(Бұл — Питтсбургтегі Opt412 атты іс-шарада сөйлеген сөзім. Оның көп бөлігі басқа қалаларға да қатысты болады. Бірақ бәрі емес, себебі баяндамада айтқанымдай, Питтсбургтің болашақ стартап орталығы болғысы келетін басқа қалаларға қарағанда кейбір маңызды артықшылықтары бар.)
Питтсбургті Кремний алқабы сияқты стартап орталығына айналдыру үшін не қажет? Мен Питтсбургті өте жақсы түсінемін, өйткені осында, Монровиллде өстім. Сондай-ақ Кремний алқабын да жақсы түсінемін, өйткені қазір сонда тұрамын. Мұнда сондай стартап экожүйесін құруға бола ма?
Мұнда сөз сөйлеуге келіскен кезде, мен өте оптимистік баяндама жасай аламын деп ойламадым. Мен Питтсбургтің стартап хабына айналуы үшін не істей алар еді дегенді шартты райда ғана сөз етемін деп ойладым. Бірақ оның орнына мен Питтсбургтің не істей алатыны туралы айтамын.
Менің ойымды өзгерткен нәрсе — күтпеген жерден New York Times газетінің тағам бөлімінде оқыған бір мақалам болды. Мақаланың тақырыбы «Питтсбургтегі жастар бастаған гастрономиялық серпіліс» деп аталған. Көптеген адамдар үшін бұл тіпті қызық естілмеуі мүмкін, стартаптарға қатысы бар деуге тіпті келмейді. Бірақ бұл тақырыпты оқығанда бойымды ерекше бір толқыныс биледі. Тырысып көрсем де, бұдан зор үміт сыйлайтын тақырып таба алмас едім. Ал мақаланы оқығанда одан сайын қуандым. Онда «қазіргі таңда 25 пен 29 жас аралығындағы адамдар барлық тұрғындардың 7,6 пайызын құрайды, бұл көрсеткіш шамамен он жыл бұрын 7 пайыз болатын» делінген. О, ғажап, мен ойладым: Питтсбург келесі Портленд болуы мүмкін ғой. Ол барлық жиырмадан асқан жастар барып тұрғысы келетін сәнді орынға айнала алады.
Бірнеше күн бұрын осында келгенімде, айырмашылықты сезіндім. Мен мұнда 1968 жылдан 1984 жылға дейін өмір сүрдім. Сол кезде байқамаған екенмін, бірақ сол жылдар бойы қала еркін құлдырау жағдайында болған еді. Барлық жерде орын алған қала маңына көшу үрдісіне қоса, болат пен ядролық өнеркәсіп те күйреп жатқан еді. Ал қазір жағдай қалай өзгерген десеңізші! Тек қала орталығы әлдеқайда гүлденіп көрінгені ғана емес. Мұнда менің балалық шағымда болмаған ерекше бір қуат бар.
Мен бала кезімде бұл жерден жастар кететін еді. Қазір бұл оларды өзіне тартатын орынға айналды.
Мұның стартаптарға қандай қатысы бар? Стартаптар адамдардан тұрады, ал әдеттегі стартаптағы адамдардың орташа жасы дәл сол 25 пен 29 аралығында болады.
Қалада осындай адамдардың болуы қаншалықты зор күш екенін мен көрдім. Осыдан бес жыл бұрын олар Кремний алқабының тартылыс орталығын түбектен Сан-Францискоға қарай ығыстырды. Google мен Facebook түбекте орналасқан, бірақ үлкен жеңімпаздардың келесі буыны түгелдей Сан-Францискода. Тартылыс орталығының ауысу себебі — таланттар үшін, әсіресе бағдарламашылар үшін күрес болды. 25 пен 29 жас аралығындағылардың көпшілігі зеріктіретін қала маңында емес, үлкен қалада тұрғысы келеді. Сондықтан ұнаса да, ұнамаса да, негізін қалаушылар қалада болуы керектігін біледі. Мен Кремний алқабының өзінде тұруды қалаған, бірақ таланттар үшін күресте жеңіліп қалатынын білгендіктен, амалсыз Сан-Францискоға көшкен бірнеше негізін қалаушыны білемін.
Сондықтан жиырмадан асқан жастар үшін тартылыс күшіне айналу — өте үміт күттіретін қасиет. Бұндай қасиетке ие болмай, қандай да бір орынның стартап орталығына айналуын елестету қиын. 25 пен 29 жас аралығындағылардың үлесі артып келе жатқаны туралы сол статистиканы оқығанда, стартаптың графиктері x осінен жоғары қарай баяу көтеріле бастағанын көргендегідей сезімге бөлендім.
Ел бойынша 25 пен 29 жас аралығындағылардың үлесі — 6,8%. Бұл сіздердің 0,8%-ға алда екендеріңізді білдіреді. Қала халқы — 306 000 адам, демек, біз шамамен 2500 адамдық артықшылық туралы айтып отырмыз. Бұл — шағын қаланың бүкіл халқы, әрі бұл тек артық бөлігі ғана. Сонымен, сіздерде алғашқы тірек бар. Енді тек оны кеңейту керек.
Және «жастар бастаған тағам серпілісі» жеңіл-желпі нәрсе сияқты көрінгенімен, олай емес. Мейрамханалар мен дәмханалар — қала болмысының үлкен бір бөлігі. Париж көшесімен келе жатқаныңызды елестетіп көріңізші. Нелердің жанынан өтіп бара жатырсыз? Шағын мейрамханалар мен дәмханалар. Ал енді көңілсіз, кездейсоқ бір қала шетінде көлікпен келе жатқаныңызды елестетіңіз. Нелердің жанынан өтіп барасыз? Starbucks, McDonalds және Pizza Hut. Гертруда Стайн айтқандай, онда ешқандай болмыс жоқ. Сіз кез келген жерде болуыңыз мүмкін еді.
Бұл тәуелсіз мейрамханалар мен дәмханалар жай ғана адамдарды тамақтандырып қоймайды. Олар осы жердің өзіндік келбетін қалыптастырады.
Міне, Питтсбургті келесі Кремний алқабына айналдыру үшін менің бірінші нақты ұсынысым: жастар бастаған осы тағам серпілісін қолдау үшін қолдан келгеннің бәрін жасаңыздар. Қала билігі не істей алады? Осы шағын мейрамханалар мен дәмханаларды ашып жатқан адамдарға өз пайдаланушыларыңыз ретінде қараңыздар және олардан не қалайтынын барып сұраңыздар. Олардың нені қалауы мүмкін екенін мен кем дегенде бір нәрседен болжай аламын: рұқсат құжаттарын жылдам беру үдерісі. Сан-Франциско осы салада олардан асып түсулеріңіз үшін сіздерге үлкен мүмкіндік қалдырды.
Дегенмен, мейрамханалар басты қозғаушы күш емес екенін білемін. Times мақаласында айтылғандай, негізгі қозғаушы күш — арзан баспана. Бұл — үлкен артықшылық. Бірақ «арзан баспана» деген тіркес сәл жаңылыстырады. Одан әлдеқайда арзан жерлер өте көп. Питтсбургтің ерекшелігі — оның арзандығында емес, шынымен өмір сүргің келетін арзан орын екендігінде.
Мұның бір бөлігі — ғимараттардың өзінде. Осыдан көп уақыт бұрын, өзім жиырмадан асқан кедей жас болған кезде, ең тиімді орындар — бір кездері бай болып, кейін кедейленген жерлер екенін түсінген едім. Егер бір жер әрдайым бай болса, ол әдемі, бірақ тым қымбат. Егер бір жер әрдайым кедей болса, ол арзан, бірақ сүреңсіз. Ал бір кездері бай болып, кейін кедейленген жерден сарайдай үйлерді арзанға табуға болады. Адамдарды мұнда тартатын да — осы. Осыдан жүз жыл бұрын Питтсбург бай болған кезде, мұнда тұрған адамдар үлкен әрі мықты ғимараттар салған. Әрдайым керемет талғаммен салынбаса да, әйтеуір мықты етіп тұрғызылған. Сондықтан стартап хабына айналу үшін тағы бір кеңес: адамдарды осында тартып жатқан ғимараттарды қиратпаңыздар. Қалалар қайта жандана бастағанда, қазіргі Питтсбург сияқты, құрылыс салушылар ескі ғимараттарды бұзуға асығады. Бұған жол бермеңіздер. Тарихи мұраны сақтауға баса назар аударыңыздар. Жиырмадан асқан жастарды бұл жерге тартып жатқан нәрсе — алып жылжымайтын мүлік жобалары емес. Олар жаңа мейрамханалар мен дәмханаларға қарама-қайшы нәрсе; олар қаланың болмысын жояды.
Эмпирикалық деректер тарихи мұраны сақтауда шектен шығып кету мүмкін емес екенін көрсетеді. Қалалар бұл мәселеге неғұрлым қатаң қараса, олардың жағдайы соғұрлым жақсы болатын сияқты.
Бірақ Питтсбургтің тартымдылығы тек ғимараттардың өзінде ғана емес. Бұл — олар орналасқан аудандарда. Сан-Франциско мен Нью-Йорк сияқты, Питтсбургтің де бағы — оның автокөлік дәуіріне дейін салынған қала болуында. Ол тым шашыраңқы емес. Өйткені сол 25 пен 29 жас аралығындағы жастар көлік айдағанды ұнатпайды. Олар жаяу жүруді, велосипед тебуді немесе қоғамдық көлікті пайдалануды жөн көреді. Егер жақында Сан-Францискода болған болсаңыз, велосипедшілердің өте көптігін байқамауыңыз мүмкін емес. Және бұл тек жиырмадан асқандардың жай ғана өткінші әуестігі емес. Осы тұрғыда олар өмір сүрудің жақсырақ жолын тапты. Сақал қою сәні кетер, бірақ велосипедтер қалмақ. Көліксіз жүріп-тұруға болатын қалалар жай ғана жақсырақ, нүкте. Сондықтан осы артықшылықты пайдалану үшін қолдан келгеннің бәрін жасауды ұсынар едім. Тарихи мұраны сақтау сияқты, мұнда да тым асыра сілтеу мүмкін емес көрінеді.
Неліктен Питтсбургті елдегі велосипед пен жаяу жүргіншілер үшін ең қолайлы қалаға айналдырмасқа? Тіпті Сан-Францисконың өзі салыстырмалы түрде артта қалған болып көрінетіндей дәрежеге жете аласыздар ма, байқап көріңіздер. Егер солай істесеңіздер, өкінулеріңіз екіталай. Қала сіздер тартқыңыз келетін жастар үшін жұмақтай көрінетін болады. Егер олар басқа жерден жұмыс тауып кетіп жатса да, осындай жерді артта қалдырып бара жатқандарына өкінішпен кетеді. Ал мұның қандай кемшілігі бар? «Қала тым велосипедшіл болып кеткендіктен құрыды» деген тақырыпты елестете аласыз ба? Мұндай нәрсе жай ғана болмайды.
Енді көне әсем аудандар мен сәнді шағын мейрамханалар бұл қаланы келесі Портлендке айналдырды делік. Бұл жеткілікті ме? Бұл сіздерді Портлендтің өзіне қарағанда әлдеқайда жақсы жағдайға қояды, себебі Питтсбургте Портлендте жоқ нәрсе бар: бірінші дәрежелі зерттеу университеті. CMU мен шағын дәмханалардың үйлесімі — тек латте ішіп отырған хипстерлерден де артық нәрсе. Бұл — үлестірілген жүйелер туралы әңгімелесіп, латте ішіп отырған хипстерлер дегенді білдіреді. Міне, енді сіздер Сан-Францискоға шынымен жақындап келесіздер.
Шын мәнінде, сіздер бір жағынан Сан-Францискодан да ұтымды жағдайдасыздар, өйткені CMU қала орталығында, ал Стэнфорд пен Беркли қала сыртындағы маңайда орналасқан.
CMU Питтсбургтің стартап хабына айналуына қалай көмектесе алады? Бұрынғыдан да мықтырақ зерттеу университетіне айналу арқылы. CMU — әлемдегі ең үздік университеттердің бірі, бірақ егер ол ең мықтысы болып, мұны барлығы білсе, жағдайдың қандай болатынын елестетіп көріңізші. Қайда болса да, тек ең үздік жерге баруды мақсат ететін өршіл адамдар өте көп. Егер CMU сондай болса, олардың бәрі осында келер еді. Қазақстандағы жасөспірімдер бір күні Питтсбургте тұруды армандайтын болар еді.
Осындай таланттардың тартылыс орталығы болу — университеттердің өз қаласын стартап хабына айналдыруға қоса алатын ең маңызды үлесі. Шындығында, бұл — олар қоса алатын жалғыз дерлік үлес.
Бірақ тоқтай тұрыңыз, университеттер атауында «инновация» және «кәсіпкерлік» деген сөздері бар бағдарламалар ашуы керек емес пе? Жоқ, олай істемеуі керек. Мұндай нәрселердің нәтижесі әдетте көңіл көншітпейді. Олар бұрыс мақсаттарға ұмтылады. Инновацияға қол жеткізудің жолы — инновацияның өзіне емес, жақсырақ аккумуляторлар немесе жақсырақ 3D басып шығару сияқты нақтырақ бір нәрсеге ұмтылу. Ал кәсіпкерлікті үйренудің жолы — онымен айналысу, ал оны мектепте үйрене алмайсыз.
Стартаптарды ынталандыру үшін университеттің жасай алатын ең жақсы нәрсесі — керемет университет болу дегенді есту кейбір әкімшілердің көңілін қалдыруы мүмкін екенін білемін. Бұл — салмақ тастағысы келетін адамдарға мұның жолы аз жеу деп айтқанмен бірдей.
Бірақ стартаптардың қайдан шығатынын білгіңіз келсе, эмпирикалық дәлелдерге қараңыз. Ең сәтті стартаптардың тарихына үңілсеңіз, олардың қызықты қосымша жоба ретінде басталған бір нәрсені жасаған бір-екі негізін қалаушыдан табиғи түрде өсіп шыққанын көресіз. Университеттер негізін қалаушылардың басын қосуға шебер, бірақ одан басқа олардың жасай алатын ең жақсы нәрсесі — кедергі келтірмеу. Мысалы, студенттер мен оқытушылар әзірлеген «зияткерлік меншікке» иелік етуді талап етпеу және оқуға қабылдауды кейінге қалдыру мен академиялық демалысқа қатысты еркін ережелер бекіту.
Шын мәнінде, университеттің стартаптарды ынталандыру үшін жасай алатын ең тиімді шараларының бірі — Гарвард ойлап тапқан жолдан шеттеудің күрделі бір түрі. Гарвардта күзгі семестрдің емтихандары Рождестводан кейін өткізілетін. Қаңтардың басында оларда емтихандарға дайындалуға арналған «Оқу кезеңі» (Reading Period) деген кезең болатын. Сондай-ақ Microsoft пен Facebook-тің көп адам байқай бермейтін ортақ бір ұқсастығы бар: екеуі де осы «Оқу кезеңінде» басталған. Бұл — стартапқа айналатын қосымша жобаларды тудыруға таптырмас жағдай. Студенттердің барлығы кампуста, бірақ олар емтиханға дайындалуы керек болғандықтан, олардың басқа ештеңе істеуі міндетті емес.
Гарвард бұл мүмкіндікті жауып тастаған болуы мүмкін, өйткені бірнеше жыл бұрын олар емтихандарды Рождествоға дейін көшіріп, оқу кезеңін 11 күннен 7 күнге дейін қысқартты. Бірақ егер университет өз студенттеріне стартап бастауға шынымен көмектескісі келсе, нарықтық капиталдандыруға негізделген эмпирикалық дәлелдер олардың жасай алатын ең жақсы ісі сөзбе-сөз ештеңе істемеу екенін көрсетеді.
Питтсбургтің мәдениеті — оның тағы бір күшті жағы. Қала стартап хабына айналуы үшін әлеуметтік тұрғыдан либералды болуы керек сияқты және мұның себебі де анық. Қала стартаптардың мекені болуы үшін оғаштықтарға төзімді болуы керек, себебі стартаптардың өзі өте оғаш келеді. Сіз тек үлкен стартапқа айналатын оғаштық түрлеріне ғана рұқсат бере алмайсыз, себебі олардың барлығы бір-бірімен астасып жатыр. Сіз барлық оғаштыққа төзуіңіз керек.
Бұл АҚШ-тың үлкен бөлігін бірден тізімнен шығарып тастайды. Мен мұның Питтсбургке қатысы жоқ деп үміттенемін. Осында өскен кезімнен есте қалған бір жайт — сол кезде ерекше ештеңесі жоқ сияқты көрінгенімен — адамдардың бір-бірімен өте тату тұрғаны еді. Себебін әлі күнге дейін нақты білмеймін. Бәлкім, бір себебі — әркімнің өзін иммигрант сезінгенінде болар. Мен Монровиллде бала болған кезімде, адамдар өздерін американдық деп атамайтын. Олар өздерін итальян, серб немесе украин деп атайтын. Осыдан жүз жыл бұрын жиырма түрлі елден адамдар ағылып келген кезде бұл жердің қандай болғанын елестетіп көріңізші. Төзімділік — жалғыз ғана таңдау болатын.
Питтсбург мәдениетінен менің есімде қалғаны — оның әрі төзімді, әрі прагматикалық болғандығы. Кремний алқабының мәдениетін де мен осылай сипаттар едім. Және бұл кездейсоқтық емес, себебі Питтсбург өз заманының Кремний алқабы болған. Бұл — адамдар жаңа нәрселер жасаған қала болды. Адамдар жасайтын заттар өзгергенімен, ондай жұмысты істеуге қажет рух сол күйінде қалды.
Сондықтан, латте ішетін хипстерлердің ағылуы кей жағынан тітіркендіргіш болуы мүмкін болса да, мен оларды қолдау үшін барымды салар едім. Және жалпы алғанда, тіпті Калифорнияның есі ауысқандары сияқты дәрежеде болса да, оғаштыққа төзімділік таныту керек. Питтсбург үшін бұл — консервативті таңдау: бұл — қаланың тамырына қайта оралу.
Өкінішке қарай, мен ең қиын бөлігін соңына қалдырдым. Стартап хабы болу үшін тағы бір нәрсе керек, ал ол Питтсбургте жоқ: инвесторлар. Кремний алқабында үлкен инвесторлар қауымдастығы бар, өйткені оны қалыптастыруға 50 жыл уақыт кетті. Нью-Йоркте үлкен инвесторлар қауымдастығы бар, себебі ол ақшаны өте жақсы көретін және оны табудың жаңа жолдарын бірден байқайтын адамдарға толы. Ал Питтсбургте бұлардың екеуі де жоқ. Басқа адамдарды осында тартатын арзан баспана инвесторларға еш әсер етпейді.
Егер мұнда инвесторлар қауымдастығы пайда болса, бұл Кремний алқабындағыдай болады: баяу және табиғи түрде. Сондықтан мен қысқа мерзімде үлкен инвесторлар қауымдастығы болады деп бәс тікпес едім. Бірақ бақытымызға орай, мұның қажеттілігін бұрынғыдан азайтатын үш үрдіс бар. Біріншісі — стартапты бастау барған сайын арзандап келеді, сондықтан бұрынғыдай көп сыртқы ақша қажет емес. Екіншісі — Kickstarter сияқты құралдардың арқасында стартап кіріске тезірек қол жеткізе алады. Сіз Kickstarter-ге кез келген жерден жоба сала аласыз. Үшіншісі — Y Combinator сияқты бағдарламалар. Әлемнің кез келген түкпіріндегі стартап YC-ге 3 айға барып, қаржыландыру алып, содан кейін қаласа үйіне қайта алады.
Менің кеңесім — Питтсбургті стартаптар үшін керемет орынға айналдыру, сонда олардың көбі біртіндеп осында қалатын болады. Олардың кейбірі жетістікке жетеді; негізін қалаушылардың кейбірі инвесторға айналады; сөйтіп бұдан да көп стартап осында тұрақтап қалады.
Бұл — стартап орталығына айналудың жылдам жолы емес. Бірақ бұл кем дегенде бір жол, ал мұндай мүмкіндік басқа қалалардың көбінде жоқ. Бұл ретте сізге ауыр құрбандықтар жасаудың қажеті де жоқ. Менің не ұсынғаным туралы ойланып көріңіздерші. Жергілікті мейрамханаларды қолдау, ескі ғимараттарды сақтау, қаланың жинақылығын пайдалану, CMU-ді ең үздік ету, төзімділікті насихаттау. Міне, осының бәрі қазірдің өзінде Питтсбургті өмір сүруге қолайлы етеді. Менің айтып отырғаным — тек осы нәрселерді бұрынғыдан да көбірек жасау керек.
Және бұл — үміт ұялататын ой. Егер Питтсбургтің стартап орталығына айналу жолы — бұрынғыдан да көбірек өзіне тән болу болса, онда оның жетістікке жетуге жақсы мүмкіндігі бар. Шын мәнінде, ол өзі сияқты кез келген қалаға қарағанда ең жақсы мүмкіндікке ие. Бұған біраз күш-жігер мен көп уақыт қажет болады, бірақ егер мұны қайсыбір қала жасай алатын болса, ол — Питтсбург.
Осы мәтіннің нобайын оқып шыққаны үшін Чарли Чивер мен Джессика Ливингстонға, сондай-ақ Opt412 іс-шарасын ұйымдастырып, сөз сөйлеуге шақырғаны үшін Мэг Чиверге алғыс білдіремін.