Югары сыйныфларда укыганда, мин колледжда фәлсәфә өйрәнергә булдым. Моңа берничә сәбәбем бар иде, аларның кайберләре башкаларына караганда затлырак иде. Азрак затлы булган сәбәпләрнең берсе — кешеләрне шаккатыру теләге иде. Мин үскән мохиттә колледж эшкә әзерләү урыны дип санала иде, шуңа күрә фәлсәфә өйрәнү бик тә гамәли булмаган, әмма тәэсирле бер гамәл булып күренде. Бу киемеңдә тишекләр ясауга яки колагыңа инә кадагыч тагуга охшаш иде — ул вакытта модага кереп кенә килүче тәэсирле гамәлсезлекнең башка формалары иде бу.
Ләкин минем намуслырак ниятләрем дә бар иде. Мин фәлсәфә өйрәнү турыдан-туры зирәклеккә алып бара торган кыска юл булыр дип уйладым. Башка белгечлекләр буенча укучылар бары тик билгеле бер тармак белеменә генә ия булачак. Мин исә дөньяның чын асылын төшенәчәк идем.
Мин берничә фәлсәфи китап укып караган идем. Заманчаларын түгел; андыйлар безнең мәктәп китапханәсендә юк иде. Әмма мин Платон белән Аристотельне укырга тырыштым. Аларны аңлавым шикле иде, ләкин алар ниндидер бик мөһим нәрсә турында сөйлиләр кебек тоелды. Мин моның нәрсә икәнен колледжда өйрәнермен дип фаразладым.
Соңгы уку елы алдыннан җәй көне мин берничә колледж дәресенә йөрдем. Математик анализ дәресеннән күп нәрсәне белдем, әмма «Фәлсәфәгә кереш» курсыннан бик аз нәрсә үзләштердем. Шулай да фәлсәфә өйрәнү планым үзгәрешсез калды. Берни белмәвемдә үзем гаепле дип санадым. Бирелгән китапларны җитәрлек дәрәҗәдә игътибар белән укымаган булганмын. Колледжда Берклиның Principles of Human Knowledge китабын кабат укып карарга уйладым. Шулкадәр соклану тудырган һәм шулкадәр авыр укыла торган әйбердә, асылына төшенә алсаң, ниндидер кыйммәт булырга тиеш иде.
Егерме алты ел узгач та, мин Берклины һаман аңламыйм. Миндә аның әсәрләре җыентыгының яхшы гына бер басмасы бар. Мин аны кайчан да булса укырмынмы? Ихтимал түгел кебек.
Ул вакыт белән хәзерге арасындагы аерма шунда: хәзер мин Берклины аңларга тырышуның ни өчен кирәкмәвен аңлыйм. Хәзер мин фәлсәфәдә нәрсә ялгыш киткәнен һәм моны ничек төзәтеп булуын күрәм кебек.
Сүзләр
Нәтиҗәдә, колледждагы укуымның күп өлешендә мин фәлсәфә бүлегендә укыдым. Барысы да мин өметләнгәнчә килеп чыкмады. Мин бернинди тылсымлы хакыйкатьләр дә тапмадым — башка бар нәрсә гади генә тар өлкә белеме булып калырлык дәрәҗәдәге хакыйкатьләрне тапмадым. Әмма, ким дигәндә, хәзер мин моның ни өчен шулай булганын беләм. Математика, тарих яки башка күпчелек университет фәннәре кебек, фәлсәфәнең асылда билгеле бер өйрәнү предметы юк. Бернинди үзәк белем базасы юк, аны үзләштерү мәҗбүри түгел. Иң якын килгәне — төрле фәлсәфәчеләрнең төрле елларда төрле темалар турында нәрсәләр әйткәнен белү генә. Аларның бик азы гына кешеләр ачкан нәрсәнең авторын онытырлык дәрәҗәдә хаклы булган.
Формаль логиканың билгеле бер өйрәнү предметы бар. Мин логика буенча берничә курска йөрдем. Алардан берәр нәрсәгә өйрәндемме, юкмы — белмим. [1] Башыңда фикерләрне төрле яктан әйләндереп карый белү бик мөһим кебек тоела: ике фикернең мөмкинлекләр кырын тулысынча капламаганын яки бер фикернең икенчесе белән бер үк булуын, тик берничә деталь белән генә аерылуын күрү. Әмма логика өйрәнү миңа шулай фикер йөртүнең мөһимлеген аңлаттымы яки моны яхшырак эшләргә өйрәттеме? Белмим.
Фәлсәфә өйрәнүдән төшенгән нәрсәләрем бар. Иң тәэсирлесен мин шунда ук, беренче курсның беренче семестрында, Сидни Шумейкер укыткан дәрестә белдем. Мин үземнең юк икәнемне белдем. Мин (һәм сез дә) — төрле көчләр тәэсирендә алга омтылучы һәм үзен мин дип атаучы күзәнәкләр җыелмасы гына. Әмма сезнең шәхесегез бәйле булган бернинди үзәк, бүленми торган асыл юк. Сез баш миегезнең яртысын югалтып та яши аласыз. Димәк, баш миегезне икегә бүлеп, һәр яртысын төрле тәннәргә күчереп утыртырга мөмкин. Шундый операциядән соң уянуыгызны күз алдына китерегез. Сез үзегезне ике төрле кеше итеп күзалларга тиешсез.
Мондагы төп сабак шунда: көндәлек тормышта без кулланган төшенчәләр ачык түгел, һәм аларга чиктән тыш басым ясасаң, алар җимерелә. Хәтта үзебез өчен шундый кадерле булган мин төшенчәсе дә. Моны аңлау өчен миңа күпмедер вакыт кирәк булды, әмма аңлагач, бу бик көтмәгәндә булды — унтугызынчы гасырда берәүнең эволюцияне аңлап, балачакта ишеткән дөнья яратылуы турындагы хикәянең бөтенләй ялгыш икәнен төшенүе кебек. [2] Математикадан тыш сүзләрне кайсы чиккә кадәр сыгып чыгаруның чиге бар; чынлыкта, математиканы төгәл мәгънәгә ия булган терминнарны өйрәнү дип атау начар билгеләмә булмас иде. Көндәлек сүзләр табигатьләре ягыннан төгәлсез. Алар көндәлек тормышта җитәрлек дәрәҗәдә яхшы эшли, сез моны сизмисез дә. Сүзләр эшли кебек тоела, нәкъ Ньютон физикасы эшли кебек тоелган кебек. Ләкин аларга җитәрлек дәрәҗәдә басым ясасагыз, сез аларны һәрвакыт җимерә аласыз.
Фәлсәфәнең бәхетсезлегенә каршы, нәкъ менә шул нәрсә фәлсәфәнең төп факты булып тора дип әйтер идем. Күпчелек фәлсәфи бәхәсләр сүзләрдәге буталчыклыктан зыян күреп кенә калмый, ә нәкъ менә шул буталчыклык аркасында килеп чыга. Бездә ирек ихтыяры бармы? Бу сезнең «ирек» дигәндә нәрсәне күздә тотуыгызга бәйле. Абстракт идеяләр яшиме? Бу сезнең «яшәү» дигәндә нәрсәне күздә тотуыгызга бәйле.
Күпчелек фәлсәфи бәхәсләр тел буталчыклыгы аркасында чыга дигән фикерне гадәттә Витгенштейнга кайтарып калдыралар. Аңа моның өчен никадәр дәрәҗә бирергә кирәклеген белмим. Күп кенә кешеләр моны аңлагандыр, әмма алар фәлсәфә профессорлары булу урынына гади генә итеп фәлсәфә өйрәнмәү юлын сайлагандыр дип шикләнәм.
Эшләр ничек бу дәрәҗәгә җитте соң? Кешеләр меңнәрчә еллар буе өйрәнгән нәрсә чыннан да вакытны бушка уздыру булырга мөмкинме? Бу бик кызыклы сораулар. Чынлыкта, фәлсәфә турында биреп була торган иң кызыклы сорауларның кайберләре. Хәзерге фәлсәфи традициягә якын килүнең иң кыйммәтле юлы — Беркли кебек мәгънәсез уйлануларда адашу да, Витгенштейн кебек аларны тулысынча юкка чыгару да түгел, ә акылның ялгыш юлга кереп китүенең бер үрнәге буларак өйрәнүдер бәлки.
Тарих
Көнбатыш фәлсәфәсе чынлыкта Сократ, Платон һәм Аристотельдән башлана. Аларның элгәрләре турында белгәннәребез өзекләрдән һәм соңрак чыккан хезмәтләрдәге сылтамалардан гына билгеле; аларның тәгълиматларын кайвакыт анализга күчүче уйдырма космология дип атарга була. Күрәсең, аларны һәр башка җәмгыятьтәге кешеләрне космологияләр уйлап чыгарырга мәҗбүр иткән шул ук нәрсә этәргәндер. [3]
Сократ, Платон һәм бигрәк тә Аристотель белән бу традиция яңа борылыш алды. Анализ күпкә күбрәк була башлады. Платон белән Аристотельне моңа математикадагы алгарыш дәртләндергәндер дип шикләнәм. Математиклар ул вакытка инде нәрсәләрне матур яңгырашлы хикәяләр тукуга караганда күпкә төгәлрәк һәм ахыргы рәвештә ачыклап булуын күрсәткән иде. [4]
Хәзер кешеләр абстракцияләр турында шулкадәр күп сөйли ки, беренче тапкыр шулай эшли башлаганда бу нинди зур сикереш булганын без хәтта күз алдына да китермибез. Күрәсең, кешеләр әйберләрне кайнар яки салкын дип тасвирлый башлаганнан алып, кемдер «җылылык нәрсә ул?» дип сораганчыга кадәр күп мең еллар узгандыр. Һичшиксез, бу бик әкрен барган процесс булган. Платон яки Аристотель үзләре биргән сорауларның кайсысын да булса беренче булып биргәнме — без белмибез. Ләкин аларның хезмәтләре — моны киң күләмдә эшләгән безгә кадәр сакланган иң борынгы әсәрләр, һәм аларда ниндидер бер яңалык (хәтта беркатлылык дисәң дә була) сизелә, бу исә алар биргән кайбер сорауларның, ким дигәндә алар үзләре өчен, яңа булганлыгын күрсәтә.
Аристотель миңа, аеруча, кешеләр яңа берәр нәрсә ачып, шул дәрәҗәдә канатланып китеп, бер гомер эчендә яңа табылган территориянең зур өлешен яшен тизлегендә йөгереп үткәндәге күренешне хәтерләтә. Әгәр шулай булса, бу әлеге төрдәге фикерләү рәвешенең никадәр яңа булуын дәлилли. [5]
Болар барысы да Платон һәм Аристотельнең ничек шулкадәр тәэсирле булып, шул ук вакытта беркатлы һәм ялгыш булуларын аңлату өчен кирәк. Алар биргән сорауларны бирү үзе үк сокландыргыч иде. Бу аларның һәрвакыт яхшы җаваплар табуын аңлатмый. Борынгы грек математикларын кайбер яклардан беркатлы булган, яки ким дигәндә аларның тормышын җиңеләйтә алырлык кайбер төшенчәләргә ия булмаган дип әйтү мыскыллау саналмый. Шуңа күрә, мин борынгы фәлсәфәчеләр дә шуның кебек беркатлы булган дигән фикер әйтсәм, кешеләр бик үк үпкәләмәс дип өметләнәм. Аерым алганда, алар мин алдарак фәлсәфәнең төп факты дип атаган нәрсәне тулысынча аңлап бетермәгән кебек: сүзләргә артык нык басым ясасаң, алар җимерелә.
«Беренче санлы санакларны төзүчеләрне бик нык гаҗәпләндереп, — дип язды Род Брукс, — алар өчен язылган программалар гадәттә эшләмәде». [6] Кешеләр абстракцияләр турында беренче тапкыр сөйләшергә тырыша башлаганда да шуңа охшаш хәл булды. Үзләренең зур гаҗәпләнүенә каршы, алар бертавыштан кабул ителгән җавапларга килә алмадылар. Чынлыкта, алар гомумән бернинди җавапка да килә алмадылар кебек.
Асылда алар артык түбән ачыклыкта үрнәк алу аркасында барлыкка килгән ялган эффектлар турында бәхәсләшәләр иде.
Алар тапкан кайбер җавапларның никадәр файдасыз булуының дәлиле — аларның йогынтысының никадәр аз булуында. Аристотельнең Metaphysics китабын укыганнан соң беркем дә үз тормышында бернәрсәсен дә үзгәртми. [7]
Әлбәттә, мин идеяләр кызыклы булсын өчен аларның практик кулланышы булырга тиеш дип расламыйм бит? Юк, бәлки кирәк тә түгелдер. Хардиның саннар теориясенең бернинди файдасы юк дип мактануы аны кире кагу өчен сәбәп түгел. Ләкин аның ялгышуы ачыкланды. Чынлыкта, чыннан да бернинди гамәли файдасы булмаган математика тармагын табу шикле дәрәҗәдә кыен. Ә Аристотельнең Metaphysics китабының А бүлегендә фәлсәфәнең төп максаты турындагы аңлатмасы фәлсәфәнең дә файдалы булырга тиешлеген күздә тота.
Теоретик белем
Аристотельнең максаты — иң гомуми принципларны табу иде. Ул китергән мисаллар ышандырырлык: гади эшче гадәт буенча әйберләрне билгеле бер рәвештә ясый; оста исә күбрәкне эшли ала, чөнки ул төп принципларны аңлый. Юнәлеш ачык: белем никадәр гомумирәк булса, ул шулкадәр хөрмәтлерәк. Әмма шуннан соң ул хата ясый — бәлки, фәлсәфә тарихындагы иң мөһим хатаны. Ул теоретик белемнең еш кына ниндидер гамәли ихтыяҗ өчен түгел, ә үз-үзе өчен, кызыксынудан чыгып туплануын сизгән. Шуңа күрә ул ике төрле теоретик белем бар дип тәкъдим итә: гамәли эшләрдә файдалы булганы һәм файдасыз булганы. Соңгысы белән кызыксынучылар аның белән бары тик үз хакына гына кызыксынганлыктан, ул затлырак булырга тиеш. Шуңа күрә ул Metaphysics әсәрендә бернинди гамәли файдасы булмаган белемне өйрәнүне үз максаты итеп куя. Димәк, ул олы, ләкин тонык аңлашылган сорауларга тотынып, сүзләр диңгезендә адашып беткәч тә, бернинди чаң кагылмый.
Аның хатасы сәбәп белән нәтиҗәне бутауда иде. Әлбәттә, берәр нәрсәне тирәнтен аңларга омтылучы кешеләрне еш кына гамәли ихтыяҗ түгел, ә кызыксыну йөртә. Ләкин бу аларның ахыр чиктә өйрәнгән нәрсәләре файдасыз дигәнне аңлатмый. Эшеңне тирәнтен аңлау гамәлдә бик кыйммәтле; сезгә хәтта беркайчан да катлаулы мәсьәләләрне чишәргә туры килмәсә дә, сез гадиләрен чишүдә кыска юлларны күрә аласыз, һәм сезнең белемегез чик очракларда, аңламаган формулаларга таянып эш иткәндәге кебек, җимерелмәячәк. Белем — көч. Теоретик белемне дәрәҗәле иткән нәрсә нәкъ менә шул. Акыллы кешеләрнең башка нәрсәләр белән түгел, ә нәкъ менә билгеле бер нәрсәләр белән кызыксынуына сәбәп булган нәрсә дә шул; безнең ДНК без уйлаган кадәр үк мәнфәгатьсез түгел.
Шуңа күрә идеяләр кызыклы булсын өчен кичектергесез гамәли кулланышка ия булырга тиеш булмаса да, без кызыклы дип санаган нәрсәләр гаҗәеп еш кына гамәли файдага ия булып чыгачак.
Аристотельнең Metaphysics китабында бернинди нәтиҗәгә ирешә алмавының бер сәбәбе — аның каршылыклы максатлар белән эш башлавы иде: иң абстракт идеяләрне алар файдасыз дигән фаразга таянып өйрәнү. Ул үзеннән төньякта яткан җирләрне эзләргә чыгып, алар көньякта урнашкан дигән фаразга таянган сәяхәтчегә охшаган иде.
Ә аның хезмәте киләчәк сәяхәтчеләрнең буыннары кулланган картага әверелгәч, ул аларны да ялгыш юнәлешкә җибәрде. [8] Бәлки, иң начары — иң затлы теоретик белем файдасыз булырга тиеш дигән принципны урнаштырып, ул аларны читтән килгән тәнкыйтьтән дә, үзләренең эчке компаслары кисәтүеннән дә яклады.
Metaphysics — асылда уңышсыз тәҗрибә. Андагы берничә идея генә саклап калырга лаек булып чыкты; төп өлеше исә бернинди дә йогынты ясамады. Metaphysics — барлык билгеле китаплар арасында иң аз укыла торганнарының берсе. Аны Ньютонның Principia хезмәтен аңлау кебек аңлау кыен түгел, ә бозылган, мәгънәсез хәбәрне аңлау кебек кыен.
Бәлки, бу кызыклы уңышсыз тәҗрибәдер. Ләкин, кызганычка каршы, Аристотельнең дәвамчылары Metaphysics кебек хезмәтләрдән чыгарган нәтиҗә бу түгел иде. [9] Тиздән көнбатыш дөньясы интеллектуаль авыр чорларга тарыды. Аларны узып китәргә тиешле 1 нче версияләр урынына, Платон һәм Аристотель хезмәтләре үзләштерергә һәм фикер алышырга тиешле изге текстларга әверелде. Һәм эшләр шаккатырлык озак вакыт шулай калды. Бары тик якынча 1600 елларга таба гына (ул вакытта авырлык үзәге күчкән Аурупада) Аристотель хезмәтен хаталар каталогы итеп карарга җитәрлек дәрәҗәдә үзләренә ышанучы кешеләр барлыкка килде. Хәтта шул чакта да алар моны сирәк кенә ачык әйтә иде.
Әгәр бу аралыкның шулкадәр озын булуы гаҗәп тоелса, эллинизм чоры белән Яңарыш дәвере арасында математикада прогрессның никадәр аз булганын искә төшерегез.
Арадагы елларда бер уңышсыз караш урнашты: Metaphysics кебек хезмәтләр тудыру кабул ителерлек кенә түгел, ә фәлсәфәчеләр дип аталган сыйныф башкара торган аеруча абруйлы эш булып саналды. Аристотельне дәртләндергән төп аргументны яңадан карап, андагы хаталарны төзәтергә беркемнең дә башына килмәде. Һәм Аристотель эченә төшеп ачкан проблеманы төзәтү урынына — ягъни артык абстракт идеяләр турында артык иркен сөйләшсәң, җиңел генә адашырга мөмкин дигән нәрсәне төзәтү урынына — алар шул ук хатага төшүләрен дәвам иттеләр.
Сингулярлык
Әмма, кызык, алар язган хезмәтләр яңа укучыларны җәлеп итүен дәвам итте. Гадәти фәлсәфә бу җәһәттән үзенә бер төрле сингулярлыкны били. Зур идеяләр турында аңлаешсыз итеп язсаң, тәҗрибәсез, әмма интеллектуаль амбицияләре булган студентларга гаҗәеп кызыктыргыч булып күренгән нәрсә туа. Кеше яхшырак аңлый башлаганчы, язучының үз башында аңлаешлылык булмау сәбәпле аңлау кыен булган нәрсәне, чагылдырган идеяләре катлаулы булганга күрә аңлау авыр булган математик исбатлау кебек нәрсәдән аеру кыен. Моның аермасын аңламаган кешегә традицион фәлсәфә чиктән тыш җәлеп итүчән күренә: математика кебек үк авыр (һәм шуңа күрә тәэсирле), ләкин колачы киңрәк. Югары сыйныф укучысы чагымда мине кызыктырып алып киткән нәрсә нәкъ шул иде.
Бу сингулярлыкның тагын бер үзенчәлеге — аның эченә салынган үз-үзен яклау механизмында. Берәр нәрсәне аңлау кыен булганда, аның саф сафсата булуын сизенүче кешеләр гадәттә дәшми кала. Текстның мәгънәсез икәнен исбатлап булмый. Иң якын килә алганыгыз — ниндидер категория текстларның рәсми бәяләүчеләре аларны плацебодан аера алмавын күрсәтү. [10]
Һәм шуңа күрә, фәлсәфәне фаш итү урынына, аның вакытны бушка уздыру булуын сизенгән күпчелек кеше бары тик башка нәрсәләрне өйрәнүгә күчте. Фәлсәфәнең дәгъваларын исәпкә алганда, бу факт үзе генә дә шактый җитди гаепләү булып тора. Ул бит иң төп хакыйкатьләр турында булырга тиеш. Әгәр ул бу вәгъдәсен үтәсә, барлык акыллы кешеләр дә аның белән һичшиксез кызыксыныр иде.
Фәлсәфәнең кимчелекләре аларны төзәтә алырдай кешеләрне читкә этәргәнлектән, бу җитешсезлекләр үз-үзләрен яңадан тудырырга омтылды. Бертран Рассел 1912 елда язган хатында болай дигән:
Шушы көнгә кадәр фәлсәфәгә күбрәк зур гомумиләштерүләрне яратучы кешеләр тартылды, ә алар барысы да ялгыш иде, шуңа күрә төгәл акыллы кешеләр бу өлкәгә бик аз килде. [11]
Аның моңа җавабы — эшкә Витгенштейнны җигү булды, һәм нәтиҗәләре бик тәэсирле булды.
Минемчә, Витгенштейн алдагы фәлсәфәнең күп өлеше вакытны бушка уздыру булганлыгын ачуы белән дан казанмаска тиеш (кырда үткән шартларга караганда, бераз фәлсәфә өйрәнеп, аннан баш тарткан һәр акыллы кеше моны үзе дә аңлагандыр инде), ә моңа каршы үз-үзен ничек тотуы белән билгеле булырга лаек. [12] Башка өлкәгә тыныч кына күчү урынына, ул эчтән торып шау-шу күтәрде. Ул Горбачев кебек иде.
Фәлсәфә өлкәсе Витгенштейн салган куркудан әле дә айнып бетмәгән. [13] Гомеренең соңгы елларында ул күп вакытын сүзләрнең ничек эшләвенә багышлады. Бу рөхсәт ителә кебек тоелганлыктан, хәзер бик күп фәлсәфәчеләр нәкъ шуның белән шөгыльләнә. Шул ук вакытта, метафизик фаразлар тармагында бушлык сизеп, элек әдәби тәнкыйть белән шөгыльләнгән кешеләр «әдәби теория», «тәнкыйди теория», ә үзләрен бик кыю хис иткәндә гади генә «теория» дигән яңа исемнәр астында әкренләп Кант ягына күчә башладылар. Бу язмалар — таныш сүзләр салаты:
Җенес — концептуаль рәвешкә туры килә торган бернинди чынбарлыксыз бары тик аңлау рәвешен төгәл чагылдыручы, һәм шуның аркасында интеллект әйберне ничек күз алдына китерә, нәкъ шулай күз алдына китерергә мәҗбүр итә алырлык чынбарлыктагы нәрсәне төгәл чагылдырмый торган башка кайбер грамматик рәвешләргә охшамаган, хәтта бу мотив әйбернең үзендә булмаса да. [14]
Мин тасвирлаган сингулярлык беркая да китми. Тәэсирле яңгыраган һәм ялганлыгын исбатлап булмый торган язмаларга базар һәрвакыт бар. Һәрвакыт тәкъдим дә, ихтыяҗ да булачак. Шуңа күрә, бер төркем бу территорияне ташлап китсә, аны алырга һәрвакыт башкалар әзер торачак.
Тәкъдим
Бәлки, без яхшырак эшли алырбыз. Менә бер кызыклы мөмкинлек. Бәлки, безгә Аристотель эшләгәнне түгел, ә ул эшләргә ниятләгән нәрсәне эшләргә кирәктер. Аның Metaphysics әсәрендә игълан иткән максаты омтылырга лаек кебек күренә: иң гомуми хакыйкатьләрне ачу. Яхшы яңгырый. Ләкин аларны файдасыз булганнары өчен түгел, ә файдалы булганнары өчен ачарга тырышыйк.
Мин яңадан тырышып карарга тәкъдим итәм, әмма безне абстракцияләр сазына кереп адашудан саклап торучы маяк сыйфатында моңарчы кимсетелгән критерийны — кулланылышлылыкны кулланыйк. Түбәндәге сорауга җавап бирергә тырышу урынына:
Иң гомуми хакыйкатьләр нинди?
әйдәгез бу сорауга җавап бирергә тырышыйк:
Без әйтә ала торган барлык файдалы нәрсәләр арасыннан кайсылары иң гомуми?
Мин тәкъдим иткән файдалылык сынавы шуннан гыйбарәт: без язган нәрсәне укыганнан соң кешеләр үз гамәлләрендә берәр нәрсәне башкача эшли башлыйлармы? Төгәл (ачыктан-ачык булмаса да) киңәш бирергә тиеш икәнебезне белү безне куллана торган сүзләребезнең ачыклык чикләреннән чыгып адашудан саклаячак.
Максат Аристотельнеке белән бер үк; без аңа бары тик башка яссылыктан гына якын киләбез.
Файдалы, гомуми фикергә мисал итеп контрольдә тотыла торган экспериментны карагыз. Бу киң кулланылыш тапкан бер идея. Кайберәүләр моны фәннең бер өлеше дияр, әмма ул билгеле бер фәннең өлеше түгел; бу сүз туры мәгънәсендә мета-физика («мета» төшенчәсен без аңлаган мәгънәдә). Эволюция идеясе — тагын бер мисал. Аның кулланылыш даирәсе бик киң булып чыкты — мәсәлән, генетик алгоритмнарда һәм хәтта продукт дизайнында. Франкфуртның ялган белән сафсата сөйләү арасындагы аермасы — өметле яңа мисал булып тора. [15]
Минемчә, фәлсәфә менә шундый булырга тиеш: аларны аңлаган кешене башкача эш итәргә мәҗбүр итә торган җитәрлек дәрәҗәдә гомуми күзәтүләр.
Мондый күзәтүләр һичшиксез төгәлсез билгеләнгән нәрсәләр турында булачак. Сез төгәл мәгънәгә ия сүзләр куллана башлауга, сез инде математика белән шөгыльләнәсез. Шуңа күрә файдалылыктан башлау мин югарыда тасвирлаган проблеманы тулысынча хәл итмәячәк — ул метафизик сингулярлыкны бөтенләй үк куып чыгармый. Ләкин ул ярдәм итәргә тиеш. Ул яхшы ниятле кешеләргә абстракциягә таба яңа юл картасы бирә. Һәм алар шуның аша начар ниятле кешеләрнең язганнарын чагыштырмача начар итеп күрсәтә торган нәрсәләр тудыра алачак.
Бу алымның бер җитешсезлеге бар: ул сезгә профессорлык (теньюр) китерә торган язмалар тудырмаячак. Һәм бу аның хәзерге вакытта модада булмавы аркасында гына түгел. Теләсә кайсы өлкәдә даими профессорлык статусын алу өчен сез комиссия әгъзалары каршы чыга алырлык нәтиҗәләргә килергә тиеш түгелсез. Гамәлдә бу проблеманы хәл итүнең ике юлы бар. Математикада һәм табигый фәннәрдә сез әйткәннәрегезне исбатлый аласыз, яки һәрхәлдә бернинди ялган дәгъва белдермәс өчен нәтиҗәләрегезне төзәтә аласыз («дәвалаудан соң 8 пациентның 6сында кан басымы төште»). Гуманитар фәннәрдә сез йә бернинди ачык нәтиҗәләр ясаудан кача аласыз (мәсәлән, мәсьәлә бик катлаулы дигән нәтиҗәгә килеп), йә сезнең белән бәхәсләшергә беркемнең дә кызыксынуы җитмәслек дәрәҗәдә тар нәтиҗәләр чыгара аласыз.
Мин яклаган фәлсәфә төре бу ике юлның берсен дә сайлый алмаячак. Иң яхшы очракта сез математик яки экспериментатор түгел, ә эссеистның исбатлау стандартына гына ирешә аласыз. Һәм шулай да сез төгәл һәм җитәрлек киң кулланылышлы нәтиҗәләр ясамыйча торып, файдалылык сынавын уза алмаячаксыз. Иң начары — файдалылык сынавы кешеләрнең ачуын чыгара торган нәтиҗәләргә китерәчәк: кешеләргә алар инде ышанган нәрсәне әйтүнең файдасы юк, ә үзләре ышанмаган нәрсәне ишеткәндә кешеләр еш рәнҗи.
Ләкин менә монда кызыклы нәрсә бар. Моны һәркем эшли ала. Гамәли файдалыдан башлап гомумилекне арттыру аша «гомуми плюс файдалы»га ирешү даими профессорлык алырга теләүче яшь укытучылар өчен ярамаска мөмкин, әмма калган һәркем өчен, шул исәптән аны инде алган профессорлар өчен дә яхшырак. Тауның бу ягы бик матур, сөзәк битләүле. Сиз файдалы, әмма бик конкрет нәрсәләр язудан башлап, әкренләп аларны гомумирәк итә аласыз. Джо ресторанында буррито яхшы. Бурритоны нәрсә яхшы итә? Ризыкны нәрсә яхшы итә? Гомумән теләсә нәрсәне нәрсә яхшы итә? Моңа теләсә ничә вакыт сарыф итә аласыз. Сезгә тауның иң башына кадәр менеп җитү мәҗбүри түгел. Сез фәлсәфә белән шөгыльләнәсез дип беркемгә дә әйтергә тиеш түгелсез.
Әгәр фәлсәфә белән шөгыльләнү куркыныч бер эш булып тоелса, менә сезгә бер дәртләндергеч фикер. Бу өлкә күренгәнгә караганда күпкә яшьрәк. Көнбатыш традициясендә беренче фәлсәфәчеләр якынча 2500 ел элек яшәгән булса да, бу өлкәгә 2500 ел дип әйтү ялгыш булыр иде, чөнки бу вакытның күп өлешендә төп осталар Платон яки Аристотель хезмәтләренә аңлатмалар язудан һәм шул ук вакытта чираттагы яулап алучы гаскәр килмәсен дип артларына карап торудан башка берни эшләмәделәр. Алар моны эшләмәгән чакларда, фәлсәфә дин белән өметсез төстә аралашып беткән иде. Ул үзен ике йөз ел элек кенә азат итте, һәм шул чакта да мин югарыда телгә алган структур проблемалардан интегә иде. Әгәр мин моны әйтсәм, кайберәүләр моны чиктән тыш киң һәм рәхимсез гомумиләштерү дияр, ә башкалары моны күптән билгеле нәрсә дип атар, әмма барыбер әйтәм: хезмәтләренә караганда, бүгенге көнгә кадәр күпчелек фәлсәфәчеләр вакытларын бушка уздырганнар. Шуңа күрә билгеле бер мәгънәдә бу өлкә һаман да беренче адымында тора. [16]
Бу бик ахмак бер дәгъва кебек тоела. 10 000 елдан соң ул шулкадәр үк ахмак булып күренмәс. Цивилизация һәрвакыт карт булып тоела, чөнки ул һәрвакыт үз тарихындагы иң карт халәтендә яши. Берәр нәрсәнең чыннан да карт яки яшь булуын әйтүнең бердәнбер юлы — структур дәлилләргә карау, ә структур яктан караганда фәлсәфә әле бик яшь; ул сүзләрнең көтелмәгән җимерелүеннән әле һаман да айный алмый йөри.
Фәлсәфә хәзер 1500 елда математика нинди яшь булса, шундый ук яшь. Ачасы нәрсәләр әле бик күп.
Искәрмәләр
[1] Гамәлдә формаль логиканың файдасы бик аз, чөнки соңгы 150 ел эчендәге ниндидер алгарышка карамастан, без һаман да расламаларның бик аз өлешен генә формальләштерә алабыз. Без беркайчан да моннан күпкә яхшырак эшли алмабыз, 1980 нче еллар стилендәге «белемне тасвирлау» (knowledge representation) беркайчан да эшли алмавы кебек үк; күп кенә расламаларның баш миенең зур, аналог халәтеннән кыскарак бернинди тасвирламасы булмаска мөмкин.
[2] Дарвинның замандашларына моны аңлау без күз алдына китерә алганнан күпкә кыенрак булган. Изге Язмадагы яратылу тарихы — яһүд-христиан концепциясе генә түгел; бу кешеләр кеше булганчыдан бирле һәркем ышанган нәрсә диярлек. Эволюцияне аңлаудагы кыенлык — төрләрнең, күренгәнчә, үзгәрешсез булмавын, ә күз алдына китермәслек озак вакыт дәвамында башка, гадирәк организмнардан үсеп чыкканлыгын тануда иде.
Хәзер безгә бу сикерешне ясарга кирәк түгел. Индустриаль илдә яшәүче беркем дә эволюция идеясе белән беренче тапкыр олыгайгач очрашмый. Һәркемгә моны балачакта ук, йә хакыйкать, йә көферлек буларак өйрәтәләр.
[3] Платонга кадәрге грек фәлсәфәчеләре шигырь белән язганнар. Бу аларның әйткәннәренә тәэсир итми калмагандыр. Дөньяның асылы турында шигырь белән язарга тырышсаң, ул котылгысыз рәвештә сихер-имләүгә әверелә. Чәчмә сүз (проза) исә төгәлрәк һәм саграк булырга мөмкинлек бирә.
[4] Фәлсәфә — математиканың уңмаган туганы кебек. Ул Платон белән Аристотель үзләренең элгәрләренең хезмәтләренә карап, асылда: «Нигә син туганың кебек була алмыйсың?» — дип әйткәч туган. 2300 ел узгач та Рассел шул ук нәрсәне әйтә иде әле.
Математика — иң абстракт фикерләрнең төгәл яртысы, ә фәлсәфә — төгәл булмаган яртысы. Фәлсәфәнең чагыштыруда оттыруы котылгысыздыр, чөнки аның төгәллегендә түбән чик юк. Начар математика бары тик күңелсез, ә начар фәлсәфә — саф мәгънәсезлек. Шулай да төгәл булмаган яртыда кайбер яхшы фикерләр бар.
[5] Аристотельның иң яхшы хезмәтләре логика һәм зоология өлкәсендә булган; аларның икесен дә ул уйлап тапкан дияргә була. Әмма аның элгәрләреннән иң кискен аерылып торган ягы — фикерләүнең яңа, күпкә аналитиграк стиле иде. Ул, бәхәссез, беренче галим булган.
[6] Brooks, Rodney, Programming in Common Lisp, Wiley, 1985, p. 94.
[7] Кайберәүләр без Аристотельгә үзебез аңлаганнан да ныграк бәйле, чөнки аның идеяләре безнең уртак мәдәниятнең бер компоненты булган, дип әйтер иде. Әлбәттә, без кулланган күп кенә сүзләр Аристотель белән бәйле, ләкин Аристотель алар турында язмаган булса, бездә берәр нәрсәнең асылы яисә матдә белән форма арасындагы аерма турында төшенчә булмас иде дип уйлау артыграк булыр иде сыман.
Безнең Аристотельгә чынлыкта күпме дәрәҗәдә бәйле булуыбызны күрүнең бер ысулы — Аурупа мәдәниятен Кытай мәдәнияте белән чагыштыру булыр иде: 1800 елда Аурупа мәдәниятендә, нәкъ менә Аристотель өлеше аркасында, Кытай мәдәниятендә булмаган нинди идеяләр бар иде?
[8] «Фәлсәфә» сүзенең мәгънәсе вакыт узу белән үзгәргән. Борынгы заманда ул бик киң темалар даирәсен үз эченә алган һәм колачы ягыннан безнең «гыйлем» төшенчәсе белән чагыштырырлык булган (әмма методологик мәгънәсез). Хәтта Ньютон заманында да ул без бүген «фән» дип атый торган нәрсәне үз эченә алган. Ләкин бу фәннең үзәге бүген дә Аристотель өчен үзәк булып тоелган нәрсәдән гыйбарәт: иң гомуми хакыйкатьләрне табарга омтылу.
Аристотель моны «метафизика» дип атамаган. Бу исем аңа өч гасырдан соң Родослы Андроник төзегән Аристотель хезмәтләренең стандарт басмасында без хәзер Метафизика дип атаган китаплар Физикадан соң (мета = соң) килгәнгә күрә бирелгән. Без «метафизика» дип атый торган нәрсәне Аристотель «беренче фәлсәфә» дип атаган.
[9] Аристотельның иң якын дәвамчыларының кайберләре моны аңлагандыр да бәлки, ләкин монысын әйтү кыен, чөнки аларның хезмәтләренең күбесе югалган.
[10] Sokal, Alan, "Transgressing the Boundaries: Toward a Transformative Hermeneutics of Quantum Gravity," Social Text 46/47, pp. 217-252.
Абстракт яңгырашлы мәгънәсезлек аудиториянең эчендә йөрткән шәхси нияте яки шикаяте белән туры килгәндә аеруча җәлеп итүчән күренә. Әгәр бу шулай булса, аның көчсез (яки үзләрен шулай хис иткән) төркемнәр арасында иң популяр булуын күрергә тиешбез. Көчлеләргә аның юанычы кирәк түгел.
[11] Оттолайн Морреллгә хат, декабрь 1912. Түбәндәге чыганактан алынды:
Monk, Ray, Ludwig Wittgenstein: The Duty of Genius, Penguin, 1991, p. 75.
[12] Аристотель белән 1783 ел арасындагы бөтен метафизика вакытны бушка уздыру булган дигән башлангыч нәтиҗә И. Кантка карый.
[13] Витгенштейн үзен ниндидер осталыкка ия дип күрсәтте, һәм 20 нче гасыр башындагы Кембриҗ халкы аңа каршы аеруча йомшак булып чыкты — бәлки, өлешчә шуңа күрәдер ки, бик күпләр дини гаиләдә үскән һәм аннары ышанудан туктаган, димәк, аларның башларында нишләргә кирәклеген өйрәтүче берәү өчен буш урын калган (башкалар Марксны яки кардинал Ньюманны сайлаган), һәм өлешчә шул чордагы Кембриҗ кебек тыныч, җитди урынның мессиан шәхесләргә каршы табигый иммунитеты булмаганга, нәкъ шул вакыттагы Аурупа сәясәтенең диктаторларга каршы табигый иммунитеты булмаган шикелле.
[14] Бу чынында Дунс Скотның Ordinatio хезмәтеннән (якынча 1300 ел), монда бары тик «сан» сүзе «җенес» белән алыштырылган. Plus ca change.
Wolter, Allan (trans), Duns Scotus: Philosophical Writings, Nelson, 1963, p. 92.
[15] Frankfurt, Harry, On Bullshit, Princeton University Press, 2005.
[16] Бүгенге көндә фәлсәфәгә кайбер кереш сүзләрдә фәлсәфәне нинди дә булса конкрет хакыйкатьләрне белү өчен түгел, ә бер процесс буларак өйрәнергә кыйммәт дигән фикер алга сөрелә. Алар хезмәтләрен карап чыккан фәлсәфәчеләр моны күрсә гүрләрендә әйләнеп капланыр иде. Алар бәхәсләшү үрнәге булып кына хезмәт итүдән күбрәкне башкарабыз дип өметләнгәннәр: алар нәтиҗәләргә ирешәбез дип өметләнгәннәр. Күбесе ялгышкан, ләкин бу мөмкин булмаслык өмет булып күренми.
Бу дәлил миңа 1500 елда алхимиянең нәтиҗәсезлегенә карап, аның кыйммәте процесста булган дип әйтүче кебек күренә. Юк, алар эшкә дөрес тотынмаган иде. Кургашынны алтынга әйләндереп булуы ачыкланды (хәзерге энергия бәяләре белән икътисади яктан файдалы булмаса да), ләкин бу белемгә илтүче юл — кире чигенеп, башка якын килү ысулын сынап карау иде.
Моның караламаларын укыганнары өчен Тревор Блэквеллга, Пол Бакхайтга, Джессика Ливингстонга, Роберт Морриска, Марк Ницбергка һәм Питер Норвигка рәхмәт.