Биылғы стартап мектебінде Дэвид Хайнемайер Ханссон баяндама жасап, стартап негізін қалаушыларға істі ескі әдіспен жүргізуді ұсынды. Құнды компания құрып, содан кейін "өтімділік оқиғасы" (liquidity event) арқылы акцияларды сатып байып кетуге үміттенудің орнына, негізін қалаушылар табыс әкелетін компаниялар ашып, сол түсімнің есебінен өмір сүруі керек.
Жақсы жоспар сияқты естіледі. Мұны іске асырудың ең оңтайлы жолы туралы ойланып көрейік.
Өз компанияңыздың түсімі есебінен өмір сүрудің бір кемшілігі — оны үздіксіз басқарып отыруға мәжбүр боласыз. Ал өз бизнесін жүргізетін кез келген адам айта алатындай, бұл сіздің толық назарыңызды талап етеді. Сіз жай ғана бизнес бастап, бәрі ойдағыдай болған кезде шетке шығып кете алмайсыз, әйтпесе іс таңғаларлықтай жылдамдықпен құлдырай бастайды.
Стартап негізін қалаушылардың негізгі экономикалық мотивтері еркіндік пен қауіпсіздік сияқты көрінеді. Олар (а) ақшаның таусылуына алаңдамау үшін және (б) өз уақыттарын қалағандарынша өткізу үшін жеткілікті ақшаның болғанын қалайды. Өз бизнесіңізді басқару бұлардың ешқайсысын бермейді. Сізде әлбетте еркіндік жоқ: бірде-бір бастық дәл мұндай талапшыл бола алмайды. Сізде қауіпсіздік те жоқ, өйткені егер компанияға көңіл бөлуді тоқтатсаңыз, оның түсімі кемиді, ал онымен бірге табысыңыз да жоғалады.
Көптеген адамдар үшін ең жақсы нұсқа — компанияны белгілі бір деңгейге дейін өсіргеннен кейін, оны басқару үшін біреуді жалдай алу болар еді. Айталық, сіз шын мәнінде жақсы менеджер таба алдыңыз делік. Онда сізде еркіндік те, қауіпсіздік те болар еді. Сіз бизнеске қалағаныңызша аз көңіл бөле алар едіңіз, өйткені менеджеріңіз бәрін бірқалыпты ұстап тұратынын білесіз. Ал солай болғандықтан, түсім де ағылып келе береді, яғни сізде қауіпсіздік те болады.
Әрине, бұл идеяны ұнатпайтын кейбір негізін қалаушылар табылады: олар өз компаниясын басқарғанды сондай жақсы көретіндіктен, басқа ештеңе істегісі келмейді. Бірақ бұл топ аз болуы керек. Көптеген бизнесте жетістікке жетудің жолы — тұтынушылардың қажеттіліктеріне шектен тыс мұқият болу. Сіздің жеке қалауларыңыз осы қуатты сыртқы күштің талаптарымен дәлме-дәл сәйкес келу ықтималдығы қаншалықты жоғары?
Әрине, өз компанияңды басқару айтарлықтай қызықты болуы мүмкін. Viaweb мен бұрын істеген кез келген жұмысымнан әлдеқайда қызықты болды. Оның үстіне, мен одан әлдеқайда көп ақша тапқандықтан, ол мен істеген барлық нәрселердің ішіндегі табыстың зерігуге арақатынасы бойынша бірнеше есе жоғары көрсеткішке ие болды. Бірақ бұл мен елестете алатын ең қызықты жұмыс болды ма? Жоқ.
Осындай жағдайдағы негізін қалаушылардың саны шексіздікке ұмтыла ма, әлде жай ғана өте көп пе — қалай болғанда да олар шынымен көп. Олар үшін дұрыс тәсіл — егер жеткілікті деңгейде тәжірибелі адам табылса, ақыр соңында компанияны кәсіби менеджердің қолына тапсыру болар еді.
_____
Осыған дейін бәрі жақсы. Бірақ егер менеджеріңізді автобус қағып кетсе ше? Сізге шын мәнінде керегі — сіз үшін компанияңызды басқарып беретін басқарушы компания. Сонда сіз бір ғана адамға тәуелді болмайсыз.
Егер сіздің жалға берілетін жылжымайтын мүлкіңіз болса, оны өзіңіз үшін басқаруға жалдай алатын компаниялар бар. Кейбіреулері жалға алушыларды табудан бастап су ағуын жөндеуге дейін бәрін істейді. Әрине, компанияларды басқару жылжымайтын мүлікті басқарудан әлдеқайда күрделірек, бірақ сіз үшін осыны істей алатын басқарушы компаниялар бар деп елестетіп көрейік. Олар көп ақы алар еді, бірақ бұл соған тұрмай ма? Мен қосымша жан тыныштығы үшін табыстың қомақты пайызын беруге дайын болар едім.
Мен сипаттап отырған нәрсе шындыққа жанаспайтындай жақсы естілетінін түсінемін, бірақ мұны одан да тартымды етудің бір жолын білемін. Егер компанияларды басқарушы компаниялар болса, олар клиенттерге ұсына алатын қосымша қызмет түрі болар еді: олар тәуекелдерді біріктіру (пулинг) арқылы клиенттерге өз кірістерін сақтандыруға мүмкіндік бере алар еді. Өйткені, мүлік менеджерлері сізді ғимараттың өртеніп кетуінен құтқара алмайтыны сияқты, бүкіл нарық құлдырап кеткенде, тіпті мінсіз менеджер де компанияны сақтап қала алмайды. Бірақ жеткілікті деңгейде көптеген компанияларды басқаратын бір компания барлық клиенттеріне былай дей алар еді: біз сіздердің барлық компанияларыңыздан түскен түсімді біріктіріп, сізге тиесілі үлесіңізді төлейміз.
Егер осындай басқарушы компаниялар болса, олар еркіндік пен қауіпсіздіктің барынша жоғары деңгейін ұсынар еді. Біреу сіз үшін компанияңызды басқарар еді және ол құрдымға кетсе де, сіз қорғалған болар едіңіз.
Осындай басқарушы компания қалай ұйымдастырылуы мүмкін екенін ойлап көрейік. Ең қарапайым жолы — олар басқаратын компаниялардың жалпы пулын білдіретін акциялардың жаңа түрін жасау. Тіркелген кезде, сіз екі жақ келіскен компанияңыздың бағаланған құнына сәйкес келетін пропорцияда өз компанияңыздың акцияларын осы пулдың үлестеріне айырбастар едіңіз. Содан кейін сіз бүкіл пулдың түсімінен өз үлесіңізді автоматты түрде алып отырар едіңіз.
Мұндағы қиындық мынада: бұндай мәмілені кері қайтару қиын болғандықтан, басқарушы компанияны ауыстыра алмас едіңіз. Бірақ олар мұны реттеудің жолын таба алар еді: барлық компания басқарушы компаниялар бас қосып, өз клиенттеріне барлық пулдардағы үлестерді өзара айырбастауға рұқсат беруге келісті делік. Сонда сіз, іс жүзінде, компанияңызды өзіңіз үшін жүргізуге барлық басқарушы компанияларды қалаған пропорцияңызда бір мезгілде таңдай алар едіңіз және кейін өз шешіміңізді қалағаныңызша жиі өзгертіп отыра алар едіңіз.
Егер тәуекелдерді біріктіретін мұндай компанияларды басқарушы компаниялар болса, солардың біріне қосылу Дэвид ұсынған жолмен жүретін адамдардың көпшілігі үшін ең мінсіз жоспар болып көрінер еді.
Жақсы жаңалық: олар шынымен бар. Менің жаңа ғана сипаттағаным — жария компанияның (public company) сатып алуы (acquisition).
_____
Өкінішке қарай, жария сатып алушылар құрылымдық тұрғыдан тәуекелдерді біріктіретін компанияларды басқарушы компаниялармен бірдей болғанымен, олар өздерін олай санамайды. Жылжымайтын мүлікті басқарушы компанияға сіз кез келген уақытта кіріп барып, "менің жалға берілетін мүлкімді мен үшін басқарып беріңіз" дей аласыз және олар мұны істейді. Ал сатып алушылар болса, осы мақала жазылып жатқан кезде өте құбылмалы келеді. Кейде олардың сатып алуға құлқы болып тұрады және шектен тыс артық төлейді; басқа уақытта оларға мүлде қызық емес. Олар жындылар басқаратын мүлік басқарушы компанияларға ұқсайды. Немесе дәлірек айтсақ, Бенджамин Грэмнің Мистер Нарығы басқаратын компаниялар сияқты.
Сондықтан орташа алғанда жария сатып алушылар тәуекелдерді біріктіретін компания менеджерлері сияқты әрекет еткенімен, орташа көрсеткіш нәтижесін алу үшін сізге бірнеше жылдық терезе қажет. Егер сіз жеткілікті уақыт күтсеңіз (мысалы, бес жыл), қандай да бір сатып алушы сізді сатып алуға құмартып тұрған көтерілу кезеңіне тап болуыңыз әбден мүмкін. Бірақ оның қашан болатынын сіз таңдай алмайсыз.
Инвесторлар сіз күтуге мәжбүр болатын уақыт бойы сізді асырай береді деп ойлай алмайсыз. Сіздің компанияңыз ақша табуы керек. Оған назарды қаншалықты ерте аудару керектігі туралы пікірлер әртүрлі. Джо Краус клиенттерден бірден ақы ала бастау керек дейді. Дегенмен, Google-ды қоса алғанда, ең табысты стартаптардың кейбірі бастапқыда түсімге мән бермей, тек өнімді дамытуға күш салды. Жауап, бәлкім, сіз бастап жатқан компанияның түріне байланысты шығар. Кейбір жағдайларда сату жасауға тырысу өнім дизайны үшін жақсы эвристика болатынын, ал басқаларында бұл жай ғана назарды бөлетін нәрсе болатынын елестете аламын. Мұның сынағы, сірә, оның пайдаланушыларыңызды түсінуге көмектесетін-көмектеспейтінінде болса керек.
Пайда тауып отырған кезде, сіз бастап жатқан компания түрі үшін өзіңіз ең дұрыс деп санайтын кез келген түсім стратегиясын таңдай аласыз. Пайда тауып жұмыс істеу сізге кем дегенде сатып алу нарығының орташа көрсеткішіне қол жеткізуге кепілдік береді — бұл нарықта жария компаниялар шынымен де тәуекелдерді біріктіретін компанияларды басқарушы компаниялар сияқты әрекет етеді.
Дэвидтің компанияны оның түсіміне сүйеніп өмір сүру үшін бастау керек деген пікірі қате емес. Қателік — мұны компания ашып, оны сатуға қандай да бір түрде қарама-қайшы деп ойлауда. Шын мәнінде, көптеген адамдар үшін соңғысы — жай ғана алдыңғысының ең оңтайлы нұсқасы.
Осының нобайын оқып шыққандары үшін Тревор Блэквеллге, Джессика Ливингстонға, Майкл Манделге, Роберт Морриске және Фред Уилсонға алғыс айтамын.