Быйылғы стартаптар мәктәбендә (startup school) Дэвид Хайнемайер Ханссон үҙенең сығышында стартап ойоштороусыларға эште элеккесә алып барырға кәрәклеген тәҡдим итте. Ҡиммәтле компания төҙөп, унан һуң «ликвидлыҡ ваҡиғаһы» (liquidity event) барышында акциялар һатып байыуға өмөт итеү урынына, нигеҙ һалыусылар аҡса килтерә торған һәм килемгә йәшәрлек компаниялар башларға тейеш, тине ул.
Яҡшы план кеүек яңғырай. Әйҙәгеҙ, быны ғәмәлгә ашырыуҙың иң ҡулай юлы тураһында уйлап ҡарайыҡ.
Үҙ компанияңдың килеменә йәшәүҙең бер етешһеҙлеге шунда: уның менән даими идара итергә кәрәк. Ә үҙ бизнесын алып барған һәр кем раҫлай алыуынса, был һеҙҙең тулы иғтибарығыҙҙы талап итә. Һеҙ бизнес башлап ебәреп кенә, эштәр яҡшы бара башлағас ситкә китә алмайһығыҙ, юғиһә улар ғәжәп тиҙ насараясаҡ.
Стартап нигеҙләүселәрҙең төп иҡтисади мотивтары — ирек һәм именлек (әүерелмәүсәнлек) булып тора. Улар (а) аҡса бөтөүе тураһында борсолмай һәм (б) үҙ ваҡытын үҙҙәре теләгәнсә үткәрә алырлыҡ күләмдә аҡсаға эйә булырға теләй. Үҙ бизнесың менән идара итеү быларҙың береһен дә бирмәй. Һеҙҙә һис шикһеҙ ирек юҡ: бер ниндәй етәксе лә шул тиклем талапсан була алмай. Һеҙҙә именлек тә булмаясаҡ, сөнки компанияға иғтибар бүлеүҙән туҡтаһағыҙ, уның килеме юҡҡа сығасаҡ, уның менән бергә һеҙҙең табышығыҙ ҙа бөтәсәк.
Күпселек кеше өсөн иң яҡшы осраҡ — компания билдәле бер кимәлгә тиклем үҫкәс, уның менән идара итер өсөн кемделер яллау булыр ине. Ысынлап та яҡшы етәксе таба алдығыҙ, ти. Ул саҡта һеҙҙә ирек тә, именлек тә булыр ине. Һеҙ бизнесҡа үҙегеҙ теләгәнсә аҙ иғтибар бүлә алыр инегеҙ, сөнки етәксегеҙҙең эште бөтөнләй көйләп тороуын белерһегеҙ. Һәм шулай булғас, килем даими ағып торор ине, тимәк, һеҙ именлеккә лә эйә булыр инегеҙ.
Әлбиттә, был фекерҙе оҡшатмаған ҡайһы бер нигеҙләүселәр ҙә табылыр: улар үҙ компанияһы менән идара итеүҙе шул тиклем ярата, башҡа бер нимә менән дә шөғөлләнергә теләмәй. Ләкин был төркөм бик бәләкәй булырға тейеш. Күпселек бизнеста уңышҡа өлгәшеү юлы — клиенттарҙың ихтыяждарына сикһеҙ иғтибарлы булыуҙан ғибәрәт. Һеҙҙең үҙ теләктәрегеҙҙең ошо ҡеүәтле, тышҡы көс талаптары менән тулыһынса тап килеү ихтималлығы ниндәй?
Эйе, үҙ компанияң менән етәкселек итеү шаҡтай ҡыҙыҡлы булырға мөмкин. Viaweb минең элекке һәр эшемә ҡарағанда ҡыҙығыраҡ ине. Һәм унан күпкә күберәк аҡса эшләгәс, ул мин башҡарған бөтә нәмәләр араһында табыш менән күңелһеҙлектең нисбәте буйынса иң юғарыһы ине, бер нисә тапҡырға өҫтөн булды. Ләкин был мин күҙ алдына килтерә алған иң ҡыҙыҡлы эш инеме? Юҡ.
Шул уҡ хәлдә булған нигеҙләүселәрҙең һаны сикһеҙ күпме әллә ябай ғына ҙурмы, ҡарамаҫтан, улар барыбер бик күп. Улар өсөн иң дөрөҫ юл — етәрлек дәрәжәлә яҡшы етәксе таба алһалар, ахыр сиктә компанияны профессиональ идарасыға тапшырыу булыр ине.
_____
Хәҙергә быларҙың барыһы ла яҡшы. Ләкин идарасығыҙҙы автобус бәреп китһә нисек булыр? Һеҙгә ысынында компанияғыҙ менән идара итеү өсөн махсус идара итеүсе компания кәрәк. Ул саҡта һеҙ бер ниндәй яңғыҙ кешегә буйһонмайһығыҙ.
Әгәр һеҙҙең ҡуртымға бирелә торған күсемһеҙ мөлкәтегеҙ булһа, уның менән идара итергә ярҙам итә торған компанияларҙы яллай алаһығыҙ. Ҡайһы берәүҙәре бөтә эште үҙ өҫтөнә ала: ҡуртымсылар табыуҙан алып торба ағыуын төҙәтеүгә тиклем. Әлбәттә, компаниялар менән идара итеү ҡуртым мөлкәтен көйләүгә ҡарағанда күпкә ҡатмарлыраҡ, ләкин быны һеҙҙең өсөн башҡара алырлыҡ идара итеүсе компаниялар бар тип уйлап ҡарайыҡ. Улар ҙур түләү талап итер ине, ләкин был үҙен аҡламаҫ инеме ни? Өҫтәмә күңел тыныслығы өсөн мин табыштың байтаҡ процентын ҡорбан итергә әҙер булыр инем.
Мин һүрәтләгән хәлдең ысынбарлыҡ өсөн артыҡ яҡшы яңғырауын аңлайым, ләкин уны тағы ла йәлеп итерлек итеү юлын күҙ алдына килтерә алам. Әгәр компаниялар менән идара итеүсе бындай ойошмалар булһа, улар клиенттарға өҫтәмә хеҙмәт күрһәтә алыр ине: хәүеф-хәтәрҙәрҙе берләштереү (пулинг) юлы менән килемде гарантиялау мөмкинлеге бирерҙәр ине. Ни тиһәң дә, ҡайһы саҡта бөтә баҙар үлеп ҡалған осраҡта, хатта иң камил менеджер ҙа компанияны ҡотҡара алмай, нәҡ мөлкәт идарасыһы бинаның янып бөтөүенән һаҡлай алмаған кеүек. Ә бына етерлек күләмдәге компаниялар менән идара иткән ойошма үҙенең барлыҡ клиенттарына былай тип әйтә алыр ине: беҙ һеҙҙең бөтә компанияларығыҙҙың килемен бергә туплайбыҙ һәм һәр берегеҙгә тейешле өлөшөгөҙҙө түләйәсәкбеҙ.
Әгәр шундай идара итеүсе компаниялар булһа, улар максималь ирек һәм именлек бирер ине. Кемдер һеҙҙең компанияғыҙ менән идара итер, һәм ул көтмәгәндә бөлгән осраҡта ла һеҙ яҡланған булыр инегеҙ.
Бындай идара итеүсе компанияның нисек төҙөлөүе тураһында уйлап ҡарайыҡ. Иң ябай юл — улар идара иткән бөтә компанияларҙың дөйөм пулын кәүҙәләндергән яңы төр акция булдырыу. Һеҙ ҡушылған саҡта, ике яҡ та килешкән компания баһаһына ярашлы, үҙ компанияғыҙҙың акцияларын ошо пулдың өлөштәренә алмаштырыр инегеҙ. Унан һуң һеҙ дөйөм пул килеменән үҙ өлөшөгөҙҙө автоматик рәүештә алып торор инегеҙ.
Төп мәсьәлә шунда: бындай алмашыуҙы кире тартып алыу ауыр булғанлыҡтан, һеҙ идара итеүсе компанияны алмаштыра алмаҫ инегеҙ. Ләкин улар быны хәл итер юлды таба алыр ине: бөтә ошондай компаниялар бергә йыйылып, үҙҙәренең пулдарындағы өлөштәрҙе бер-береһе менән алмаштырырға килешһен, ти. Ул саҡта һеҙ, асылда, үҙ бизнесығыҙ менән етәкселек итер өсөн бөтә идара итеүсе компанияларҙы үҙегеҙ теләгән нисбәттә бер юлы һайлай алыр инегеҙ, һәм ҡарарығыҙҙы һуңыраҡ теләгәнсә йыш үҙгәртә алыр инегеҙ.
Әгәр хәүеф-хәтәрҙәрҙе берләштергән бындай идара итеүсе ойошмалар булһа, шуларҙың береһенә ҡушылыу Дэвид тәҡдим иткән юлдан барған күпселек кеше өсөн иң камил план булыр ине.
Яҡшы яңылыҡ: улар ысынлап та бар. Мин яңы ғына тасуирлаған нәмә — ул асыҡ акционерҙар йәмғиәте (public company) тарафынан һатып алыныу булып тора.
_____
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, асыҡ компания-һатып алыусылар төҙөлөшө буйынса хәүеф-хәтәрҙәрҙе берләштереүсе идара ойошмалары менән бер үк булһа ла, үҙҙәрен улай тип уйламай. Күсемһеҙ мөлкәт менән идара итеүсе компанияға теләгән ваҡытта барып: «минең ҡуртым мөлкәтем менән идара итегеҙ», тип әйтә алаһығыҙ, һәм улар быны эшләйәсәк. Ә бына һатып алыусылар, был мәҡәләне яҙған ваҡытта, үтә тотороҡһоҙ. Ҡайһы саҡта улар һатып алыу кәйефендә була һәм сиктән тыш күп түләй; башҡа ваҡытта иһә бер ниндәй ҙә ҡыҙыҡһыныу белдермәй. Улар аҡылдан яҙған кешеләр етәкләгән милек идараһы компанияларына оҡшаған. Йәки дөрөҫөрәге, Бенджамин Грэмдың «Мистер Баҙары» (Mr. Market) идара иткән кеүек.
Шуға күрә, уртаса алғанда, асыҡ һатып алыусылар хәүеф-хәтәрҙе берләштереүсе компания идарасылары кеүек эш итһә лә, уртаса һөҙөмтәгә өлгәшеү өсөн һеҙгә бер нисә йыллыҡ ваҡыт аралығы кәрәк. Әгәр етәрлек оҙаҡ көтһәгеҙ (әйтәйек, биш йыл), һеҙҙе ниндәйҙер һатып алыусы ҡыҙыҡһынып алырға теләгән күтәрелеү осорона эләгеүегеҙ ихтимал. Ләкин бының ҡасан буласағын һеҙ һайлай алмайһығыҙ.
Инвесторҙар һеҙҙе күпме көтөргә тура килһә, шул тиклем аҫрай торған булыр тип ышанырға ярамай. Компанияғыҙ аҡса эшләргә тейеш. Быға ҡасан иғтибар бүлә башларға кәрәклеге тураһында фекерҙәр төрлө. Джо Краус (Joe Kraus) клиенттарҙан шунда уҡ аҡса алырға тырышырға кәрәк, ти. Шулай ҙа иң уңышлы стартаптарҙың ҡайһы берҙәре, шул иҫәптән Google, башта килемгә бөтөнләй иғтибар итмәй, тик үҫешкә генә төбәлде. Яуап, моғайын, һеҙ асҡан компанияның төрөнә бәйлелер. Ҡайһы бер осраҡта һатыуҙар ойошторорға тырышыу продукт дизайны өсөн яҡшы йүнәлеш биреүсе булыр ине, ә башҡаларҙа ул бары тик иғтибарҙы ситкә йүнәлтеү генә булыр ине. Һынау, моғайын, бының ҡулланыусыларығыҙҙы аңларға ярҙам итеү-итмәүендәлер.
Һеҙ табышлы булған осраҡта, үҙегеҙ асҡан компания төрөнә иң яраҡлы тип иҫәпләгән теләһә ниндәй килем стратегияһын һайлай алаһығыҙ. Табышлы булыу һеҙгә һатып алыуҙар баҙарының уртаса кимәленән кәм булмаған өлөштө гарантиялай — был баҙарҙа асыҡ компаниялар тап хәүеф-хәтәрҙәрҙе берләштереүсе идара итеү компаниялары кеүек эш итә.
Компанияны уның килеменә йәшәү өсөн башларға кәрәк тип әйткәндә Дэвид яңылышмай. Хата шунда: был ҡарашты нисектер компания башлап ебәреүгә һәм уны һатыуға ҡаршы ҡуйыу тип уйлау. Ысынында иһә, күпселек кеше өсөн һуңғыһы бары тик беренсеһенең иң ҡулай, оптималь варианты ғына булып тора.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Тревор Блэквеллға, Джессика Ливингстонға, Майкл Манделға, Роберт Моррисҡа һәм Фред Уилсонға рәхмәт белдерәм.