Хәҙер күптәр Керриҙың ни өсөн еңелеүе тураһында яҙа. Мин бында анығыраҡ бер һорауҙы тикшерергә теләйем: ни өсөн экзитполдар шул тиклем ныҡ яңылышты?
Керри ахыр сиктә 49-51 иҫәбе менән еңелгән Огайола экзитполдар уға 52-48 иҫәбе менән еңеү вәғәҙә иткәйне. Һәм был осраҡлы ғына хата түгел ине. Һәр тирбәлеүсе штатта улар Керри өсөн бирелгән тауыштарҙы арттырып баһаланы. Ахыр сиктә Буш 52-47 иҫәбе менән еңгән Флоридала экзитполдар тигеҙ иҫәп фаразланы.
(Был иртә килгән һандар түгел. Улар көнсығыш ваҡыты менән төн уртаһы тирәһенә ҡарай, Огайо менән Флоридала тауыш биреү урындары ябылғандан һуң күп ваҡыт үткәс алынған һандар. Шулай ҙа икенсе көндө төштән һуң селтәрҙәге экзитпол мәғлүмәттәре ысын һөҙөмтәләргә тап килә башланы. Бының сәбәбен мин бары тик экзитпол өсөн яуаплы кешеләрҙең ысын һөҙөмтәләрҙе күргәс, һандарҙы яраҡлаштырып төҙәтеүендә генә күрәм. Ләкин был башҡа мәсьәлә.)
Нимә булды һуң? Проблеманың төбө Брэдли эффектының бер төрөндә булырға мөмкин. Был термин Лос-Анджелестың ҡара тәнле мэры Том Брэдли, һорау алыуҙарҙа ышаныслы өҫтөнлөккә эйә булһа ла, Калифорния губернаторы һайлауҙарында еңелгәндән һуң барлыҡҡа килде. Күрәһең, һайлаусылар үҙҙәренең мотивтары шик аҫтына алыныуынан (бәлки, хаҡлы рәүештәлер) ҡурҡып, уға ҡаршы тауыш бирергә йыйыныуҙарын әйтергә тартынғандыр.
Күрәһең, быйылғы экзитполдарҙа ла ошондай бер хәл булған. Теория буйынса, экзитполдар бик теүәл булырға тейеш. Сөнки һеҙ кешеләрҙән нисек эшләргә уйлауҙарын түгел, ә яңы ғына нисек эшләгәндәрен һорайһығыҙ.
Бындай һорау алыуҙа нисек итеп хата ебәреп була һуң? Сөнки ҡайһы бер кешеләр яуап бирмәй. Ысын мәғәнәһендә осраҡлы һайланма алыу өсөн, социологтар, әйтәйек, һайлау участкаһынан сыҡҡан һәр 20-се кешенән кем өсөн тауыш биргәнен һорай. Ләкин һәр кемдең дә яуап биргеһе килмәй. Һорау алыусылар баш тартҡандарҙы ябай ғына иғтибарһыҙ ҡалдыра алмай, юғиһә уларҙың һайланмаһы осраҡлы булыуҙан туҡтай. Шуға күрә улар, күрәһең, шул кешенең йәшен, расаһын һәм енесен яҙып ала ла, шуға ҡарап кем өсөн тауыш биргәнен самалай.
Был ысул кешеләрҙең кем өсөн тауыш биреүе менән был турала һөйләргә теләү-ләмәүе араһында бер ниндәй бәйләнеш (корреляция) булмағанда ғына эшләй. Ләкин быйыл бындай бәйләнеш булғанға оҡшай. Буш өсөн тауыш биргәндәрҙең күпселеге был турала әйтергә теләмәгән булыуы ихтимал.
Ни өсөн? Сөнки АҠШ-та кешеләр үҙҙәре танырға теләгәнгә ҡарағанда нығыраҡ консерватив. Был илдә элитаның ҡиммәттәре, кәм тигәндә хәҙерге ваҡытта — NPR ҡиммәттәре. Ябай кеше иһә, минеңсә, бының менән республикандар ҙа, демократтар ҙа килешер, социаль яҡтан күпкә консерватив теләктәр менән йәшәй. Ләкин ҡайһы берәүҙәр элита фекере менән килешмәүен асыҡтан-асыҡ күрһәтһә, икенселәре, табын артында насар ғәҙәт күрһәткән кеүек, үҙҙәрен уңайһыҙ тоя.
Мәҫәлән, хәҙерге NPR ҡиммәттәре буйынса, һеҙ гомосексуалдарҙы кәмһетеү тип ҡабул ителерлек бер нәмә лә әйтә алмайһығыҙ. Былай эшләү — «гомофобия». Шулай ҙа американдарҙың ҙур өлөшө тәрән дини, ә Изге Яҙма (Библия) гомосексуаллек темаһы буйынса бик асыҡ фекерҙә. Улар нимә эшләргә тейеш һуң? Минеңсә, күптәр үҙ фекерендә ҡала, ләкин уны тышҡа сығармай үҙҙәрендә генә һаҡлай.
Улар үҙҙәренең нимәгә ышанғанын белә, ләкин нимәгә ышанырға тейеш икәндәрен дә аңлай. Шуға күрә ят кеше (мәҫәлән, һорау алыусы) уларҙан бер енесле никахтар кеүек нәмәләр тураһында фекерен һораһа, улар һәр ваҡыт ысынында нимә уйлағанын әйтеп бирмәйәсәк.
Элитаның ҡиммәттәре либераль булғанда, һорау алыуҙар ябай һайлаусыларҙың консервативлығын кәметеп күрһәтергә тартыласаҡ. Был миңә быйыл экзитполдарҙың ни өсөн шул тиклем ныҡ яңылышыуын аңлатҡан төп теория булып күренә. NPR ҡиммәттәре Керри өсөн тауыш бирергә кәрәк тине. Шуға күрә Керри өсөн тауыш биргән бөтә кешеләр үҙҙәрен изге эш эшләгәндәй тойҙо һәм һорау алыусыларға быны ихлас һөйләне. Керри өсөн тауыш биргәндәрҙең береһе лә быны өндәшмәйсә ҡаршы тороу билдәһе итеп эшләмәне.