Қазір көптеген адамдар Керридің неліктен жеңілгені туралы жазып жатыр. Мен бұл жерде нақтырақ бір сұрақты қарастырғым келеді: экзит-полл нәтижелері неге соншалықты қате болды?
Керри ақыр соңында 49-51 есебімен жеңілген Огайода экзит-поллдар оған 52-48 есебімен жеңіс берген еді. Және бұл жай ғана кездейсоқ қателік емес-тін. Әрбір құбылмалы штатта олар Керридің дауысын асыра бағалады. Буш ақырында 52-47 есебімен жеңіске жеткен Флоридада экзит-поллдар тепе-тең нәтиже болжайтын.
(Бұл ерте шыққан сандар емес. Олар шығыс уақытымен түн ортасы шамасында, Огайо мен Флоридадағы сайлау учаскелері жабылғаннан әлдеқайда кейін алынған. Дегенмен келесі күні түстен кейін желідегі экзит-полл сандары ресми нәтижелерге сәйкес келе қалды. Мұның орын алуының мен көз алдыма келтіре алатын жалғыз жолы — экзит-поллға жауаптылар нақты нәтижелерді көргеннен кейін деректерді бұрмалап реттеген. Бірақ бұл басқа мәселе.)
Не болды? Мәселенің түп-төркіні Брэдли эффектісінің бір нұсқасы болуы мүмкін. Бұл термин Лос-Анджелестің қара нәсілді мэрі Том Брэдли сауалнамаларда айқын басымдыққа ие бола тұра, Калифорния губернаторы сайлауында жеңіліп қалғаннан кейін пайда болды. Сайлаушылар өздерінің ниеттеріне (мүмкін, орынды түрде) күмән келтірілмес үшін, оған қарсы дауыс беруді жоспарлап отырғандарын айтуға қорыққан көрінеді.
Биылғы экзит-поллдарда да осыған ұқсас жағдай орын алған сияқты. Теория жүзінде экзит-поллдар өте дәл болуы керек. Сіз адамдардан болашақта не істейтінін сұрап тұрған жоқсыз. Сіз олардың жаңа ғана не істегенін сұрайсыз.
Бұлай сұрағанда қалай қателік кетуі мүмкін? Өйткені кейбір адамдар жауап бермейді. Шынайы кездейсоқ таңдама жасау үшін сауалнама жүргізушілер сайлау учаскесінен шығып келе жатқан, айталық, әрбір 20-шы адамнан кімге дауыс бергенін сұрайды. Бірақ бәрі бірдей жауап бергісі келмейді. Ал сауалнама жүргізушілер жауап беруден бас тартқандарды жай ғана елеусіз қалдыра алмайды, әйтпесе олардың таңдамасы кездейсоқ болмай қалады. Сондықтан олардың істейтіні, шамасы, адамның жасын, нәсілін және жынысын жазып алып, соған қарап оның кімге дауыс бергенін болжау болып табылады.
Бұл адамдардың кімге дауыс бергені мен бұл туралы айтуға дайындығы арасында ешқандай байланыс (корреляция) болмаған жағдайда ғана жұмыс істейді. Бірақ биыл мұндай байланыс болған сияқты. Бушқа дауыс бергендердің едәуір бөлігі мұны айтқысы келмеген болуы мүмкін.
Неліктен? Өйткені АҚШ-тағы адамдар өздері мойындағысы келетіннен гөрі консервативті. Бұл елдегі элитаның құндылықтары, тым болмағанда қазіргі уақытта, NPR құндылықтары болып табылады. Қарапайым адам, меніңше республикашылар да, демократтар да келісетіндей, әлеуметтік тұрғыдан анағұрлым консервативті. Бірақ кейбіреулер элитаның пікірімен бөліспейтінін ашық түрде мақтан тұтса, басқалары өздерін үстел басындағы әдепті білмейтіндей сезініп, бұл үшін аздап қысылады.
Мысалы, қазіргі NPR құндылықтарына сәйкес, сіз гомосексуалдарға қатысты кемсітушілік ретінде қабылдануы мүмкін ештеңе айта алмайсыз. Бұлай ету — «гомофобия». Дегенмен американдықтардың көпшілігі терең діндар, ал Киелі кітап гомосексуализм мәселесінде өте нақты айтқан. Олар не істеуі керек? Меніңше, көбі өз пікірінде қалады, бірақ оны ішінде сақтайды.
Олар өздерінің неге сенетінін біледі, бірақ сонымен бірге не нәрсеге сенуі тиіс екенін де біледі. Сондықтан бейтаныс біреу (мысалы, сауалнама жүргізуші) олардан біржынысты неке сияқты нәрсе туралы пікірін сұрағанда, олар әрдайым өздерінің шын ойын айта бермейді.
Элитаның құндылықтары либералды болған кезде, сауалнамалар қарапайым сайлаушылардың консервативтілігін төмендетіп бағалауға бейім болады. Бұл биылғы жылы экзит-поллдардың неліктен соншалықты қателескенін түсіндіретін ең басты теория сияқты көрінеді. NPR құндылықтары Керриге дауыс беру керек деп үйретті. Сондықтан Керриге дауыс бергендердің барлығы осы әрекеті үшін өздерін ізгі сезінді және сауалнама жүргізушілерге мұны қуана-қуана айтып жатты. Керриге дауыс бергендердің ешқайсысы мұны үнсіз қарсылық әрекеті ретінде жасаған жоқ.