Жоғары сыныпта оқып жүргенімде колледжде философия оқимын деп шештім. Бұған бірнеше себебім болды, олардың кейбіреулері басқаларына қарағанда ізгірек еді. Ізгілігі аздау болғаны — адамдарды таңғалдыру, тіксіндіру еді. Мен өскен ортада колледж кәсіптік білім беру орны ретінде қабылданатын, сондықтан философия оқу өте тиімсіз, қолданыссыз бір нәрсе болып көрінетін. Бұл сол кездері жаңадан сәнге айналып келе жатқан киімді жырымдап жырту немесе құлаққа түйреуіш тағып жүру сияқты өзгеше бір көзге түсерлік тиімсіздіктің түрі еді.
Бірақ менде бұдан әлдеқайда адал мақсаттар да болды. Философияны оқу даналыққа апаратын тікелей төте жол болады деп ойладым. Басқа мамандықтарда оқитындардың бәрі тек белгілі бір салалық білім жинаумен шектеледі деп есептедім. Ал мен болсам, өмірде не нәрсенің шын мәнінде не екенін ұғып-білетін боламын.
Философия бойынша бірнеше кітап оқып көруге тырысқан едім. Жақында шыққандарын емес әрине; ондайларды біздің мектеп кітапханасынан таба алмайтынсың. Бірақ Платон мен Аристотельді оқуға талпындым. Оларды түсіндім деп айта алмаймын, бірақ олар бір маңызды нәрсе туралы айтып жатқандай көрінді. Оның не екенін колледжде біліп аламын деп ойладым.
Соңғы сыныптың алдындағы жазда мен колледждің бірнеше сабағына қатыстым. Математикалық талдау сабағынан көп нәрсе үйрендім, бірақ «Философия 101» курсынан онша ештеңе ұқпадым. Соған қарамастан, философияны оқу туралы жоспарым өзгеріссіз қалды. Ештеңе үйренбегеніме өзім кінәлі болдым: берілген кітаптарды жеткілікті деңгейде мұқият оқымаған екенмін. Колледжде Берклидің Principles of Human Knowledge («Адам білімінің қағидалары») кітабын қайта оқып көруге тағы бір мүмкіндік беремін деп шештім. Соншалықты тамсаныс тудырған әрі оқуы қиын нәрсенің астарында, егер оны ұға алсаң, бір мән болуы тиіс еді.
Жиырма алты жыл өткен соң да мен Берклиді әлі түсінбеймін. Менде оның таңдамалы шығармаларының жақсы басылымы бар. Оны бір күні оқып шығар ма екем? Екіталай сияқты.
Сол кез бен қазіргі уақыттың айырмашылығы — енді мен Берклиді түсінуге тырысудың неліктен қажеті шамалы екенін білемін. Мен қазір философияның қай тұста бұрыс кеткенін және оны қалай түзеуге болатынын көріп тұрған сияқтымын.
Сөздер
Колледждің басым бөлігінде мен шынымен де философия мамандығының студенті болдым. Бірақ бәрі мен үміттенгендей болмады. Басқаның бәрі жай ғана салалық білім болып қалатындай ешқандай сиқырлы ақиқаттарды үйрене алмадым. Бірақ кем дегенде неліктен олай болғанын енді түсінемін. Математика, тарих немесе университеттегі басқа пәндер сияқты философияның нақты зерттеу пәні жоқ. Меңгеруге тиіс білімнің белгілі бір өзегі жоқ. Бұған ең жақындайтыны — жылдар бойы түрлі философтардың әртүрлі тақырыптар туралы не айтқанын білу ғана. Олардың ашқан жаңалығын кім ашқанын адамдар ұмытып кететіндей дәрежеде жеткілікті түрде дұрыс болғандары өте аз еді.
Формалды логиканың белгілі бір пәні бар. Мен логика бойынша бірнеше курсты тыңдадым. Олардан бірдеңе үйрендім бе, жоқ па, білмеймін. [1] Бастағы идеяларды жан-жағынан қарап, айналдыра білу маған өте маңызды сияқты көрінеді: екі идея барлық мүмкіндіктер аясын толық қамтымай тұрған кезді немесе бір идеяның екіншісімен бірдей екенін, бірақ бірнеше нәрсенің өзгергенін көре білу. Бірақ логиканы оқу маған осылай ойлаудың маңыздылығын үйретті ме, әлде мені бұған шебер ете түсті ме? Білмеймін.
Философияны оқудан нақты үйренген нәрселерім де бар. Ең таңғаларлығын мен бірден, бірінші курстың алғашқы семестрінде Сидни Шумейкер жүргізген сабақта түсіндім. Мен өзімнің өмірде жоқ екенімді білдім. Мен (және сіз) — әртүрлі күштердің жетегінде жүріп, өзін Мен деп атайтын жасушалар жиынтығымын. Бірақ сіздің болмысыңыз (жеке тұлғаңыз) байланысатын орталық, бөлінбейтін біртұтас ешнәрсе жоқ. Сіз миыңыздың жартысын жоғалтып та өмір сүре аласыз. Демек, миыңызды екіге бөліп, әрқайсысын бөлек денеге салуға болады. Осындай отадан кейін оянғаныңызды елестетіп көріңізші. Сіз өзіңізді екі адам ретінде елестетуге мәжбүр боласыз.
Мұндағы нағыз сабақ мынау: біз күнделікті өмірде қолданатын ұғымдар бұлыңғыр және оларды тым қатты қазбаласаң, быт-шыты шығады. Тіпті бізге Мен сияқты қымбат ұғымның өзі де солай. Мұны түсіну үшін маған біраз уақыт керек болды, бірақ түсінген кезде бұл кенеттен болды — тура он тоғызыншы ғасырда біреу эволюцияны түсініп, бала кезінен бері естіп өскен жаратылыс туралы аңыздың мүлдем қате екенін ұққандай болды. [2] Математикадан тыс жерде сөздерді шегіне дейін қазбалаудың да шегі бар; шындығында, математикаға «нақты мағынасы бар терминдерді зерттейтін ғылым» деген анықтама беру жаман анықтама болмас еді. Күнделікті сөздердің табиғаты түсініксіз, бұлыңғыр. Олар күнделікті өмірде сіз байқамайтындай жақсы қызмет етеді. Сөздер тура Ньютон физикасы жұмыс істейтін сияқты жұмыс істей береді. Бірақ оларды тым терең қазбаласаңыз, әрдайым мәнінен айырып, бұзып тастай аласыз.
Философияның сорына қарай, бұл осы философияның басты фактісі болды дер едім. Философиялық пікірталастардың көпшілігі сөздердің шатасуынан зардап шегіп қана қоймай, дәл осы сөздердің бұлыңғырлығынан туындап отыр. Бізде ерік бостандығы бар ма? Бұл сіздің «еркін» дегенді қалай түсінетініңізге байланысты. Абстрактілі идеялар бар ма? Бұл сіздің «бар болу» дегенді қалай түсінетініңізге байланысты.
Көптеген философиялық дау-дамайлар тілдің шатасуынан туындайды деген идеяны көбінесе Витгенштейнге телиді. Оған бұл еңбекті қаншалықты таңу керектігін білмеймін. Көптеген адамдар мұны түсінген, бірақ философия профессоры болудың орнына, жай ғана философияны оқымай кету арқылы жауап қайтарған деп ойлаймын.
Бұл жағдай қалайша осы деңгейге жетті? Адамдар мыңдаған жылдар бойы зерттеп келген нәрсе шынымен бос уақыт өткізу болуы мүмкін бе? Бұл қызықты сұрақтар. Шын мәнінде, бұл философия туралы қоюға болатын ең қызықты сұрақтардың бірі. Қазіргі философиялық дәстүрге жақындаудың ең құнды жолы — Беркли сияқты мағынасыз долбарларға берілу де емес, Витгенштейн сияқты оларды мүлде тыйып тастау да емес, оны ақыл-ойдың теріс бағытқа бұрылуының мысалы ретінде зерттеу болуы мүмкін.
Тарих
Батыс философиясы негізінен Сократ, Платон және Аристотельден басталады. Олардың ізашарлары туралы білетініміз үзінділер мен кейінгі еңбектердегі сілтемелерден ғана тұрады; олардың ілімдерін кейде талдауға ауысып кететін болжамды космология деп сипаттауға болады. Шамасы, оларды кез келген басқа қоғамдағы адамдарға космология ойлап табуға түрткі болған нәрсе жетелеген сияқты. [3]
Сократ, Платон және әсіресе Аристотельмен бірге бұл дәстүр басқа арнаға бұрылды. Талдау әлдеқайда көбейе түсті. Менің ойымша, Платон мен Аристотельді бұған математиканың дамуы жігерлендірді. Математиктер сол кездің өзінде бірдеңе туралы әдемі ертегілер ойлап тапқаннан гөрі, мәселені әлдеқайда дәйекті түрде анықтауға болатынын көрсеткен еді. [4]
Қазір адамдар абстракциялар туралы соншалықты көп айтатындықтан, олардың алғаш басталған кезіндегі үлкен бетбұрыс болғанын аңғармаймыз. Адамдар заттарды ыстық немесе суық деп сипаттай бастаған кез бен біреудің «жылу дегеніміз не?» деп сұраған кезінің арасында мыңдаған жылдар өткен шығар. Бұл сөзсіз өте баяу үдеріс болды. Платон немесе Аристотель өздері қойған сұрақтарды бірінші болып қойды ма, жоқ па, оны білмейміз. Бірақ олардың еңбектері мұны ауқымды көлемде жасаған бізге жеткен ең көне мұра болып табылады және олардағы балғындық (аңғалдық демеске амал жоқ) олар қойған кейбір сұрақтардың тым болмаса өздері үшін жаңа болғанын аңғартады.
Әсіресе Аристотель маған адамдар жаңа бір нәрсені ашып, оған қатты қуанып, сол жаңа ашылған аумақтың үлкен бөлігін бір өмірдің ішінде шапшаң шолып шығатын құбылысты еске түсіреді. Егер солай болса, бұл осындай ойлау тәсілінің қаншалықты жаңа болғанының дәлелі. [5]
Мұның бәрі Платон мен Аристотельдің қалайша бір мезгілде өте таңғаларлық, сонымен қатар аңғал әрі қателесуші бола алатынын түсіндіру үшін айтылып отыр. Олардың қойған сұрақтарын қоюдың өзі таңғаларлық еді. Бұл олардың үнемі жақсы жауаптар тапқанын білдірмейді. Ежелгі грек математиктері кейбір жағынан аңғал болды немесе кем дегенде олардың өмірін жеңілдететін кейбір ұғымдарды білмеді деу қорлау болып саналмайды. Сондықтан ежелгі философтар да дәл солай аңғал болды деген ұсынысыма адамдар аса қатты ренжімейді деп үміттенемін. Атап айтқанда, олар мен жоғарыда философияның басты фактісі деп атаған нәрсені толық түсінбеген сияқты: сөздерді тым қатты қазбаласаң, олар бұзылады.
«Алғашқы сандық компьютерлерді жасаушыларды қатты таңғалдырғаны, — деп жазды Род Брукс, — оларға арналып жазылған бағдарламалардың көбіне жұмыс істемеуі болды». [6] Адамдар алғаш рет абстракциялар туралы сөйлесуге тырысқанда да осыған ұқсас жағдай орын алды. Олардың қатты таңғалғаны, олар ортақ пікірге келген жауаптарға қол жеткізе алмады. Шындығында, олар ешқандай жауапқа мүлде келе алмағандай көрінді.
Олар шын мәнінде тым төмен рұқсатпен (өлшеммен) іріктеу жүргізу салдарынан пайда болған артефактілер туралы дауласып жатты.
Олардың кейбір жауаптарының қаншалықты пайдасыз болып шыққанының дәлелі — олардың ешқандай дерлік ықпал етпеуі. Аристотельдің Metaphysics («Метафизикасын») оқығаннан кейін ешкім де соның салдарынан ештеңені басқаша істемейді. [7]
Мен идеялар қызықты болу үшін міндетті түрде практикалық қолданысқа ие болуы керек деп айтып отырған жоқпын ғой? Әрине, бұл міндетті емес болуы мүмкін. Хардидің сандар теориясының ешқандай пайдасы жоқ деген мақтанышы оны жоққа шығармас еді. Бірақ ол қателескен болып шықты. Шындығында, шынымен ешқандай практикалық пайдасы жоқ математика саласын табу күдікті түрде қиын. Ал Аристотельдің Metaphysics еңбегінің А кітабындағы философияның түпкі мақсаты туралы түсіндірмесі философияның да пайдалы болуы керектігін меңзейді.
Теориялық білім
Аристотельдің мақсаты — жалпы қағидалардың ең жалпысын табу болды. Оның келтірген мысалдары көңілге қонады: қарапайым жұмысшы дағды бойынша заттарды белгілі бір жолмен салады; ал шебер маман көбірек нәрсе істей алады, өйткені ол негізгі қағидаларды түсінеді. Бағыт анық: білім неғұрлым жалпы болса, соғұрлым тамсанарлық. Бірақ содан кейін ол қателік жасайды — бұл мүмкін философия тарихындағы ең маңызды қателік шығар. Ол теориялық білімнің практикалық қажеттіліктен гөрі көбінесе таза өзі үшін, қызығушылықтан алынатынын байқады. Сондықтан ол теориялық білімнің екі түрі бар деп ұсынады: кейбіреулері практикалық істерде пайдалы, ал кейбіреулері пайдасыз. Екіншісіне қызығатын адамдар оған таза өзі үшін қызығатындықтан, ол әлдеқайда асыл, мәртебелі болуы керек. Сондықтан ол Metaphysics еңбегінде өзіне ешқандай практикалық пайдасы жоқ білімді зерттеуді мақсат етіп қояды. Бұл оның ұлы, бірақ бұлыңғыр түсінілген сұрақтарды қолға алып, сөздер теңізінде адасып кеткенде ешқандай дабыл қағылмағанын білдіреді.
Оның қателігі — түрткіні (мотивті) мен нәтижені шатастыруында болды. Әрине, бір нәрсені терең түсінгісі келетін адамдарды практикалық қажеттілік емес, көбінесе құмарлық жетелейді. Бірақ бұл олардың үйренген нәрсесі пайдасыз дегенді білдірмейді. Іс жүзінде өзіңіздің не істеп жатқаныңызды терең түсіну өте құнды; сіз ешқашан күрделі мәселелерді шешуге шақырылмасаңыз да, қарапайым мәселелерді шешудің төте жолдарын көре аласыз және сіздің біліміңіз түсінбейтін формулаларға сүйенген жағдайдағыдай шеткі жағдайларда күйреп қалмайды. Білім — күш. Теориялық білімге бедел беретін нәрсе де — осы. Ақылды адамдардың басқа нәрселерге емес, дәл осы нәрселерге қызығушылығын тудыратын да — осы; біздің ДНҚ-мыз біз ойлағандай риясыз, бейтарап емес.
Сондықтан идеялар қызықты болу үшін міндетті түрде тез арада практикалық қолданысқа ие болуы шарт емес болса да, бізді қызықтыратын нәрселердің көбі күтпеген жерден практикалық қолданысқа ие болып шығады.
Аристотельдің Metaphysics еңбегінде ешқайда жете алмауының бір себебі — оның бір-біріне қайшы келетін мақсаттармен жолға шығуында еді: ең абстрактілі идеяларды олардың еш пайдасы жоқ деген болжамды басшылыққа ала отырып зерттеу. Ол өзінің солтүстігіндегі аумақты іздеп, оны оңтүстікте орналасқан деген болжаммен бастаған саяхатшы сияқты болды.
Оның еңбегі болашақ зерттеушілер ұрпағы қолданатын картаға айналғандықтан, ол оларды да бұрыс бағытқа жіберді. [8] Ең сорақысы, ол теориялық білімнің ең асыл түрі пайдасыз болуы керек деген қағиданы орнату арқылы оларды сырттан келетін сыннан да, олардың ішкі компасының нұсқауларынан да қорғап қалды.
Metaphysics — бұл негізінен сәтсіз эксперимент. Ондағы бірнеше идеяны сақтауға тұрарлық болып шықты; оның негізгі бөлігі ешқандай әсер еткен жоқ. Metaphysics — әйгілі кітаптардың ішіндегі ең аз оқылатындардың бірі. Оны түсіну Ньютонның Principia кітабы сияқты қиын емес, ол шатасқан, бұрмаланған хабарламаны түсіну сияқты қиын.
Бәлкім, бұл қызықты сәтсіз эксперимент шығар. Бірақ, өкінішке қарай, Аристотельдің ізбасарлары Metaphysics сияқты еңбектерден мұндай қорытынды шығармады. [9] Көп ұзамай батыс әлемі зияткерлік тұрғыдан қиын кезеңге тап болды. Жаңасымен алмастырылуы тиіс 1-нұсқалардың орнына Платон мен Аристотельдің еңбектері меңгерілуі және талқылануы тиіс қасиетті мәтіндерге айналды. Бұл жағдай таңқаларлықтай ұзақ уақыт бойы сақталды. Тек 1600 жылдарға қарай ғана (сол кезде ауырлық центрі ауысқан Еуропада) Аристотельдің еңбегін қателіктер каталогы ретінде қарастыруға жеткілікті дәрежеде сенімді адамдар табылды. Тіпті сол кезде де олар мұны сирек ашық айтты.
Егер бұл аралықтың соншалықты ұзақ болғаны таңқаларлық көрінсе, эллиндік кезең мен Қайта өрлеу дәуірі арасында математикада қаншалықты аз ілгерілеу болғанын еске түсіріңіз.
Осы аралық жылдарда бір жағымсыз идея бекіп қалды: Metaphysics сияқты еңбектерді шығару тек қана қолайлы болып қоймай, философтар деп аталатын адамдар табы жасайтын ерекше беделді қызмет түрі болып саналды. Ешкім Аристотельдің бастапқы дәлелін қайта қарап, қателерін жөндеуді (debug етуді) ойламады. Осылайша, Аристотель ұшырап барып тапқан мәселені — тым абстрактілі идеялар туралы тым бос сөйлесеңіз, оңай адасып кетуге болатынын — түзетудің орнына, олар сол шыңырауға құлауды жалғастыра берді.
Сингулярлық
Бірақ қызығы, олар шығарған еңбектер жаңа оқырмандарды тартуды жалғастырды. Дәстүрлі философия бұл тұрғыда сингулярлықтың бір түрін алып жатыр. Егер сіз үлкен идеялар туралы түсініксіз түрде жазсаңыз, тәжірибесіз, бірақ зияткерлік амбициясы бар студенттерге өте қызықты көрінетін нәрсе тудырасыз. Жақсырақ ұғынғанға дейін, жазушының өз ойы бұлыңғыр болғандықтан түсіну қиын нәрсені ол бейнелейтін идеялардың күрделілігінен түсіну қиын математикалық дәлелдеу сияқты нәрседен ажырату қиын. Айырмашылықты үйренбеген адамға дәстүрлі философия өте тартымды болып көрінеді: математика сияқты қиын (сондықтан тамсанарлық), бірақ ауқымы кеңірек. Жоғары сынып оқушысы кезімде мені өзіне тартқан да осы еді.
Бұл сингулярлық өзіндік ішкі қорғанысқа ие болуымен одан да ерекше. Бірдеңені түсіну қиын болған кезде, оның бос сөз екенінен күмәнданатын адамдар әдетте үндемейді. Мәтіннің мағынасыз екенін дәлелдеу мүмкін емес. Бұған ең жақындай алатыныңыз — мәтіндердің белгілі бір тобының ресми қазылары оларды плацебодан ажырата алмайтынын көрсету ғана. [10]
Сондықтан философияны айыптаудың орнына, оның уақытты босқа өткізу екенінен күмәнданған адамдардың көпшілігі басқа нәрселерді оқып кетті. Философияның таудай талаптарын ескерсек, бұл жалғыз жайттың өзі айтарлықтай айыптаушы дәлел болып табылады. Ол түпкі ақиқаттар туралы болуы тиіс еді. Егер ол осы уәдесін орындаса, барлық ақылды адамдар оған сөзсіз қызығушылық танытар еді.
Философияның кемшіліктері оларды түзей алатын адамдарды кері итергендіктен, олар өздігінен жалғаса беруге бейім болды. Бертран Рассел 1912 жылғы хатында былай деп жазған:
Осы уақытқа дейін философияға тартылған адамдар негізінен үлкен жалпылауларды жақсы көретіндер болды, олардың бәрі қате еді, сондықтан нақты ақыл-ойы бар адамдар бұл пәнмен өте аз айналысты. [11]
Оның бұған қайтарған жауабы — үлкен нәтижелермен Витгенштейнді соған қарсы бағыттау болды.
Менің ойымша, Витгенштейн бұрынғы философияның көпшілігі уақытты босқа өткізу болды деген жаңалықты ашқаны үшін емес (жанама дәлелдерге қарағанда, мұны философияны аздап оқып, оны одан әрі жалғастырудан бас тартқан әрбір ақылды адам түсінген болуы керек), оның бұған жауап ретінде қалай әрекет еткені үшін танымал болуға лайық. [12] Ол басқа салаға жай ғана тыныш ауысып кетудің орнына, іштен шу шығарды. Ол Горбачев болды.
Философия саласы Витгенштейннің салған үрейінен әлі күнге дейін есін жия алмай келеді. [13] Өмірінің кейінгі кезеңінде ол сөздердің қалай жұмыс істейтіні туралы көп айтты. Бұған рұқсат етілген сияқты көрінгендіктен, қазір көптеген философтар осымен айналысады. Сонымен қатар, метафизикалық болжамдар бөліміндегі вакуумды сезінген бұрынғы әдебиет сынымен айналысатын адамдар «әдебиет теориясы», «сыни теория», ал өздерін өршіл сезінгенде жай ғана «теория» деген жаңа атаулармен Кантқа қарай ойысты. Жазғандары — бәрімізге таныс сөз ботқасы:
Гендер — тұжырымдамалық тәсілге сәйкес келетін қандай да бір шындықсыз тұжырымдау тәсілін дәл білдіретін, демек, интеллектіні затты дәл солай қабылдауға итермелейтін шындықтағы бірдеңені білдірмейтін басқа кейбір грамматикалық тәсілдер сияқты емес, тіпті бұл мотив заттың өзіндегі бірдеңе болмаса да. [14]
Мен сипаттаған сингулярлық ешқайда кетпейді. Әсерлі естілетін және теріске шығаруға болмайтын жазбаларға нарық бар. Ұсыныс та, сұраныс та әрқашан болады. Сондықтан егер бір топ бұл аумақты тастап кетсе, оны иеленуге дайын басқалары әрқашан табылады.
Ұсыныс
Біз бұдан жақсырақ істей алатын шығармыз. Міне, бір қызықты мүмкіндік. Мүмкін біз Аристотельдің істегенін емес, оның істегісі келгенін істеуіміз керек шығар. Оның Metaphysics еңбегінде жариялаған мақсаты ұмтылуға тұрарлық сияқты көрінеді: ең жалпы ақиқаттарды ашу. Бұл жақсы естіледі. Бірақ оларды пайдасыз болғаны үшін ашуға тырысудың орнына, пайдалы болғаны үшін ашуға тырысайық.
Мен тағы бір рет тырысып көруді ұсынамын, бірақ бізді абстракциялар батпағына батып кетуден сақтау үшін осы уақытқа дейін менсінбей келген өлшемді — қолдануға жарамдылықты нұсқаулық ретінде пайдаланайық. Мына сұраққа жауап беруге тырысудың орнына:
Ең жалпы ақиқаттар қандай?
мына сұраққа жауап беруге тырысайық:
Біз айта алатын барлық пайдалы нәрселердің ішіндегі ең жалпылары қайсылар?
Мен ұсынатын пайдалылық сынағы — біздің жазғанымызды оқыған адамдар содан кейін бірдеңені басқаша істей бастай ма, жоқ па, сонымен өлшенеді. Біз нақты (тіпті жасырын болса да) кеңес беруіміз керек екенін білу бізді қолданып отырған сөздеріміздің рұқсат ету деңгейінен асып кетуден сақтайды.
Мақсат — Аристотельдікімен бірдей; біз оған тек басқа жақтан келеміз.
Пайдалы, жалпы идеяның мысалы ретінде бақыланатын экспериментті алайық. Бұл кеңінен қолдануға болатын идея болып шықты. Кейбіреулер мұны ғылымның бір бөлігі деуі мүмкін, бірақ бұл қандай да бір нақты ғылымның бөлігі емес; бұл сөзбе-сөз мета-физика (біздің «мета» деген мағынамызда). Эволюция идеясы — тағы бір мысал. Оның өте кең қолданысы бар болып шықты — мысалы, генетикалық алгоритмдерде және тіпті өнім дизайнында. Франкфурттің өтірік айту мен былшылдау (bullshitting) арасындағы айырмашылығы соңғы кездегі үміт күттірерлік мысал сияқты көрінеді. [15]
Маған философия осындай болуы керек сияқты көрінеді: оларды түсінген адамның бірдеңені басқаша істеуіне себеп болатын өте жалпы байқамдар.
Мұндай байқамдар міндетті түрде дәл анықталмаған нәрселер туралы болады. Нақты мағынасы бар сөздерді қолдана бастағаннан кейін, сіз математикамен айналысасыз. Сондықтан пайдалылықтан бастау мен жоғарыда сипаттаған мәселені толығымен шешпейді — ол метафизикалық сингулярлықты толықтай жойып жібермейді. Бірақ бұл көмектесуі керек. Бұл ниеті дұрыс адамдарға абстракцияға апаратын жаңа бағыт картасын береді. Осылайша олар жаман ниетті адамдардың жазғандарын салыстырмалы түрде нашар етіп көрсететін дүниелерді шығаруы мүмкін.
Бұл тәсілдің бір кемшілігі — ол сізге тұрақты профессорлық лауазым (tenure) әперетіндей жазбаларды тудырмайды. Бұл тек қазір сәнде болмағандықтан ғана емес. Кез келген салада тұрақты лауазымға ие болу үшін сіз конкурстық комиссия мүшелері келіспей қалатын қорытындылар жасамауыңыз керек. Іс жүзінде бұл мәселені шешудің екі жолы бар. Математика мен жаратылыстану ғылымдарында сіз айтып жатқан нәрсеңізді дәлелдей аласыз немесе кем дегенде ешқандай жалған нәрсені мәлімдемейтіндей етіп өз тұжырымдарыңызды түзете аласыз («емдеуден кейін 8 субъектінің 6-сында қан қысымы төмендеді»). Ал гуманитарлық ғылымдарда сіз не қандай да бір нақты қорытынды жасаудан аулақ бола аласыз (мысалы, мәселе өте күрделі деген қорытындыға келу), не болмаса ешкім сізбен келіспей дауласуға бас қатырмайтындай тым тар қорытындылар жасай аласыз.
Мен қолдайтын философияның бұл екі жолды да таңдауға мүмкіндігі болмайды. Ең жақсы жағдайда сіз математиктің немесе экспериментатордың емес, эссеистің дәлелдеу стандартына қол жеткізе аласыз. Соған қарамастан, сіз нақты әрі кең ауқымда қолдануға болатын қорытындыларды меңземейінше пайдалылық сынағынан өте алмайсыз. Одан да сорақысы, пайдалылық сынағы адамдардың ашуына тиетін нәтижелер беруге бейім болады: адамдар онсыз да сенетін нәрселерді оларға айтудың еш пайдасы жоқ, ал адамдар өздері сенбейтін нәрселерді естігенде көбінесе ренжиді.
Дегенмен, мұнда бір қызық жайт бар. Мұны кез келген адам жасай алады. Пайдалылықтан бастап, жалпылық деңгейін арттыру арқылы «жалпы әрі пайдалы» деңгейге жету тұрақты лауазымға ұмтылып жүрген жас профессорларға жарамауы мүмкін, бірақ қалғандардың бәрі үшін, соның ішінде оған әлдеқашан қол жеткізген профессорлар үшін де жақсырақ. Таудың бұл жағы — тамаша көлбеу беткей. Сіз пайдалы, бірақ өте нақты нәрселерді жазудан бастай аласыз, содан кейін оларды біртіндеп жалпылай түсе аласыз. Joe's мейрамханасында жақсы буррито бар. Бурритоны не жақсы етеді? Тамақты не жақсы етеді? Кез келген нәрсені не жақсы етеді? Қалағаныңызша уақыт алуыңызға болады. Таудың ең басына дейін жетудің қажеті жоқ. Философиямен айналысып жатқаныңызды ешкімге айтудың да қажеті жоқ.
Егер философиямен айналысу көз қорқатын қиын шаруа болып көрінсе, міне сізге жігерлендіретін ой. Бұл сала көрінгенінен әлдеқайда жас. Батыс дәстүріндегі алғашқы философтар шамамен 2500 жыл бұрын өмір сүрсе де, бұл саланың жасы 2500-де деу жаңылыстырар еді, өйткені сол уақыттың көп бөлігінде жетекші мамандар келесі шапқыншы армияны көз қиығымен бақылай отырып, Платон немесе Аристотельге түсініктеме жазудан аса алмады. Ал олай істемеген кездерінде философия дінмен үмітсіз түрде біте қайнасып жатты. Ол осыдан бір-екі жүз жыл бұрын ғана өзін босатып шығарды, тіпті сол кезде де мен жоғарыда сипаттаған құрылымдық проблемалардан зардап шекті. Егер мен мұны айтсам, кейбіреулер бұл тым жөнсіз әрі қатал жалпылау дейді, ал басқалары бұл бұрыннан белгілі нәрсе дейді, бірақ ашығын айтайын: олардың еңбектеріне қарағанда, осы уақытқа дейінгі көптеген философтар өз уақыттарын босқа өткізген. Сондықтан белгілі бір мағынада бұл сала әлі күнге дейін алғашқы қадамында тұр. [16]
Бұл қисынсыз, оғаш мәлімдеме сияқты естіледі. Бірақ 10 000 жылдан кейін ол соншалықты қисынсыз болып көрінбейді. Өркениет әрқашан көне болып көрінеді, өйткені ол әрқашан өзінің бұрын-соңды болған ең көне шағында болады. Бір нәрсенің шынымен ескі немесе жас екенін білудің жалғыз жолы — құрылымдық дәлелдерге қарау, ал құрылымдық тұрғыдан алғанда философия — жас; ол сөздердің күтпеген жерден күйреуінен әлі де есін жия алмай жатыр.
Философия қазір 1500 жылғы математика сияқты жас. Ашатын нәрсе әлі өте көп.
Ескертпелер
[1] Іс жүзінде формалды логиканың пайдасы онша көп емес, өйткені соңғы 150 жылдағы кейбір ілгерілеулерге қарамастан, біз әлі күнге дейін пайымдаулардың шағын ғана пайызын формализациялай аламыз. Біз одан әлдеқайда жақсырақ нәтижеге ешқашан қол жеткізе алмауымыз мүмкін, себебі 1980 жылдардағы үлгідегі «білімді бейнелеу» (knowledge representation) ешқашан нәтиже бере алмаған себеппен бірдей; көптеген пайымдаулардың мидың үлкен, аналогтық күйінен гөрі ықшамдау ешқандай бейнесі болмауы мүмкін.
[2] Дарвиннің замандастары үшін мұны түсіну біз елестете алғаннан әлдеқайда қиын болды. Киелі кітаптағы жаратылыс туралы әңгіме жай ғана иудей-христиандық түсінік емес; бұл адамдар адам болмай тұрған кезден бастап барлық адамдар сенген нәрсе болуы керек. Эволюцияны түсінудің қиын тұсы — түрлердің өздері көрінетіндей өзгермейтін емес, керісінше елестету мүмкін емес ұзақ уақыт аралығында әртүрлі, қарапайым организмдерден дамығанын түсіну болды.
Қазір бізге мұндай үлкен серпіліс жасаудың қажеті жоқ. Индустрияландырылған елдегі ешбір адам эволюция идеясын ересек кезінде бірінші рет кездестірмейді. Әрбір адамға бұл туралы бала кезінде, не ақиқат, не күпірлік ретінде үйретіледі.
[3] Платонға дейінгі грек философтары өлеңмен жазған. Бұл олардың айтқан ойларына сөзсіз әсер еткен болуы керек. Егер дүниенің табиғаты туралы өлеңмен жазуға тырыссаңыз, ол амалсыз сиқырлы арбауға немесе дұғаға айналады. Ал проза нақтырақ әрі сақтана отырып тұжырым жасауға мүмкіндік береді.
[4] Философия — математиканың жолы болмаған, оңбаған ағасы сияқты. Ол Платон мен Аристотель өздерінен бұрынғылардың еңбектеріне қарап: «Неге бауырың сияқты бола алмайсың?» деген мағынадағы сауал қойған кезде пайда болды. Рассел 2300 жыл өтсе де дәл осыны айтып жүрді.
Математика — ең абстрактілі идеялардың нақты жартысы, ал философия — бұлдыр, нақты емес жартысы. Философияның онымен салыстырғанда төмендеп көрінуі заңдылық шығар, себебі оның дәлдігінде шек жоқ (төменгі шегі жоқ). Нашар математика — жай ғана іш пыстырарлық, ал нашар философия — сандырақ. Соған қарамастан, бұлдыр жартысында да кейбір жақсы идеялар бар.
[5] Аристотельдің ең үздік еңбектері логика мен зоология саласында болды, бұл екеуін де ол ойлап тапты деуге болады. Бірақ оның предшественниктерінен ең үлкен айырмашылығы — жаңа, әлдеқайда аналитикалық ойлау тәсілі болды. Ол, сөз жоқ, ең алғашқы ғалым еді.
[6] Brooks, Rodney, Programming in Common Lisp, Wiley, 1985, 94-бет.
[7] Кейбіреулер біз Аристотельге өзіміз ойлағаннан да көбірек тәуелдіміз, себебі оның идеялары ортақ мәдениетіміздің негізгі компоненттерінің бірі болды дейді. Әрине, біз қолданатын көптеген сөздердің Аристотельмен байланысы бар, бірақ егер Аристотель ол туралы жазбағанда, бізде бір нәрсенің мәні деген ұғым немесе материя мен форма арасындағы айырмашылық болмас еді деу тым артық айтылған сияқты.
Біздің Аристотельге қаншалықты тәуелді екенімізді көрудің бір жолы — Еуропа мәдениетін Қытай мәдениетімен салыстыру (diff жасау) болар еді: Аристотельдің қосқан үлесінің арқасында 1800 жылы Еуропа мәдениетінде болып, Қытай мәдениетінде болмаған қандай идеялар бар еді?
[8] «Философия» сөзінің мағынасы уақыт өте келе өзгерді. Ежелгі заманда ол біздің «ғалымдық» немесе «академиялық білім» ұғымымызға жақын (бірақ әдіснамалық салдарсыз) өте кең ауқымды тақырыптарды қамтыды. Тіпті Ньютонның заманына дейін ол қазір біз «ғылым» деп атайтын нәрсені де қамтып келді. Бірақ бүгінде бұл пәннің өзегі — әлі күнге дейін Аристотель үшін де өзек болып көрінген мәселе: ең жалпы шындықтарды ашуға талпыныс.
Аристотель мұны «метафизика» деп атаған жоқ. Бұл атау үш ғасыр өткен соң Родостық Андроник құрастырған Аристотель еңбектерінің стандартты жинағында біз қазір Метафизика деп атайтын кітаптардың Физикадан кейін (мета = кейін) келуіне байланысты берілген. Біз «метафизика» деп атайтын нәрсені Аристотель «бірінші философия» деп атаған.
[9] Аристотельдің тікелей ізбасарларының кейбірі мұны түсінген болуы мүмкін, бірақ олардың еңбектерінің көбі жоғалғандықтан, нақты айту қиын.
[10] Sokal, Alan, "Transgressing the Boundaries: Toward a Transformative Hermeneutics of Quantum Gravity," Social Text 46/47, 217-252 беттер.
Абстрактілі көрінетін сандырақ аудиторияның өз мүддесіне немесе қалауына сәйкес келген кезде ең тартымды болып көрінеді. Егер солай болса, бұл әлсіз (немесе өзін әлсіз сезінетін) топтар арасында ең танымал екенін байқауымыз керек. Ал күштілер мұндай жұбатуға мұқтаж емес.
[11] Оттолайн Морреллге жазылған хат, желтоқсан 1912 ж. Дәйексөз алынған дереккөз:
Monk, Ray, Ludwig Wittgenstein: The Duty of Genius, Penguin, 1991, 75-бет.
[12] Аристотель мен 1783 жыл аралығындағы барлық метафизика бос уақыт өткізу болды деген алдын ала қорытынды И. Кантқа тиесілі.
[13] Витгенштейн белгілі бір бедел мен үстемдікке ие болды, ал 20-ғасырдың басындағы Кембридж тұрғындары оған ерекше бейім, әлсіз болған сияқты — бәлкім, жартылай олардың көбі діни тәрбие алып, кейін сенуді тоқтатқандықтан, өздеріне не істеу керегін айтатын біреу үшін бастарында бос орын қалғандықтан (басқалары Марксті немесе Кардинал Ньюманды таңдады), және жартылай сол дәуірдегі Кембридж сияқты тыныш әрі байсалды жердің мессиандық тұлғаларға табиғи иммунитеті болмағандықтан, дәл сол кездегі Еуропа саясатының диктаторларға қарсы табиғи иммунитеті болмағаны сияқты.
[14] Бұл шын мәнінде Дунс Скоттың Ordinatio еңбегінен алынған (шамамен 1300 ж.), тек «сан» сөзі «род» (грамматикалық жыныс) сөзімен ауыстырылған. Plus ca change.
Wolter, Allan (аударған), Duns Scotus: Philosophical Writings, Nelson, 1963, 92-бет.
[15] Frankfurt, Harry, On Bullshit, Princeton University Press, 2005.
[16] Философияға арналған кейбір кіріспелер қазір философияны сіз үйренетін қандай да бір нақты ақиқаттар үшін емес, процесс ретінде оқуға тұрарлық деген бағыт ұстанады. Еңбектері қарастырылып жатқан философтар бұған көрлерінде аударылып жатар еді. Олар тек қалай пікірталас жүргізу керектігіне мысал болудан артық нәрсе жасап жатырмыз деп үміттенді: олар нәтижеге қол жеткіземіз деп үміттенді. Көпшілігі қателесті, бірақ бұл мүмкін емес үміт болып көрінбейді.
Бұл уәж маған 1500 жылдардағы біреудің алхимияның нәтижеге қол жеткізбегеніне қарап, оның құндылығы процесс ретінде болды дегені сияқты болып көрінеді. Жоқ, олар бұған қате жолмен келді. Қорғасынды алтынға айналдыруға болатыны белгілі болды (қазіргі энергия бағасы бойынша экономикалық тұрғыдан тиімді болмаса да), бірақ бұл білімге апаратын жол — кері шегініп, басқа тәсілді байқап көру еді.
Осы мәтіннің нобайларын оқып шыққандары үшін Тревор Блэквеллге, Пол Бакхайтка, Джессика Ливингстонға, Роберт Морриске, Марк Нитцбергке және Питер Норвигке алғыс айтамын.