Быелгы стартап-мәктәптә Дэвид Хайнемайер Ханссон чыгыш ясады, һәм анда стартап нигезләүчеләргә эшне элеккечә, гадәти ысул белән алып барырга киңәш итте. Кыйммәтле компания корып, аннары "ликвидлык вакыйгасы" (liquidity event) барышында акцияләр сатып баерга өметләнү урынына, нигезләүчеләр акча эшли торган компанияләр ачарга һәм аның керемнәренә яшәргә тиеш, диде ул.
Яхшы планга охшаган. Әйдәгез, моны тормышка ашыруның иң кулай юлы турында уйланыйк.
Үз компанияңнең керемнәренә яшәүнең бер җитешсезлеге бар: сиңа аны даими рәвештә идарә итеп торырга кирәк. Ә үз бизнесын алып баручы һәркем әйтә алганча, бу сезнең бөтен игътибарыгызны таләп итә. Сез бизнес башлап җибәреп, эшләр җайлангач кына аны ташлап китә алмыйсыз, юкса эшләр гаҗәпләнерлек тизлек белән начарая башлый.
Стартап нигезләүчеләрнең төп икътисади мотивлары — ирек һәм куркынычсызлык кебек күренә. Алар (а) акча бетү турында борчылмаслык һәм (б) вакытларын үзләре теләгәнчә үткәрерлек дәрәҗәдә җитәрлек акчага ия булырга телиләр. Үз бизнесың белән идарә итү боларның берсен дә бирми. Сездә һичшиксез ирек юк: бернинди җитәкче дә шулкадәр таләпчән түгел. Куркынычсызлык та юк, чөнки сез компаниягә игътибар итүдән туктасагыз, керемнәр кими, ә алар белән бергә сезнең керемегез дә юкка чыга.
Күпчелек кеше өчен иң яхшы вариант шул булыр иде: компанияне билгеле бер күләмгә җиткергәч, аның белән идарә итү өчен читтән кеше яллау. Чыннан да яхшы идарәче таба алдыгыз дип күз алдыгызга китерегез. Шул чакта сезнең ирегегез дә, куркынычсызлыгыгыз да булыр иде. Идарәчегез эшләрне тиешенчә алып барасын белеп, сез бизнес белән үзегез теләгәнчә аз шөгыльләнә алыр идегез. Һәм шулай булгач, керемнәр дә килүен дәвам итәр, димәк, сезнең куркынычсызлыгыгыз да тәэмин ителер иде.
Әлбәттә, бу фикер ошамаган нигезләүчеләр дә булыр: үз компанияләре белән идарә итүне шулкадәр яратучылар ки, алар бүтән бернәрсә белән дә шөгыльләнергә теләми. Ләкин бу төркем кечкенә булырга тиеш. Күпчелек бизнеста уңышка ирешү юлы — клиентларның ихтыяҗларына фанатик рәвештә игътибарлы булу. Сезнең шәхси теләкләрегезнең әлеге көчле, тышкы көч таләпләре белән төгәл тәңгәл килү ихтималы нинди соң?
Әлбәттә, үз компанияң белән идарә итү шактый кызык булырга мөмкин. Viaweb минем моңарчы эшләгән теләсә кайсы эшемнән кызыграк иде. Һәм мин аннан күпкә күбрәк акча эшләгәнгә, ул минем элеккеге барлык эшчәнлекләрем белән чагыштырганда керемнең кызыксызлыкка карата нисбәте ягыннан иң югарысы иде — берничә баскычка югарырак. Ләкин бу мин күз алдына китерә алган иң кызыклы эш идеме? Юк.
Шундый ук хәлдә булган нигезләүчеләр саны асимптотик рәвештә күпме яки гади генә зурмы — алар барыбер бик күп. Алар өчен иң дөрес юл — җитәрлек дәрәҗәдә яхшы белгеч таба алсалар, компания белән идарә итүне ахыр чиктә профессиональ идарәчегә тапшыру булыр иде.
_____
Хәзергә кадәр барысы да яхшы. Ләкин идарәчегезне автобус бәрдерсә нәрсә булыр? Сезгә чынлыкта компаниягез белән идарә итү өчен идарә компаниясе кирәк. Шул чакта сез бер генә кешегә бәйле булмассыз.
Әгәр сезнең арендага бирелә торган күчемсез милкегез булса, аны сезнең өчен идарә итәрлек компанияләр ялларга мөмкин. Кайберләре бөтен нәрсәне үз өстенә алачак: арендаторлар табудан алып торба тишекләрен ямауга кадәр. Әлбәттә, компанияләр белән идарә итү аренда милкен идарә итүгә караганда күпкә катлаулырак, ләкин моны сезнең өчен эшли ала торган идарә компанияләре бар дип уйлыйк. Алар үз хезмәтләре өчен күп сорар иде, ләкин бу кыйммәтенә тормас идеме? Мин өстәмә җан тынычлыгы өчен керемнең зур өлешен корбан итәр идем.
Мин сурәтләгән нәрсә чынбарлык өчен артык яхшы яңгыравын аңлыйм, ләкин мин аны тагын да җәлеп итәрлек итүнең бер ысулын күрәм. Әгәр компанияләр белән идарә итүче компанияләр булса, алар клиентларына тагын бер өстәмә хезмәт тәкъдим итә алыр иде: хәвеф-хәтәрләрне берләштереп, үз табышларын иминиятләштерү мөмкинлеге бирер иде. Ни дисәң дә, хәтта иң камил идарәче дә, кайвакыт бөтен базар юкка чыкканда, компанияне коткара алмый, нәкъ менә милек идарәчеләре бина янып бетүдән саклый алмаган кебек. Ә менә җитәрлек сандагы компанияләр белән идарә итүче компания үзенең барлык клиентларына әйтә алыр иде: без сезнең барлык компанияләрегезнең керемен берләштерәбез һәм һәрберегезгә тиешле өлешегезне түлибез.
Мондый идарә компанияләре булса, алар максималь ирек һәм куркынычсызлык тәкъдим итәр иде. Сезнең өчен компаниягез белән кемдер идарә итәр иде, һәм ул хәтта ябылган очракта да сез якланган булыр идегез.
Әйдәгез, мондый идарә компаниясе ничек оештырылырга мөмкин икәне турында уйланыйк. Иң гади юл — алар идарә иткән компанияләрнең гомуми пулын күрсәтүче яңа төр акция булдыру булыр иде. Сез теркәлгәндә, үз компаниягезнең акцияләрен ике як та килешкән бәягә нигезләнеп, әлеге пулның өлешләренә алыштырыр идегез. Аннары сез гомуми пул кеременең үз өлешен автоматик рәвештә алып торыр идегез.
Мондагы төп кыенлык шунда: мондый алмашуны кире кайтару кыен булыр иде, шуңа күрә сез идарә компаниясен алыштыра алмас идегез. Ләкин моны төзәтүнең бер юлы бар: компанияләр белән идарә итүче барлык компанияләр җыелып, клиентларына үзләренең бөтен пуллары арасында өлешләрен алыштырырга рөхсәт итү турында килешсен, ди. Шул чакта сез, асылда, сезнең компания белән идарә итү өчен берьюлы барлык идарә компанияләрен теләсә нинди нисбәттә сайлый алыр идегез һәм соңрак фикерегезне теләгәнчә еш үзгәртә алыр идегез.
Әгәр хәвеф-хәтәрне берләштерүче мондый компанияләр белән идарә итү компанияләре булса, Дэвид яклаган юлдан баручы күпчелек кеше өчен шундый компанияләрнең берсенә кушылу иң кулай план булып күренер иде.
Яхшы яңалык: алар чыннан да бар. Мин яңа гына тасвирлаган нәрсә — ачык акционерлык җәмгыяте тарафыннан сатып алу (аквизиция).
_____
Кызганычка каршы, ачык компания-сатып алучылар структура ягыннан хәвеф-хәтәрне берләштерүче компанияләр белән идарә итү компанияләренә тиң булса да, үзләрен алай санамыйлар. Күчемсез милек белән идарә итү компаниясенә сез теләсә кайсы вакытта кереп: "минем аренда милкем белән идарә итегез", — дип әйтә аласыз, һәм алар моны эшләр. Сатып алучылар исә, бу мәкалә язылган вакытта, гаять тотрыксыз. Кайвакыт аларда сатып алу кәефе була һәм алар чамасыз күп түлиләр; икенче вакытта алар бөтенләй кызыксынмый. Алар нәкъ тилеләр җитәкчелегендәге милек белән идарә итү компанияләре кебек. Яисә төгәлрәк әйткәндә, Бенджамин Грэмның Мистер Базары идарә иткән компанияләр кебек.
Шуңа күрә, уртача алганда, ачык сатып алучылар хәвеф-хәтәрне берләштерүче компанияләрнең идарәчеләре кебек эш итсәләр дә, уртача нәтиҗәгә ирешү өчен сезгә берничә еллык вакыт тәрәзәсе кирәк. Әгәр сез җитәрлек озак көтсәгез (әйтик, биш ел), сез ниндидер сатып алучы сезне алырга бик теләгән күтәрелеш циклына эләгүегез бар. Ләкин моның кайчан буласын сез сайлый алмыйсыз.
Инвесторлар сез көтәргә тиеш булган вакыт дәвамында сезне финанслап торыр дип өметләнә алмыйсыз. Сезнең компания акча эшләргә тиеш. Моңа нинди чордан башлап игътибар итәргә кирәклеге турында фикерләр төрле. Джо Краус клиентлардан шунда ук акча ала башларга кирәк, ди. Шул ук вакытта, Google да кертеп, иң уңышлы стартапларның кайберләре башта керемгә игътибар итмәделәр һәм бары тик продуктны үстерүгә генә игътибар юнәлттеләр. Җавап, мөгаен, сез нинди компания ачуыгызга бәйледер. Мин шундый компанияләрне күзаллый алам: аларда сатулар ясарга омтылу продукт дизайны өчен яхшы эвристика булыр иде, ә башкаларында бу бары тик комачау гына булыр иде. Төп сынау, мөгаен, бу сезгә үз кулланучыларыгызны аңларга ярдәм итәме-юкмы икәнлегендәдер.
Сез, табышлы булган очракта, үзегез ача торган компания төре өчен иң яхшысы дип санаган теләсә кайсы керем стратегиясен сайлый аласыз. Табышлы булу сезгә ким дигәндә компанияләрне сатып алу базарының уртача дәрәҗәсен алырга мөмкинлек бирәчәк — ә ул базарда ачык компанияләр нәкъ менә хәвеф-хәтәрне берләштерүче компанияләр белән идарә итү компанияләре кебек эш итә.
Компанияне аның керемнәренә яшәр өчен башларга кирәк, дип әйткәндә Дэвид ялгышмый. Хата шунда ки, кайберәүләр моны компания ачып, аннары аны сатуга каршы куялар. Чынлыкта, күпчелек кеше өчен икенчесе — беренчесенең иң кулай очрагы гына.
Әлеге язманың караламаларын укыганнары өчен Тревор Блэквеллга, Джессика Ливингстонга, Майкл Мандельга, Роберт Морриска һәм Фред Уилсонга рәхмәт белдерәм.