Өлкән синыфтарҙа уҡығанда мин колледжда фәлсәфә өйрәнәсәкмен тип ҡарар иттем. Быға бер нисә сәбәбем бар ине, ҡайһылары башҡаларына ҡарағанда намыҫлыраҡ. Иң намыҫһыҙҙарының береһе — кешеләрҙе шаҡ ҡатырыу теләге ине. Мин үҫкән ерҙә колледж һөнәр алыу урыны тип кенә һанала торғайны, шуға күрә фәлсәфә өйрәнеү хайран ҡалырлыҡ кимәлдә файҙаһыҙ бер шөғөл булып күренде. Кейемеңде ярып йыртып йөрөү йәки ҡолағыңа инә ҡаҙау кеүек бер нәмә — ул ваҡытта тап ошондай тәьҫирле файҙаһыҙлыҡ модаға инеп кенә килә ине.
Ләкин күңелемдә бер аҙ ихлас сәбәптәр ҙә бар ине. Мин фәлсәфә өйрәнеү зирәклеккә илтеүсе тура юл тип уйланым. Башҡа йүнәлештәрҙә уҡығандарҙың барыһы ла тар бер өлкәләге белем менән генә сикләнәсәк. Ә мин иһә нимәнең ысынында нимә икәненә төшөнәсәкмен.
Мин бер нисә фәлсәфәүи китап уҡып ҡарағайным. Яңыраҡтары түгел инде; беҙҙең мәктәп китапханаһында ундайҙар юҡ ине. Ләкин мин Платон менән Аристотелде уҡырға тырыштым. Уларҙы аңлай алғанлығыма шикләнәм, ләкин улар бик мөһим нәмә тураһында һөйләй кеүек тойолдо. Нимә тураһында икәнен колледжда белермен тип уйланым.
Һуңғы курс алдындағы йәйҙә мин колледждың бер нисә дәресенә йөрөнөм. Математик анализ дәресендә күп нәмәгә өйрәндем, әммә «Фәлсәфәгә инеш» курсынан бер ниндәй ҙә тиерлек фәтүә тапманым. Шулай ҙа фәлсәфә өйрәнеү планым үҙгәрешһеҙ ҡалды. Бер нәмә лә отоп ала алмауыма үҙем ғәйепле инем. Бирелгән китаптарҙы етерлек дәрәжәлә ентекләп уҡымағанмын. Колледжда Берклиҙың «Кеше танып белеүенең принциптары» китабына тағы бер мөмкинлек бирергә булдым. Шундай ололанған һәм уҡыуы шул тиклем ҡыйын булған берәй хеҙмәттә ниндәйҙер сер булырға тейеш бит, тик уны аңларға ғына кәрәк.
Егерме алты йыл үткәс тә мин Берклиҙы әле булһа аңламайым. Өйөмдә уның йыйынтыҡтарының һәйбәт бер баҫмаһы тора. Мин уны ҡасан да булһа уҡырмынмы? Икеле.
Ул ваҡыт менән хәҙергенең айырмаһы шунда: хәҙер мин ни өсөн Берклиҙы аңларға тырышыуҙың мәғәнәһе юҡ икәнен беләм. Хәҙер миңә фәлсәфә менән нимә ғәйеп булғаны һәм уны нисек төҙәтеп булыуы күренә кеүек.
Һүҙҙәр
Һөҙөмтәлә мин колледж йылдарымдың ҙур өлөшөндә төп йүнәлеш итеп фәлсәфәне һайланым. Ләкин барыһы ла мин өмөт иткәнсә барып сыҡманы. Мин башҡа белемдәр уның янында бары тик тар ҡулланылышлы мәғлүмәт булып ҡалырлыҡ ниндәйҙер тылсымлы хәҡиҡәттәргә өйрәнмәнем. Әммә ни өсөн улай булмағанын кәм тигәндә аңлайым хәҙер. Фәлсәфәнең математика, тарих йәки университеттың башҡа фәндәре кеүек өйрәнеү предметы юҡ. Үҙләштерергә тейешле белемдең бер ниндәй ҙә үҙәге юҡ. Быға иң яҡын торған нәмә — быуаттар дауамында төрлө философтарҙың төрлө темалар буйынса ни әйткәнен белеү. Уларҙың бик аҙҙары ғына үҙ асыштарының авторын оноторлоҡ кимәлдә хаҡлы ине.
Формаль логиканың бер аҙ фәнни йөкмәткеһе бар. Мин логика буйынса бер нисә курсты үттем. Улар миңә ни ҙә булһа бирҙеме-юҡмы, белмәйем. [1] Башта фекерҙәрҙе төрлө яҡлап әйләндереп ҡарай белеү бик мөһим булып күренә: ике фекерҙең мөмкинлектәр майҙанын тулыһынса ҡапламауын, йәки бер фекерҙең икенсеһенән бары бер нисә генә үҙгәреш менән айырылғанын күреү кеүек. Ләкин логика өйрәнеү мине ошолай фекер йөрөтөүҙең мөһимлегенә өйрәттеме, әллә ошо яҡтан оҫталығымды арттырҙымы? Белмәйем.
Ләкин фәлсәфә өйрәнеүҙән үҙемә алған аныҡ нәмәләр бар. Иң тетрәндергесен мин шунда уҡ, беренсе курстың тәүге семестрында уҡ, Сидни Шумейкер уҡытҡан дәрестә үҙләштерҙем. Мин үҙемдең юҡ икәнемде белдем. Мин (һәм һеҙ ҙә) — төрлө көстәр ҡыуыуы арҡаһында һөйрәлеп йөрөүсе һәм үҙен «мин» тип атаусы күҙәнәктәр йыйылмаһы ғына. Әммә шәхесегеҙҙе берләштереп торған төп, бүленмәҫ бер нәмә лә юҡ. Мейегеҙҙең яртыһын юғалтып та тере ҡалыуығыҙ мөмкин. Тимәк, мейегеҙҙе ике өлөшкә бүлеп, уларҙы төрлө кәүҙәләргә күсереп ултыртыу ҙа ихтимал. Шундай операциянан һуң уянғанығыҙҙы күҙ алдына килтерегеҙ. Һеҙгә үҙегеҙҙе ике кеше тип күҙ алдына килтерергә тура киләсәк.
Бындағы ысын һабаҡ шунда: көндәлек тормошта беҙ ҡулланған төшөнсәләр бик тоноҡ, һәм уларға нығыраҡ баҫым яһаһаң, улар тарҡала. Хатта беҙҙең өсөн иң ҡәҙерле булған «мин» төшөнсәһе лә. Быны үҙләштереү өсөн миңә бер аҙ ваҡыт кәрәк булды, ләкин аңлап ҡалғас, барыһы ла ҡапыл асылды — был ун туғыҙынсы быуатта кемдеңдер эволюцияны аңлап, бала саҡта һөйләнгән донъяның яратылыуы тураһындағы легенданың ялған икәнен төшөнөүенә оҡшаш ине. [2] Математиканан тыш, һүҙҙәрҙең мәғәнәһен сикһеҙ һуҙып булмай; ғәмәлдә, математиканы «аныҡ мәғәнәгә эйә төшөнсәләрҙе өйрәнеүсе фән» тип атаһаҡ, насар билдәләмә булмаҫ ине. Көндәлек һүҙҙәр тәбиғәте менән аныҡ түгел. Улар көндәлек тормошта шул тиклем яҡшы хеҙмәт итә, хатта һеҙ быны һиҙмәйһегеҙ ҙә. Һүҙҙәр үҙ ролен башҡара кеүек, тап Ньютон физикаһы кеүек. Әммә уларҙы нығыраҡ төпсөһәң, улар һәр ваҡыт емерелә.
Минеңсә, фәлсәфәнең бәхетһеҙлегенә күрә, уның төп дөрөҫлөгө ошонда булды. Фәлсәфәүи бәхәстәрҙең күбеһе һүҙҙәрҙе бутауҙан яфаланмай ғына, ә тап шундай буталсыҡлыҡ арҡаһында ҡуба. Ихтыяр иркебеҙ бармы? Был «ирек» тип нимәне аңлауығыҙға бәйле. Абстракт идеялар йәшәйме? Был «йәшәү» тип нимәне атауығыҙға бәйле.
Күпселек фәлсәфәүи ҡаршылыҡтарҙың телде дөрөҫ аңламауҙан килеп сығыуы тураһындағы фекерҙе ғәҙәттә Витгенштейн менән бәйләйҙәр. Был ҡаҙанышты уға күпме дәрәжәлә яҙырға кәрәклегенә шикләнәм. Бик күптәр быны аңлағандыр, ләкин фәлсәфә профессоры булып китеү урынына, ябай ғына итеп уны уҡымаҫҡа ҡарар иткәндәрҙер тип уйлайым.
Барыһы ла нисек бындай хәлгә килеп еткән? Кешеләр меңәр йылдар буйы өйрәнгән нәмә ысынлап та буш ваҡыт уҙғарыу булыуы мөмкинме? Был бик ҡыҙыҡлы һорауҙар. Ысынында, фәлсәфә тураһында бирергә мөмкин булған иң ҡыҙыҡлы һорауҙарҙың ҡайһы берҙәре. Хәҙерге фәлсәфәүи йолаға яҡынлашыуҙың иң ҡиммәтле юлы — Беркли кеүек мәғәнәһеҙ хыялдарға бирелеү ҙә түгел, Витгенштейн кеүек уларҙы өҙөп ташлау ҙа түгел, ә аҡылдың яңылыш юлға китеү миҫалы сифатында өйрәнеүҙер.
Тарих
Көнбайыш фәлсәфәһе ысынында Сократ, Платон һәм Аристотель менән башлана. Уларҙың алдағылары тураһында белгәндәребеҙ — һуңғыраҡ хеҙмәттәрҙәге өҙөктәр һәм һылтанмалар ғына; уларҙың тәғлимәттәрен ваҡыты-ваҡыты менән анализға инеп киткән фарази космология тип атап булыр ине. Күрәһең, уларҙы ла башҡа һәр йәмғиәттәге кешеләрҙе космологиялар уйлап табырға мәжбүр иткән шул уҡ нәмәләр дәртләндергәндер. [3]
Сократ, Платон һәм айырыуса Аристотель менән был традиция яңы боролош алды. Анализ күпкә күбәйә башланы. Минеңсә, математикалағы уңыштар Платон менән Аристотелде быға рухландырғандыр. Математиктар ул ваҡытта уҡ нәмәләрҙе матур яңғыраған хикәйәләр уйлап табыуға ҡарағанда күпкә анығыраҡ юл менән төшөнөргә мөмкин икәнен күрһәткәйне. [4]
Хәҙер кешеләр абстракциялар тураһында шул тиклем күп һөйләй, хатта улар иң тәүҙә башланып киткәндә был ниндәй ҙур һикереш булғанын аңлап та еткермәйбеҙ. Моғайын, кешеләр әйберҙәрҙе эҫе йәки һалҡын тип атай башлағандан алып, кемдер «йылылыҡ нимә ул?» тип һорағанға тиклем меңәрләгән йылдар үткәндер. Һис шикһеҙ, был бик яй барған процесс булған. Платон йәки Аристотелдең үҙҙәре биргән һорауҙарҙы иң беренсе булып биргәнен беҙ белмәйбеҙ. Ләкин уларҙың хеҙмәттәре — быны киң масштабта эшләгән иң боронғо беҙгә билдәле яҙмалар, һәм уларҙа ниндәйҙер бер яңылыҡ (хәйер, ябайҡайлыҡ тип әйтәйек) һиҙелә, был улар ҡуйған ҡайһы бер һорауҙарҙың, кәм тигәндә, үҙҙәре өсөн яңы булыуын күрһәтә.
Айырыуса Аристотель миңә кешеләр берәй яңы нәмә асҡандағы һәм шуға шул тиклем тулҡынланғандағы хәлде хәтерләтә: улар үҙҙәренең ғүмере эсендә яңы асылған биләмәнең ғәйәт ҙур өлөшөн йүгереп үтергә ашыға. Әгәр шулай булһа, был ошондай фекерләү рәүешенең ни тиклем яңы булғанының дәлиле. [5]
Быларҙың барыһы ла Платон менән Аристотелдең нисек бер үк ваҡытта ғәйәт тәьҫирле лә, шул уҡ ваҡытта ябайҡай ҙа, хаталы ла була алыуын аңлатыу өсөн кәрәк. Улар биргән һорауҙарҙы ҡуйыу үҙе үк оло һоҡланыу тыуҙыра. Ләкин был уларҙың һәр ваҡыт яҡшы яуап тапҡанын аңлатмай. Боронғо грек математиктары ҡайһы бер яҡтан ябай булған йәки уларҙың тормошон еңеләйтерлек төшөнсәләргә эйә булмаған тип әйтеү мыҫҡыллау тип һаналмай. Шуға күрә, мин боронғо философтар ҙа шундай уҡ ябай булған тип раҫлаһам, кешеләр артыҡ үпкәләмәҫ тип өмөт итәм. Айырыуса, улар мин алда фәлсәфәнең төп дөрөҫлөгө тип атаған фекерҙе тулыһынса аңлап етмәгән кеүек: һүҙҙәрҙе саманан тыш төпсөһәң, улар ярылып емерелә.
«Тәүге цифрлы компьютерҙарҙы төҙөүселәрҙең оло ғәжәпләнеүенә ҡаршы, — тип яҙған Род Брукс, — улар өсөн яҙылған программалар ғәҙәттә эшләмәй ине». [6] Кешеләр тәүге тапҡыр абстракциялар тураһында һөйләшергә тырышҡанда ла ошондай уҡ хәл булған. Ғәжәпләнеүҙәренә ҡаршы, улар бөтәһе лә ризалашҡан яуаптарға килә алмаған. Ысынында, улар бер ниндәй ҙә яуапҡа килә алмаған кеүек тиерлек булған.
Ғәмәлдә улар саманан тыш түбән аныҡлыҡ менән үлсәү арҡаһында барлыҡҡа килгән ялған образдар тураһында бәхәсләшкән.
Уларҙың ҡайһы бер яуаптарының файҙаһыҙ булып сығыуының иң төп дәлиле — уларҙың бер ниндәй ҙә тиерлек йоғонтоһо булмауы. Аристотелдең «Метафизика»һын уҡығандан һуң бер кем дә үҙ ғәмәлдәрен башҡаса ҡылмай. [7]
Әлбиттә, мин фекерҙәр ҡыҙыҡлы булһын өсөн мотлаҡ практик ҡулланылышҡа эйә булырға тейеш тип раҫламайым. Юҡ, бәлки кәрәк тә түгелдер. Хардиҙың һандар теорияһының бер ниндәй ҙә файҙаһы юҡ тип маҡтаныуы уны кәмһетмәй. Ләкин уның яңылышҡаны асыҡланды. Ысынында, математикала практик файҙаһы бөтөнләй булмаған берәй өлкә табыуы шикле рәүештә ҡыйын. Һәм Аристотелдең «Метафизика»ның А китабында фәлсәфәнең төп маҡсатын аңлатыуы фәлсәфәнең дә файҙалы булырға тейешлеген күҙ уңында тота.
Теоретик белем
Аристотелдең маҡсаты иң дөйөм принциптарҙы табыу ине. Ул килтергән миҫалдар ышандырырлыҡ: ябай эшсе әйберҙәрҙе күнегеү буйынса билдәле бер рәүештә эшләй; ә оҫта ошо нигеҙҙә ятҡан принциптарҙы төшөнгәнлектән күберәкте башҡара ала. Йүнәлеш асыҡ: белем ни тиклем дөйөмөрәк булһа, ул шул тиклем ихтирамға лайыҡ. Ләкин шунан һуң ул хата яһай — бәлки, фәлсәфә тарихындағы иң мөһим хатаны. Ул теоретик белемдең практик ихтыяждан түгел, ә йыш ҡына ҡыҙыҡһыныусанлыҡтан үҙе өсөн генә үҙләштерелеүен күрә. Шуға күрә ул ике төрлө теоретик белем бар тип фараз итә: ҡайһылары практик эштәрҙә файҙалы, ә ҡайһылары юҡ. Һуңғыһы менән ҡыҙыҡһыныусылар уны бары үҙе өсөн генә өйрәнгәнгә күрә, ул затлыраҡ булырға тейеш. Шуға күрә ул «Метафизика»ла үҙ маҡсаты итеп практик файҙаһы булмаған белемде тикшереүҙе ҡуя. Тимәк, ул оло, әммә тоноҡ аңлашылған һорауҙарҙы үҙ өҫтөнә алып, һүҙҙәр диңгеҙендә аҙашып бөткәндә бер ниндәй ҙә хәүеф ҡыңғырауы шылтырамай.
Уның хатаһы мотив менән һөҙөмтәне бутауҙа ине. Әлбиттә, берәй нәмәне тәрәнерәк аңларға ынтылған кешеләр йыш ҡына ниндәйҙер практик кәрәктән түгел, ә ҡыҙыҡһыныусанлыҡтан эш итә. Ләкин был уларҙың үҙләштергән белеменең файҙаһыҙ икәнен аңлатмай. Эшеңде төптән аңлау практикала бик ҡиммәтле; һеҙҙән бер ҡасан да ҡатмарлы мәсьәләләрҙе сисеү талап ителмәһә лә, һеҙ ябайҙарының ҡыҫҡараҡ сиселешен күрә алаһығыҙ, һәм һеҙҙең белемегеҙ, аңламаған формулаларға таянғандағы кеүек, сикке осраҡтарҙа тарҡалып ҡалмаясаҡ. Белем — көс. Теоретик белемде абруйлы иткән нәмә — тап шул. Аҡыллы кешеләрҙең башҡа нәмәләр менән түгел, ә тап ошо нәмәләр менән ҡыҙыҡһыныуына сәбәпсе булған нәмә лә шул; беҙҙең ДНК беҙ уйлаған тиклем үк файҙаһыҙ түгел.
Шуға күрә идеялар ҡыҙыҡлы булһын өсөн тиҙ арала практик ҡулланылыш табырға тейеш булмаһа ла, беҙгә ҡыҙыҡлы тойолған нәмәләрҙең ғәжәп бер рәүештә бик йыш практик файҙаһы асыҡлана.
Аристотелдең «Метафизика»ла бер ҡайҙа ла барып етә алмауының сәбәбе өлөшләтә шунда: ул ҡапма-ҡаршы маҡсаттар менән юлға сыҡҡайны — иң абстракт фекерҙәрҙе өйрәнергә һәм шул уҡ ваҡытта улар файҙаһыҙ тигән фаразға таянырға. Ул үҙенән төньяҡта ятҡан ерҙе көньяҡта урынлашҡан тип уйлап эҙләргә сыҡҡан сәйәхәтсегә оҡшағайны.
Уның хеҙмәте буласаҡ сәйәхәтселәр быуыны ҡулланған картаға әүерелгәс, ул уларҙы ла хата йүнәлешкә ебәрҙе. [8] Бәлки, иң насары шул: иң затлы теоретик белемдең мотлаҡ файҙаһыҙ булырға тейешлеге тураһындағы принципты нығытып, ул уларҙы ситтәрҙең тәнҡитенән дә, үҙҙәренең эске компасының иҫкәртеүҙәренән дә яҡлап ҡалды.
«Метафизика» — нигеҙҙә уңышһыҙ тамамланған тәжрибә. Ундағы бер нисә идея ғына һаҡларға лайыҡ булып сыҡты; төп өлөшөнөң иһә бер ниндәй ҙә йоғонтоһо булманы. «Метафизика» — бөтә билдәле китаптар араһында иң аҙ уҡылғандарҙың береһе. Уны аңлауы Ньютондың «Принциптары» кеүек ауыр түгел, ә буталсыҡ, боҙоп тапшырылған бер хәбәрҙе аңлау кеүек ҡыйын.
Бәлки, был ҡыҙыҡлы уңышһыҙ тәжрибәлер ҙә. Ләкин, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Аристотелдең дауамсылары «Метафизика» кеүек хеҙмәттәрҙән бындай һығымта яһаманы. [9] Күп тә үтмәй, көнбайыш донъяһы интеллектуаль йәһәтән ауыр замандарға юлыҡты. Платон менән Аристотелдең хеҙмәттәре камиллаштырылырға тейешле 1-се версиялар булыу урынына, үҙләштерергә һәм тикшерергә тейешле изге яҙмаларға әүерелде. Һәм был хәл шаҡ ҡатырлыҡ оҙаҡ дауам итте. Бары тик яҡынса 1600 йылдар тирәһендә генә (ул ваҡытта аҡыл үҙәге күскән Европала) Аристотелдең хеҙмәтен хаталар каталогы итеп ҡарарлыҡ үҙенә ышанған кешеләр барлыҡҡа килде. Хатта шул саҡта ла улар быны һирәк кенә асыҡтан-асыҡ әйтә ине.
Был арауыҡтың шул тиклем оҙон булыуы ғәжәп тойолһа, эллинизм дәүере менән Яңырыу осоро араһында математикалағы үҫештең ни тиклем аҙ булғанын иҫкә төшөрөгөҙ.
Ошо аралағы йылдарҙа ҡыҙғаныс бер фекер төпләнде: «Метафизика» кеүек әҫәрҙәр яҙыу ярап ҡалыу ғына түгел, ә философтар тип аталған кешеләр төркөмө шөғөлләнгән айырыуса дәрәжәле бер эш тип иҫәпләнде. Бер кемдең дә кире ҡайтып, Аристотелдең ошо башланғыс дәлилендәге хаталарҙы төҙәтеү уйына ла килмәне. Шулай итеп, Аристотель эсенә йығылып үҙе асҡан ошо проблеманы — саманан тыш абстракт идеялар тураһында артыҡ иркен һөйләһәң, еңел генә аҙашырға мөмкин икәнен — төҙәтеү урынына, улар шул уҡ соҡорға йығылыуҙарын дауам иттеләр.
Сингулярлыҡ
Шуныһы ҡыҙыҡ, улар тыуҙырған әҫәрҙәр яңы уҡыусыларҙы йәлеп итеүен дауам итте. Традицион фәлсәфә был йәһәттән үҙенсәлекле бер сингулярлыҡ урынын биләй. Әгәр һеҙ бөйөк идеялар тураһында аңлайышһыҙ итеп яҙһағыҙ, тәжрибәһеҙ, ләкин интеллектуаль йәһәттән ынтылышлы студенттар өсөн үтә лә ылыҡтырғыс бер нәмә килеп сыға. Дөрөҫөн белгәнгә тиклем, яҙыусының үҙ башында аңлайышһыҙлыҡ булғанға күрә ауыр аңлашылған нәмәне, унда сағылған идеялар үҙҙәре ҡатмарлы булған өсөн ауыр аңлашылған математик иҫбатлауҙан айырыуы бик ҡыйын. Был айырманы белмәгән кеше өсөн традицион фәлсәфә ғәйәт дәрәжәлә ҡыҙыҡлы күренә: математика кеүек үк ауыр (һәм шуға күрә тәьҫирле), әммә даирәһе киңерәк. Өлкән синыфтарҙа мине лә үҙенә тартҡан нәмә тап шул ине.
Был сингулярлыҡ үҙенең эсенә һалынған һаҡланыу механизмына эйә булыуы менән тағы ла үҙенсәлеклерәк. Ҡайһы бер нәмәләрҙе аңлау ауыр булғанда, уларҙы һүҙ бутҡаһы тип шикләнгән кешеләр ғәҙәттә тыныс ҡына тора. Текстың мәғәнәһеҙ икәнен иҫбатлап булмай. Быға иң яҡын юл — билдәле бер текстарга баһа биреүсе рәсми белгестәрҙең уларҙы «плацебо»нан (буш ҡабыҡтан) айыра алмауын күрһәтеү. [10]
Шулай итеп, фәлсәфәне фаш итеү урынына, уны ваҡытты бушҡа уҙғарыу тип шикләнгән күпселек кешеләр башҡа өлкәләрҙе өйрәнеүгә күсте. Фәлсәфәнең дәғүәләрен иҫәпкә алғанда, ошо факт үҙе генә лә хөкөм ҡарары булып тора. Ул бит иң төп хәҡиҡәттәр тураһында булырға тейеш. Әгәр ул үҙ вәғәҙәһен үтәһә, һис шикһеҙ, бөтә аҡыллы кешеләр ҙә уның менән ҡыҙыҡһыныр ине.
Фәлсәфәнең етешһеҙлектәре уны төҙәтә алырлыҡ кешеләрҙе ситләткәнгә күрә, улар үҙ-үҙен һаҡлап ҡалырға ынтылды. Бертран Рассел 1912 йылғы бер хатында ошолай тип яҙған:
Шушыға тиклем фәлсәфә үҙенә ғәҙәттә бөтөнләй хата булған оло дөйөмләштереүҙәрҙе яратҡан кешеләрҙе йәлеп итте, шуға күрә аныҡ фекер йөрөткән аҙ ғына кешеләр был эшкә тотондо. [11]
Уның яуабы — фәлсәфәгә ҡаршы Витгенштейнды йүнәлтеү булды, һәм бының һөҙөмтәләре ҡырҡа булып сыҡты.
Минеңсә, Витгенштейн алдағы фәлсәфәнең күпселек өлөшө буш хәбәр булғанын асҡаны өсөн түгел (ситләтелгән дәлилдәргә ҡарағанда, бер аҙ фәлсәфә уҡып, артабан уны дауам итеүҙән баш тартҡан һәр аҡыллы кеше ошо һығымтаға килгәндер), ә ошо хәлгә ҡарата нисек эш итеүе өсөн билдәле булырға лайыҡ. [12] Тыныс ҡына башҡа өлкәгә күсеү урынына, ул эстән шау-шыу ҡуптарҙы. Ул Горбачев булды.
Фәлсәфә даирәһе Витгенштейн килтергән ҡурҡыуҙан әле булһа айный алмай. [13] Ғүмеренең һуңғы йылдарында ул һүҙҙәрҙең нисек эшләүе тураһында күп һөйләне. Был рөхсәт ителгән кеүек тойолғанға күрә, күп кенә хәҙерге заман философтары ла тап ошоноң менән шөғөлләнә. Шул уҡ ваҡытта, метафизик уйҙар өлкәһендәге бушлыҡты һиҙеп, элек әҙәби тәнҡит менән шөғөлләнгән кешеләр «әҙәбиәт теорияһы», «тәнҡит теорияһы» йәки, ҡыйыуыраҡ булғанда, ябай ғына «теория» кеүек яңы исемдәр аҫтында Кант яғына шыуыша башланы. Уларҙың яҙмалары — шул уҡ таныш һүҙ бутҡаһы:
Гендер — концептуаль моделгә тап килгән бер ниндәй ҙә ысынбарлыҡһыҙ бары тик концепция рәүешен аныҡ сағылдырыусы һәм, тимәк, интеллектты әйберҙе нисек бар, шулай ҡабул итергә этәрә алырлыҡ ысынбарлыҡтағы ниҙелер аныҡ белдермәүсе ҡайһы бер башҡа грамматик категорияларға оҡшамаған, хатта был этәргес әйберҙең үҙендә булмаған осраҡта ла. [14]
Мин тасуирлаған был сингулярлыҡ бер ҡайҙа ла юғалмаясаҡ. Сағыу, әммә дөрөҫлөгөн кире ҡағып булмай торған яҙмаларға һәр ваҡыт баҙар бар. Ихтыяж да, тәҡдим дә бер ҡасан да бөтмәйәсәк. Шуға күрә бер төркөм был биләмәне ташлап китһә, уны биләргә әҙер башҡалар һәр ваҡыт табыласаҡ.
Тәҡдим
Беҙ яҡшыраҡ эшләй алабыҙ. Бына бер ҡыҙыҡлы мөмкинлек. Моғайын, беҙ Аристотелдең эшләгәнен түгел, ә эшләргә ниәтләгәнен башҡарырға тейешбеҙҙер. Уның «Метафизика»ла иғлан иткән маҡсаты ынтылырға лайыҡлы булып күренә: иң дөйөм хәҡиҡәттәрҙе асыу. Яҡшы яңғырай. Ләкин уларҙы файҙаһыҙ булғандары өсөн түгел, ә файҙалы булғандары өсөн асырға тырышайыҡ.
Мин тағы бер тапҡыр ҡарарға тәҡдим итәм, әммә беҙҙе абстракциялар батҡағына батыуҙан һаҡлаусы йүнәлеш сифатында ошоғаса түбәнһетелеп килгән үлсәмде — ҡулланылышлыҡты (файҙалыҡты) файҙаланасаҡбыҙ. Түбәндәге һорауға яуап бирергә тырышыу урынына:
Иң дөйөм хәҡиҡәттәр нимә улар?
бына ошо һорауға яуап бирергә тырышайыҡ:
Беҙ әйтә алған бөтә файҙалы нәмәләр араһынан иң дөйөмдәре ниндәй?
Мин тәҡдим иткән файҙалылыҡ һынауы шундай: беҙ яҙғандарҙы уҡыған кешеләр бынан һуң ниндәй ҙә булһа эште башҡаса ҡылырға тотонасаҡмы. Асыҡ (йәки ситләтелгән булһа ла) кәңәш бирергә тейешлегебеҙҙе белеү беҙҙе ҡулланған һүҙҙәребеҙҙең аныҡлыҡ сиктәренән сығып аҙашыуҙан һаҡлаясаҡ.
Маҡсат Аристотелдеке менән бер үк; беҙ бары тик уға икенсе яҡтан ғына киләбеҙ.
Файҙалы, дөйөм идеяның миҫалы сифатында контроль тәжрибәне (контролируемый эксперимент) алайыҡ. Был бик киң ҡулланыш тапҡан идея. Ҡайһы берәүҙәр уны фәндең бер өлөшө тип әйтергә мөмкин, ләкин ул аныҡ бер фәндең өлөшө түгел; ул һүҙҙең тура мәғәнәһендә мета-физика (беҙҙең аңлауҙағы «мета»). Эволюция идеяһы — тағы бер миҫал. Уның да бик киң ҡулланылышы бар — мәҫәлән, генетик алгоритмдарҙа һәм хатта продукт дизайнында. Франкфурттың ялғанлау менән һүҙ бутҡаһы ҡайтарыу (bullshitting) араһындағы айырмаһы — яңыраҡ булған өмөтлө миҫал. [15]
Минеңсә, фәлсәфә тап ошондай булырға тейеш: уларҙы аңлаған кешене ниҙелер башҡаса эшләргә мәжбүр итерлек ярайһы уҡ дөйөм күҙәтеүҙәр.
Бындай күҙәтеүҙәр, һис шикһеҙ, аныҡ билдәләнмәгән нәмәләр тураһында буласаҡ. Аныҡ мәғәнәле һүҙҙәр ҡуллана башлау менән һеҙ математика менән шөғөлләнәһегеҙ. Шуға күрә файҙалылыҡтан башһыныу мин өҫтә тасуирлаған проблеманы тулыһынса хәл итмәйәсәк — ул метафизик сингулярлыҡты бөтөнләйгә йыуып ташламаясаҡ. Ләкин был ярҙам итергә тейеш. Был яҡшы ниәтле кешеләргә абстракцияға табан яңы юл картаһы бирәсәк. Һәм улар шуның менән яман ниәтле кешеләрҙең яҙмаларын улар менән сағыштырғанда насар күрһәтерлек әйберҙәр тыуҙырыуы мөмкин.
Был ысулдың бер етешһеҙлеге бар: ул ғилми даирәләрҙә даими вазифа (теньюр) биреүсе яҙмаларҙы килтереп сығармаясаҡ. Һәм был хәҙерге заманда мода булмаған өсөн генә түгел. Теләһә ҡайһы өлкәлә даими вазифа алыу өсөн һеҙ аттестация комиссияһы ағзалары ризалашмай торған һығымталарға килергә тейеш түгелһегеҙ. Практикала был проблеманың ике төрлө сиселеше бар. Математикала һәм тәбиғи фәндәрҙә һеҙ әйткәндәрегеҙҙе иҫбатлай алаһығыҙ, йәки, нисек кенә булмаһын, үҙ һығымталарығыҙҙы ялған бер нәмә лә раҫламаҫлыҡ итеп көйләй алаһығыҙ («дауалауҙан һуң 8 һыналыусының 6-һында ҡан баҫымы төштө»). Гуманитар фәндәрҙә иһә һеҙ йә бер ниндәй ҙә аныҡ һығымта яһауҙан баш тарта алаһығыҙ (мәҫәлән, мәсьәләнең ҡатмарлы булыуы тураһында һығымта яһайһығыҙ), йә булмаһа, бер кемдең дә ҡаршы төшөү теләге тыумаҫлыҡ шул тиклем тар һығымталар сығараһығыҙ.
Мин яҡлаған фәлсәфә был юлдарҙың береһен дә һайлай алмаясаҡ. Иң яҡшы осраҡта һеҙ математик йәки эксперимент үткәреүсе түгел, ә эссеист кимәлендәге иҫбатлауға өлгәшәсәкһегеҙ. Шулай ҙа аныҡ һәм ярайһы уҡ киң ҡулланырлыҡ һығымталар бирмәйенсә файҙалылыҡ һынауын үтә алмаясаҡһығыҙ. Иң насары шул: файҙалылыҡ һынауы кешеләрҙең асыуын килтерә торған һөҙөмтәләргә килтерәсәк: кешеләргә улар элеккесә ышанған нәмәләрҙе һөйләүҙән файҙа юҡ, ә улар ышанмаған нәмәләрҙе ишеткәндә халыҡ йыш ҡына рәнйей.
Әммә бына бында иң ҡыҙыҡлы нәмә бар. Быны һәр кем эшләй ала. Файҙалынан башлап дөйөмлөктө арттырыу аша дөйөм һәм файҙалы һөҙөмтәгә өлгәшеү, бәлки, даими урын алырға тырышыусы йәш уҡытыусыларға ярап етмәҫ, ләкин башҡа һәр кемгә, шул иҫәптән ундай вазифаға эйә булған профессорҙарға ла ҡулай. Тауҙың был яғы — бик һәйбәт һөҙәк битләү. Һеҙ файҙалы, ләкин бик аныҡ нәмәләр яҙыуҙан башлай алаһығыҙ, ә һуңынан уларҙы әкренләп дөйөмләштерә алаһығыҙ. «Джола тәмле буррито эшләйҙәр». Бурритоны нимә яҡшы итә? Аҙыҡты нимә яҡшы итә? Дөйөм алғанда ниндәй ҙә булһа нәмәне нимә яҡшы итә? Быға күпме ваҡытығыҙ етә, шул тиклем бүлә алаһығыҙ. Һеҙгә мотлаҡ тау түбәһенә үк менеп етергә кәрәкмәй. Кемгәлер фәлсәфә менән шөғөлләнеүегеҙ тураһында белдереү ҙә мотлаҡ түгел.
Әгәр фәлсәфә менән булышыу ҡурҡыныс бер эш кеүек тойолһа, бына дәртләндергес бер фекер. Был өлкә күренгәненә ҡарағанда күпкә йәшерәк. Көнбайыш традицияһындағы тәүге философтар яҡынса 2500 йыл элек йәшәһә лә, был йүнәлештең йәше 2500-ҙә тип әйтеү яңылыш булыр ине, сөнки ул ваҡыттың ҙур өлөшөндә был эш менән етди шөғөлләнеүселәр бары тик Платон йәки Аристотелгә аңлатмалар яҙыуҙан һәм киләһе яулап алыусы ғәскәрҙең яҡынлашыуын хәүеф менән күҙәтеүҙән бушаманылар. Улар бының менән булышмаған саҡтарҙа иһә, фәлсәфә дин менән өмөтһөҙ рәүештә буталды. Ул бер нисә йөҙ йыл элек кенә үҙен был бығауҙарҙан ҡотҡара алды, хатта шул саҡта ла мин үрҙә атап үткән структур проблемаларҙан арына алманы. Әгәр мин ошоно әйтһәм, ҡайһы берәүҙәр быны саманан тыш дөйөмләштереү һәм ғәҙелһеҙлек тип әйтер, башҡалар иһә быны күптән билдәле яңылыҡ тип атар, әммә әйтәйем: хеҙмәттәренә ҡарағанда, хәҙерге көнгә тиклемге күпселек философтар үҙ ваҡытын бушҡа уҙғарған. Шуға күрә, ниндәйҙер мәғәнәлә, был фән әле лә үҙенең тәүге аҙымында ғына тора. [16]
Был бик мәғәнәһеҙ ҙур дәғүә булып яңғырай. Ләкин 10 000 йылдан һуң ул шул тиклем мәғәнәһеҙ күренмәҫ. Цивилизация һәр ваҡыт ҡарт кеүек тойола, сөнки ул элек булған иң ҡарт хәлендә. Нимәнеңдер ысынында ҡарт йәки йәш булыуын бары тик структур дәлилдәргә ҡарап ҡына әйтеп була, ә структур йәһәттән фәлсәфә әле йәш; ул һүҙҙәрҙең көтөлмәгән тарҡалыуынан әле һаман һушына килә алмай тора.
Фәлсәфә хәҙер 1500 йылдағы математика кеүек үк йәш. Асырға тейешле нәмәләр бик күп әле.
Иҫкәрмәләр
[1] Ғәмәлдә формаль логиканың файҙаһы әллә ни ҙур түгел, сөнки һуңғы 150 йылдағы бер ни тиклем алға китешкә ҡарамаҫтан, беҙ әле лә әйтемдәрҙең бик бәләкәй өлөшөн генә формалләштерә алабыҙ. 1980-се йылдарҙағыса «белемде күрһәтеү» концепцияһының бер нисек тә эшләй алмауының сәбәбе буйынса, беҙ быны бер ҡасан да күпкә яҡшыраҡ башҡара алмаҫпыҙ; күп кенә фекерҙәр мейенең ғәйәт ҙур аналог торошонан ҡыҫҡараҡ сағылышҡа эйә булмауы мөмкин.
[2] Дарвиндың замандаштарына быны аңлау беҙ күҙ алдына килтерә алғанға ҡарағанда күпкә ҡыйыныраҡ булған. Инжилдәге донъяның яратылыуы тураһындағы хикәйә бары тик йәһүд-христиан концепцияһы ғына түгел; был кеше кеше булғанға тиклем үк һәр кем ышанған яҡынса уртаҡ фекер булған. Эволюцияны аңлауҙың иң ауыр өлөшө — биологик төрҙәрҙең, улар күренгәнсә, үҙгәрешһеҙ түгел, ә аҡыл етмәҫлек оҙон дәүерҙәр дауамында төрлө ябайыраҡ организмдарҙан үҫешеп сығыуын таныу ине.
Хәҙер беҙгә был һикереште яһарға кәрәкмәй. Индустриаль илдәрҙә бер кем дә эволюция идеяһы менән тәүге тапҡыр өлкән йәштә осрашмай. Бала саҡта һәр кемгә быны хәҡиҡәт йәки хөрәфәт булараҡ өйрәтәләр.
[3] Платонға тиклемге грек фәйләсүфтәре шиғыр менән яҙған. Был уларҙың әйткәндәренә һис шикһеҙ йоғонто яһағандыр. Донъяның асылы тураһында шиғыр менән яҙырға тырышһағыҙ, ул ҡотолғоһоҙ рәүештә арбауға әйләнә. Проза иһә анығыраҡ һәм һаҡыраҡ булырға мөмкинлек бирә.
[4] Фәлсәфә — математиканың уңмаған ҡустыһы кеүек. Ул Платон менән Аристотель үҙҙәренән алдағыларҙың хеҙмәттәренә ҡарап: «Ниңә һин ағайың кеүек була алмайһың?» — тип әйткәс тыуған. 2300 йылдан һуң да Рассел шул уҡ һүҙҙәрҙе ҡабатлай ине.
Математика — иң абстракт идеяларҙың аныҡ өлөшө, ә фәлсәфә — аныҡ булмаған өлөшө. Сағыштырғанда фәлсәфәнең ошондай етешһеҙлектән яфа сигеүе, моғайын, ҡотолғоһоҙҙор, сөнки уның аныҡлығының түбәнге сиге юҡ. Насар математика бары тик күңелһеҙ генә, ә насар фәлсәфә — һаташыу. Шулай ҙа аныҡ булмаған был яртыла ҡайһы бер яҡшы идеялар бар.
[5] Аристотелдең иң яҡшы хеҙмәттәре мантыҡ һәм зоология өлкәһендә булған, һәм был фәндәрҙе ул уйлап тапҡан тип әйтергә була. Әммә уның үҙенән алдағыларҙан иң ҙур айырмаһы — яңы, күпкә аналитигыраҡ фекерләү стиле ине. Ул, моғайын, беренсе ғалим булғандыр.
[6] Brooks, Rodney, Programming in Common Lisp, Wiley, 1985, p. 94.
[7] Ҡайһы берәүҙәр, беҙ Аристотелгә үҙебеҙ уйлағандан да нығыраҡ бурыслыбыҙ, сөнки уның идеялары уртаҡ мәҙәниәтебеҙҙең бер өлөшө булды, тип әйтер ине. Әлбиттә, беҙ ҡулланған күп кенә һүҙҙәр Аристотель менән бәйле, әммә Аристотель улар тураһында яҙмаған булһа, беҙҙә берәй нәмәнең асылы төшөнсәһе йәки матдә менән форма араһындағы айырма булмаҫ ине тип раҫлау бер аҙ сиктән тыш тойола.
Беҙҙең ысынында Аристотелгә күпме дәрәжәлә бәйле икәнебеҙҙе белеүҙең бер ысулы — Европа мәҙәниәтен Ҡытай мәҙәниәте менән сағыштырыу (diff): 1800 йылда Аристотелдең өлөшө арҡаһында Европа мәҙәниәтендә Ҡытай мәҙәниәтендә булмаған ниндәй идеялар бар ине?
[8] Ваҡыт үтеү менән «фәлсәфә» һүҙенең мәғәнәһе үҙгәрҙе. Боронғо осорҙа ул беҙҙең «ғилем» күләменә тиң темаларҙың киң даирәһен үҙ эсенә алған (методологик үҙенсәлектәрен иҫәпкә алмағанда). Хатта Ньютон заманында ла ул беҙ хәҙер «фән» тип атаған нәмәне үҙ эсенә алған. Әммә бөгөн дә был өлкәнең үҙәге булып Аристотелгә үҙәк булып күренгән шул уҡ нәмә ҡала: иң дөйөм хәҡиҡәттәрҙе асырға ынтылыу.
Аристотель быны «метафизика» тип атамаған. Был исем уға беҙ хәҙер Метафизика тип йөрөткән китаптар өс быуаттан һуң Родослы Андроник төҙөгән Аристотель әҫәрҙәренең стандарт баҫмаһында Физиканан һуң (мета = һуң) килгәнгә күрә бирелгән. Беҙ «метафизика» тип йөрөткәнде Аристотель «беренсе фәлсәфә» тип атаған.
[9] Аристотелдең ҡайһы бер туранан-тура эйәрсендәре быны аңлаған булырға мөмкин, әммә уларҙың күпселек хеҙмәттәре юғалғанлыҡтан, быны аныҡ ҡына әйтеүе ҡыйын.
[10] Sokal, Alan, "Transgressing the Boundaries: Toward a Transformative Hermeneutics of Quantum Gravity," Social Text 46/47, pp. 217-252.
Абстракт булып яңғыраған һаташыу аудиторияның күңелендә булған ниндәйҙер эске ынтылыштарына тап килгәндә иң йәлеп итеүсеһе булып күренә. Әгәр был шулай булһа, уның көсһөҙ булған (йәки үҙен шулай тойған) төркөмдәр араһында иң ҙур популярлыҡ яулауын күрер инек. Көслөләргә бындай йыуатыу кәрәкмәй.
[11] Оттолайн Морреллға хат, декабрь 1912 йыл. Ошонда өҙөмтә китерелгән:
Monk, Ray, Ludwig Wittgenstein: The Duty of Genius, Penguin, 1991, p. 75.
[12] Аристотель менән 1783 йылдар араһындағы барлыҡ метафизиканың ваҡытты бушҡа уҙғарыу булғанлығы тураһындағы тәүге һығымтаны И. Кант яһаған.
[13] Витгенштейн үҙенә башҡа бер төрлө өҫтөнлөктө раҫланы, һәм 20-се быуат башындағы Кембридж халҡы быға айырыуса бирешеүсән булып сыҡты — бәлки, өлөшләтә күптәр дини рухта тәрбиәләнеп, һуңынан иманһыҙ ҡалғанлыҡтан һәм уларҙың башында ни эшләргә кәрәклеген өйрәтәсәк кемгәлер буш урын ҡалғанғалыр (башҡалар Марксты йәки кардинал Ньюманды һайланы), һәм өлөшләтә шул осорҙағы Кембридж кеүек тыныс, етди урындың мәсихсе фигураларға ҡаршы тәбиғи иммунитеты булмағанлыҡтандыр, тап шул ваҡыттағы Европа сәйәсәтенең диктаторҙарға ҡаршы тәбиғи иммунитеты булмаған кеүек.
[14] Был ысынында Дунс Скоттың Ordinatio (яҡынса 1300 й.) хеҙмәтенән алынған, тик «һан» урынына «граматик зат (род)» ҡуйылған. Plus ca change.
Wolter, Allan (trans), Duns Scotus: Philosophical Writings, Nelson, 1963, p. 92.
[15] Frankfurt, Harry, On Bullshit, Princeton University Press, 2005.
[16] Хәҙерге ваҡытта фәлсәфәгә инештәрҙең ҡайһы берҙәрендә фәлсәфәне ниндәйҙер аныҡ хәҡиҡәттәрҙе өйрәнеү өсөн түгел, ә бер процесс булараҡ өйрәнеү ҡиммәткә эйә тигән фекер алға һөрөлә. Әҫәрҙәре өйрәнелгән фәйләсүфтәр быны ишетһә, гүрҙәрендә түңкәрелер ине. Улар үҙҙәренең нисек бәхәсләшергә кәрәклеген күрһәтеүсе өлгө генә булыуҙан ашыуыраҡ нәмә эшләүҙәренә: улар ысын һөҙөмтәләргә ирешеүҙәренә өмөтләнгәйне. Күпселеге яңылышҡан, ләкин был мөмкин булмаҫлыҡ өмөт кеүек күренмәй.
Был дәлил миңә 1500 йылдарҙа алхимияның бер ниндәй ҙә һөҙөмтәгә өлгәшмәүен күреп, уның ҡиммәте тап процестың үҙендә булды тип раҫлаған кешене хәтерләтә. Юҡ, улар быға дөрөҫ тотонмағайны. Ҡурғашты алтынға әйләндереү мөмкин булып сыҡты (хәйер, хәҙерге энергия хаҡтары менән был иҡтисади яҡтан отошло булмаһа ла), әммә был белемгә алып барған юл — артҡа сигенергә һәм икенсе алымды ҡулланып ҡарарға кәрәклегендә ине.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Тревор Блэквеллға, Пол Бакхайтҡа, Джессика Ливингстонға, Роберт Моррисҡа, Марк Нитцбергҡа һәм Питер Норвигҡа рәхмәт белдерәм.