда әйтелгәнчә, "25-29 яшьлекләр хәзер барлык халыкның 7,6 процентын тәшкил итә, ә якынча ун ел элек бу күрсәткеч 7 процент иде". Вәт бу, дип уйладым мин, Питтсбург чираттагы Портленд булырга мөмкин. Ул егермедән узган барлык яшьләр яшәргә теләгән шәп урынга әйләнә ала.
Моннан ике көн элек бирегә килгәч, мин аерманы тойдым. Мин монда 1968 елдан 1984 елга кадәр яшәдем. Ул вакытта аңламаганмын, әмма шул чор дәвамында шәһәр ирекле төшү хәлендә иде. Бөтен җирдәге кебек шәһәр читенә күчүгә өстәп, металлургия һәм атом тармаклары да сүнә бара иде. Хәзер исә эшләр бөтенләй башка. Эш бары тик шәһәр үзәгенең күпкә гөрләп чәчәк атуында гына түгел. Монда мин бала чакта бөтенләй булмаган бер энергетика бар.
Мин бала чакта бу яшьләр ташлап китә торган урын иде. Хәзер исә бу аларны җәлеп итә торган урын.
Моның стартапларга нинди катнашы бар? Стартаплар кешеләрдән тора, ә гадәти стартаптагы кешеләрнең уртача яше нәкъ менә 25-29 яшь аралыгында.
Шәһәрдә шундый кешеләрнең булуы никадәр көчле йогынты ясавын мин үз күзем белән күрдем. Биш ел элек нәкъ менә алар Кремний үзәненең авырлык үзәген ярымутраудан Сан-Францискога күчерделәр. Google һәм Facebook ярымутрауда урнашкан, ләкин киләсе буын җиңүчеләренең барысы да SF-та. Авырлык үзәгенең күчү сәбәбе — талантлар, аеруча программачылар өчен көрәш иде. 25-29 яшьлекләрнең күбесе шәһәр читендәге күңелсез бистәләрдә түгел, шәһәрнең үзендә яшәргә тели. Шуңа күрә ошыймы бу аларга, юкмы, нигез салучылар шәһәрдә булырга тиешлекләрен беләләр. Мин Үзәннең үзендә төпләнергә өстенлек бирер иделәр, ләкин талантлар көрәшендә җиңеләчәкләрен белгәнгә SF-ка күчәргә мәҗбүр булган бик күп нигез салучыларны беләм.
Шуңа күрә егермедән узган яшьләр өчен магнит булу — бик зур өметләр баглый торган сыйфат. Бу сыйфаттан башка берәр урынның стартап үзәгенә әйләнүен күз алдына китерүе кыен. 25-29 яшьлекләр өлешенең артуы турындагы статистиканы укыгач, мин нәкъ менә стартап графикларының х күчәреннән өскә үрмәли башлавын күргәндәге кебек үк канатлану тойгысы кичердем.
Ил күләмендә 25-29 яшьлекләрнең өлеше 6,8% тәшкил итә. Димәк, сез 0,8%-ка алдарак. Халык саны 306 000 кеше, димәк, сүз якынча 2500 кешегә артык булу турында бара. Бу кечкенә бер шәһәр халкы, һәм бу бары тик артык өлеше генә. Димәк, сезнең ныклы нигезегез бар. Хәзер аны киңәйтү генә кала.
Һәм "яшьләр аркасында кулинария бумы" җиңел-җилпе тоелса да, бу бөтенләй алай түгел. Рестораннар һәм кәһвәханәләр — шәһәр йөзенең мөһим өлеше. Парижда урам буйлап барганыгызны күз алдына китерегез. Сез нәрсәләр яныннан узып барасыз? Кечкенә рестораннар һәм кәһвәханәләр. Ә шәһәр читендәге күңелсез бер бистәдә машинада барганыгызны күз алдына китерегез. Сез нәрсәләр яныннан үтәсез? Starbucks, McDonalds һәм Pizza Hut. Гертруда Стайн әйткәнчә, анда үз йөзе юк. Сез теләсә кайсы җирдә булырга мөмкинсез.
Бу мөстәкыйль рестораннар һәм кәһвәханәләр кешеләрне ашатып кына калмый. Алар мондагы урынны чын мәгънәсендә җанлы итәләр.
Менә сезгә Питтсбургны чираттагы Кремний үзәненә әйләндерү өчен беренче конкрет киңәшем: бу яшьләр кулинария бумын хуплау өчен кулыгызнан килгәннең барысын да эшләгез. Шәһәр нәрсә эшли ала? Бу кечкенә рестораннарны һәм кәһвәханәләрне ачучы кешеләргә үз кулланучыларыгызга караган кебек карагыз һәм алардан нәрсә кирәклеген сорагыз. Аларга нәрсә кирәк булачагын мин чамалый алам: рөхсәт алу процессының тиз булуы. Бу өлкәдә аларны җиңәр өчен Сан-Франциско сезгә бик зур мөмкинлек калдырды.
Ләкин мин беләм: төп сәбәп рестораннар түгел. Times мәкаләсендә әйтелгәнчә, төп сәбәп — арзан торак. Бу зур өстенлек. Ләкин "арзан торак" дигән гыйбарә бераз ялгыштыра. Моннан күпкә арзанрак урыннар җитәрлек. Питтсбургның үзенчәлеге аның арзан булуында түгел, ә чыннан да яшисе килә торган арзан урын булуында.
Моның бер өлеше — биналарның үзләрендә. Мин күптән инде, үзем дә егерме яшьләрдәге ярлы берәү булганда ук төшендем: кайчандыр бай булган, ә аннары ярлыланган урыннар — иң яхшы вариант. Әгәр берәр урын гел бай булган икән, ул яхшы, ләкин бик кыйбат. Әгәр берәр урын гел ярлы булган икән, ул арзан, ләкин ямьсез. Ә менә элек бай булып, соңыннан ярлыланган урында сез сарайларны сукыр тиенгә таба аласыз. Һәм кешеләрне бирегә нәкъ менә шул җәлеп итә. Питтсбург йөз ел элек бай булганда, монда яшәүчеләр зур, нык биналар салганнар. Һәрвакыт зәвыклы булмаса да, һичшиксез, ныклы. Шуңа күрә стартап үзәге булу өчен тагын бер киңәш: кешеләрне бирегә җәлеп итә торган биналарны җимермәгез. Шәһәрләр, хәзер Питтсбург кебек, яңадан күтәрелә башлагач, төзүчеләр иске биналарны сүтәргә ярыша. Моңа юл куймагыз. Тарихи мирасны саклауга игътибар итегез. Зур күчемсез милек төзелеше проектлары егермедән узган яшьләрне монда җәлеп итми. Алар яңа рестораннарга һәм кәһвәханәләргә капма-каршы нәрсәне эшли; алар шәһәрнең йөзен юкка чыгара.
Тәҗрибә күрсәткәнчә, тарихи мирасны саклауда артык кырыс булу мөмкин түгел. Шәһәрләр бу мәсьәләдә никадәр таләпчәнрәк булса, эшләре шулкадәр яхшырак бара.
Ләкин Питтсбургның җәлеп итүчәнлеге биналар белән генә чикләнми. Эш алар урнашкан микрорайоннарда да. Сан-Франциско һәм Нью-Йорк кебек үк, Питтсбургның бәхете — аның автомобильләр чорына кадәр үк төзелгән булуында. Ул чиктән тыш чәчелеп ятмый. Чөнки шул 25-29 яшьлекләр машина йөртергә яратмый. Алар җәяү йөрүне, яисә велосипедта йөрүне, яисә җәмәгать транспортын куллануны өстен күрә. Әгәр сез күптән түгел генә Сан-Францискода булган булсагыз, бик күп санлы велосипедчыларны күрми кала алмагансыздыр. Һәм бу бары тик егерме яшьләрдәге кешеләр ияргән мода гына түгел. Бу җәһәттән алар яшәүнең яхшырак ысулын тапканнар. Сакаллар бетәр, әмма велосипедлар калачак. Машина йөртмичә генә йөреп була торган шәһәрләр һичшиксез яхшырак, нокта. Шуңа күрә мин моны мөмкин кадәр файдаланырга киңәш итәр идем. Тарихи мирасны саклаудагы кебек, монда да арттырып җибәрү мөмкин түгел кебек тоела.
Нигә әле Питтсбургны илдәге иң велосипед һәм җәяүлеләр өчен уңайлы шәһәргә әйләндермәскә? Сан-Франциско моның белән чагыштырганда артта калган кебек тоелсын өчен тырышып карагыз. Әгәр шулай эшләсәгез, үкенмәячәгегез бик ихтимал. Сез үзегезгә җәлеп итәргә теләгән яшьләр өчен бу шәһәр оҗмах булып тоелачак. Әгәр алар башка җиргә эшкә китсәләр дә, мондый урынны калдырып китүләренә үкенеп китәчәкләр. Моның начар ягы нәрсәдә? Сезнең "Шәһәр велосипедлар өчен артык уңайлы булганга бетте" дигән язманы күргәнегез бармы? Алай булмый.
Шулай итеп, иске шәп микрорайоннар һәм шәп кечкенә рестораннар моны яңа Портленд итә дип уйлыйк. Бу җитәрлек булырмы? Бу сезне Портлендтан күпкә яхшырак хәлгә куячак, чөнки Питтсбургта Портлендта булмаган нәрсә бар: беренче класслы фәнни-тикшеренү университеты. CMU һәм кечкенә кәһвәханәләр дигән сүз — сездә латте эчүче хипстерлар гына түгел дигән сүз. Бу сездә бүленгән системалар турында сөйләшеп латте эчүче хипстерлар бар дигәнне аңлата. Менә хәзер сез чыннан да Сан-Францискога якынлашасыз.
Чынлыкта сезнең бер өстенлегегез дә бар, чөнки CMU шәһәр үзәгендә урнашкан, ә Стэнфорд белән Беркли исә шәһәр читендәге бистәләрдә.
Питтсбургка стартап үзәге булырга булышу өчен CMU нәрсә эшли ала? Тагын да яхшырак фәнни-тикшеренү университеты булырга. CMU — дөньядагы иң яхшы университетларның берсе, ләкин күз алдыгызга китерегез: әгәр ул иң яхшысы булса һәм моны барысы да белсә, эшләр ничек булыр иде. Иң яхшы урынга барырга омтылган бик күп амбицияле кешеләр бар, кайда гына булмасын. Әгәр CMU нәкъ шундый булса, аларның барысы да бирегә килер иде. Казахстаннан балалар кайчандыр бер көнне Питтсбургта яшәү турында хыялланыр иде.
Шундый талантлар магниты булу — университетларның үз шәһәрләрен стартаплар үзәгенә әйләндерүгә кертә алган иң мөһим өлеше. Чынлыкта, бу алар кертә ала торган бердәнбер диярлек өлеш.
Ләкин туктагыз, университетлар үз исемнәрендә "инновация" һәм "эшкуарлык" кебек сүзләр булган программалар оештырырга тиеш түгелме соң? Юк, тиеш түгел. Мондый нәрсәләр һәрвакыт диярлек күңелсезлек булып чыга. Алар ялгыш максатларга омтылалар. Инновациягә ирешү юлы — инновациянең үзен максат итеп кую түгел, ә яхшырак батареяләр яки яхшырак 3D басма кебек конкретрак нәрсәне максат итеп кую. Ә эшкуарлыкка өйрәнү юлы — моның белән шөгыльләнү, ә сез моны мәктәптә эшли алмыйсыз.
Мин беләм, университетның стартапларны хуплау өчен эшли ала торган иң яхшы нәрсәсе — яхшы университет булу дигән сүзне ишетү кайбер администраторларның күңелен төшерергә мөмкин. Бу арыкларга теләүче кешеләргә моның юлы — азрак ашау дип әйтү кебек бер нәрсә.
Ләкин стартапларның каян барлыкка килүен белергә теләсәгез, тәҗрибәгә карагыз. Иң уңышлы стартапларның тарихына карагыз, һәм аларның кызыклы өстәмә проект буларак башланып, аны төзүче берничә нигез салучыдан табигый рәвештә үсеп чыкканын күрерсез. Университетлар нигез салучыларны бергә туплау өчен бик яхшы, ләкин моннан тыш алар эшли ала торган иң яхшы нәрсә — аяк чалмау, комачауламау. Мәсәлән, студентлар һәм укытучылар эшләгән "интеллектуаль милек"кә ия булу хокукын таләп итмәү, шулай ук укуга керүне кичектерү һәм академик ял алу турында иркен кагыйдәләргә ия булу.
Чынлыкта, стартапларны хуплау өчен университет эшли ала торган иң нәтиҗәле чараларның берсе — Гарвард уйлап тапкан "комачауламауның" үзенчәлекле бер төре. Гарвардта көзге семестр өчен имтиханнар элек Раштуадан соң үткәрелә иде. Гыйнвар башында аларда имтиханнарга әзерләнү өчен бүленгән "Уку чоры" (Reading Period) дигән чор бар иде. Һәм Microsoft белән Facebook-ның аз санлы кешеләр генә белгән бер уртак ягы бар: икесе дә нәкъ менә шушы Уку чорында башланган. Бу — стартапка әйләнә торган өстәмә проектлар тудыру өчен камил шартлар. Студентлар барысы да кампуста, ләкин аларга бернәрсә дә эшләргә кирәк түгел, чөнки алар имтиханнарга әзерләнергә тиешләр.
Гарвард бу мөмкинлекне япкан булырга да мөмкин, чөнки берничә ел элек алар имтиханнарны Раштуага кадәр күчерделәр һәм уку чорын 11 көннән 7 көнгә кадәр кыскарттылар. Ләкин әгәр университет үз студентларына стартаплар башларга чынлап та ярдәм итәргә теләсә, базар капитализациясе буенча исәпләнгән тәҗрибә шуны күрсәтә: алар эшли ала торган иң яхшы нәрсә — туры мәгънәсендә бернәрсә дә эшләмәү.
Питтсбургның мәдәнияте — аның тагын бер көчле ягы. Стартап үзәге булу өчен шәһәр иҗтимагый яктан либераль булырга тиеш кебек, һәм сәбәбе дә бик аңлашыла. Стартаплар өчен йорт булу өчен шәһәр сәерлекләргә түзем булырга тиеш, чөнки стартапларның үзләре бик сәер. Һәм сез зур стартапларга әвереләчәк сәерлекләрнең формаларын гына сайлап ала алмыйсыз, чөнки аларның барысы бергә үрелгән. Сезгә бөтен сәерлекләргә карата түзем булырга кирәк.
Бу исә АКШ-ның зур өлешләрен шундук читтә калдыра. Минемчә, бу Питтсбургны читтә калдырмый, дип өметләнәм. Биредә үскәннән хәтеремдә калган нәрсәләрнең берсе (ул вакытта монда гадәти булмаган берәр нәрсә бар дип уйламасам да) — кешеләрнең бер-берсе белән никадәр яхшы аңлашулары иде. Нигә икәнен әле дә төгәл белмим. Бәлки бер сәбәбе — һәркемнең үзен мөһаҗир итеп тоюында булгандыр. Мин Монровиллда бала чакта кешеләр үзләрен америкалы дип атамый иде. Алар үзләрен итальян, серб яки украин дип атый иде. Моннан йөз ел элек, кешеләр егерме төрле илдән агылып килгәндә, монда хәлләр ничек булганын күз алдына китерегез генә. Түземлелек (толерантлык) бердәнбер сайлау иде.
Питтсбург мәдәнияте турында хәтеремдә калган нәрсә — аның бер үк вакытта түземле дә, прагматик та булуы. Мин Кремний үзәненең мәдәниятен дә шулай тасвирлар идем. Һәм бу очраклылык түгел, чөнки Питтсбург үз чорының Кремний үзәне иде. Бу кешеләр яңа нәрсәләр төзегән шәһәр иде. Кешеләр төзегән нәрсәләр үзгәрсә дә, мондый эшне башкару өчен кирәк булган рух шул ук булып кала.
Шуңа күрә латте чөмерүче хипстерларның агылып килүе ниндидер яктан ачуны китерергә мөмкин булса да, мин аларны хуплау өчен барысын да эшләр идем. Һәм гомумән сәерлекләргә, хәтта тиле калифорниялеләр дәрәҗәсендә дә, түзем булырга өндәр идем. Питтсбург өчен бу консерватив сайлау: бу шәһәрнең үз тамырларына кайту дигән сүз.
Кызганычка каршы, иң авыр өлешен мин ахырга калдырдым. Стартап үзәге булу өчен сезгә тагын бер нәрсә кирәк, ә Питтсбургта ул юк: инвесторлар. Кремний үзәненең зур инвесторлар җәмгыяте бар, чөнки аны үстерү өчен аның 50 ел вакыты булды. Нью-Йоркның зур инвесторлар җәмгыяте бар, чөнки анда акчаны бик яратучы һәм аны алуның яңа ысулларын тиз күрүче кешеләр күп. Әмма Питтсбургта боларның берсе дә юк. Һәм башка кешеләрне бирегә җәлеп итә торган арзан торак инвесторларга бернинди тәэсир ясамый.
Әгәр монда инвесторлар берләшмәсе үсеп чыкса, бу Кремний үзәнендәге кебек булыр: әкрен һәм табигый рәвештә. Шуңа күрә якын арада монда зур инвесторлар җәмгыяте булуына мин өмет багламас идем. Ләкин, бәхеткә, моны элеккегә караганда азрак кирәкле итә торган өч тенденция бар. Беренчесе: стартапларны башлап җибәрү арзанрак була бара, шуңа күрә сезгә элекке кебек күп чит акча кирәк түгел. Икенчесе: Kickstarter кебек нәрсәләр ярдәмендә стартап табышка тизрәк ирешә ала. Сез Kickstarter-га теләсә кайсы урыннан проект урнаштыра аласыз. Өченчесе: Y Combinator кебек программалар. Дөньяның теләсә кайсы почмагыннан стартап YC-ка 3 айга бара ала, акча ала һәм теләсә өенә кайта ала.
Минем киңәшем: Питтсбургны стартаплар өчен менә дигән урынга әйләндерегез, һәм әкренләп аларның күбрәге монда төпләнеп калачак. Аларның кайберләре уңышка ирешер; кайбер нигез салучылары инвестор булып китәр; һәм тагын да күбрәк стартаплар монда төпләнер.
Бу стартап үзәгенә әйләнүнең тиз юлы түгел. Ләкин бу, ким дигәндә, юл, ә бу бик аз шәһәрләрдә генә бар. Һәм бу вакыт эчендә сезгә авыр корбаннар китерергә кирәк дигән сүз дә түгел. Мин сезгә тәкъдим иткән нәрсәләр турында уйлап карагыз. Җирле рестораннарны хуплау, иске биналарны саклап калу, тыгызлык өстенлеген файдалану, CMU-ны иң яхшысы итү, түземлелекне үстерү. Менә болар Питтсбургта хәзер яшәүне яхшы итә торган нәрсәләр. Мин фәкать боларны тагын да ныграк эшләргә кирәк дип кенә әйтәм.
Һәм бу өмет баглый торган фикер. Әгәр Питтсбургның стартап үзәгенә әйләнү юлы тагын да ныграк үзе булып калуда булса, аның уңышка ирешү ихтималы зур. Чынлыкта, үз зурлыгындагы шәһәрләр арасында аның иң зур мөмкинлеге бардыр. Моңа бераз тырышлык һәм күп вакыт кирәк булыр, ләкин берәр шәһәр моны булдыра ала икән, ул да булса — Питтсбург.
Моның караламаларын укыганнары өчен Чарли Чиверга һәм Джессика Ливингстонга, шулай ук Opt412 чарасын оештырган һәм мине чыгыш ясарга чакырган өчен Мэг Чиверга рәхмәтемне белдерәм.