Хәзер күпләр Керриның ни өчен җиңелүе турында яза. Мин монда конкретрак бер сорауны карап чыгарга телим: ни өчен экзитполлар шулкадәр ялгыш булып чыкты?
Керри ахыр чиктә 49-51 тавыш белән җиңелгән Оһайода экзитполлар аңа 52-48 исәбе белән җиңү вәгъдә иткән иде. Һәм бу очраклы ялгышлык кына түгел иде. Һәр икеләнүче штатта алар Керри тавышларын арттырып бәяләде. Ахыр чиктә Буш 52-47 белән җиңгән Флоридада экзитполлар тигез нәтиҗә фаразлаган иде.
(Бу иртә саннар түгел. Алар көнчыгыш вакыты белән төн уртасы тирәсеннән, Оһайо һәм Флоридада сайлау участоклары ябылганнан соң күп вакыт узгач алынган. Шуңа да карамастан, икенче көнне көндез интернеттагы экзитпол саннары рәсми нәтиҗәләргә туры килә иде. Моның ничек килеп чыгуын мин бары тик экзитполлар өчен җаваплы кешеләрнең, фактик нәтиҗәләрне күргәч, саннарны яраклаштырып үзгәртүе аша гына күз алдына китерә алам. Ләкин бу башка мәсьәлә.)
Нәрсә булды соң? Проблеманың тамыры Брэдли эффектының бер төре булырга мөмкин. Бу термин Лос-Анджелеснең кара тәнле мэры Том Брэдли, сораштыруларда ышанычлы өстенлеккә ия булуына карамастан, Калифорния губернаторы сайлауларында җиңелгәннән соң барлыкка килде. Күрәсең, сайлаучылар үзләренең ниятләреннән (бәлки, нигезле рәвештә) шикләнерләр дип куркып, аңа каршы тавыш бирергә җыенуларын әйтергә курыкканнар.
Быелгы экзитполларда да шуңа охшаш нәрсә булгандыр кебек. Теориядә, экзитполлар бик төгәл булырга тиеш. Сез бит кешеләрдән нәрсә эшләргә җыенуларын сорамыйсыз. Сез алардан яңа гына нәрсә эшләгәннәрен сорыйсыз.
Мондый сорау биргәндә ничек хаталар килеп чыга ала? Чөнки кайбер кешеләр җавап бирми. Чыннан да очраклы сайланма алу өчен, сораштыручылар сайлау участогыннан чыгучы, әйтик, һәр 20 нче кешедән кем өчен тавыш биргәнен сорыйлар. Ләкин һәркем җавап бирергә теләми. Ә сораштыручылар баш тарткан кешеләрне игътибарсыз калдыра алмый, югыйсә аларның сайланмасы инде очраклы булмаячак. Шуңа күрә алар, күрәсең, бу кешенең яшен, расасын һәм җенесен теркәп куялар һәм шуннан чыгып, аның кем өчен тавыш биргәнен чамалыйлар.
Бу алым, кешеләрнең кем өчен тавыш бирүе белән бу хакта сөйләргә теләүләре арасында бернинди корреляция булмаганда гына эшли. Ләкин быел ул булырга мөмкин иде. Буш өчен тавыш биргән шактый күп санлы кешеләрнең бу хакта әйтергә теләмәгән булуы ихтимал.
Ни өчен? Чөнки АКШта кешеләр үзләре танырга теләгәннән саграк һәм консервативрак. Бу илдә элитаның кыйммәтләре, ким дигәндә хәзерге вакытта — NPR (Милли җәмәгать радиосы) кыйммәтләре. Гадәти кеше, минемчә, моның белән республиканнар да, демократлар да килешер, иҗтимагый яктан консервативрак. Ләкин кайберәүләр элита фикерен уртаклашмауларын ачыктан-ачык күрсәтсәләр дә, башкалар моның аркасында, үзләрен начар өстәл әдәбенә ия кеше кебек хис итеп, бераз уңайсызланалар.
Мисал өчен, хәзерге NPR кыйммәтләре буенча, сез гомосексуалларга карата кимсетүче буларак кабул ителерлек бернәрсә дә әйтә алмыйсыз. Алай эшләү — «гомофобия». Шуңа да карамастан, бик күп америкалылар тирән дини, ә Изге Язмалар гомосексуализм мәсьәләсендә бик ачык. Аларга нәрсә эшләргә? Минемчә, күпләр үз фикерләрендә кала, ләкин аларны үзләрендә генә саклый.
Алар үзләренең нәрсәгә ышанганын беләләр, ләкин нәрсәгә ышанырга тиеш дип саналганын да беләләр. Һәм шуңа күрә чит кеше (мәсәлән, сораштыручы) алардан берҗенесле никахлар кебек нәрсә турында фикерләрен сораганда, алар һәрвакытта да чыннан да нәрсә уйлаганнарын әйтмәячәк.
Элитаның кыйммәтләре либераль булганда, сораштырулар гади сайлаучыларның консервативлыгын түбәнрәк бәяләүгә омтылачак. Быелгы экзитполларның ни өчен шулкадәр ялгыш булуын аңлатучы иң төп теория — нәкъ менә шул дип уйлыйм. NPR кыйммәтләре Керри өчен тавыш бирергә кирәк дип кушкан иде. Шуңа күрә Керри өчен тавыш биргән барлык кешеләр үзләрен игелекле итеп хис иттеләр һәм моны сораштыручыларга сөйләргә ашкынып тордылар. Керри өчен тавыш биргән беркем дә моны тыныч кына протест белдерү акты буларак эшләмәде.