Университеттар студенттарҙы стартаптар башларға нисек әҙерләргә тейеш? Был һорауға яуап биреү өсөн Y Combinator иң ҡулай урында тора, сөнки улар артабан беҙгә килә. Беҙ аспирантура кеүекбеҙ. Һәм YC-ның өмөтлө ойоштороусы ниндәй булырға тейешлеге тураһындағы моделен камиллаштырыуға 20 йылы булғанға күрә, һеҙ бынан яҡшыраҡ ориентир таба алмаҫһығыҙ, моғайын.
YC партнерҙары нимә эҙләй? Был ғәжәпләнерлек ябай. Улар нәмәләрҙе төҙөй, яһай белгән һәм быны даими эшләү ғәҙәтенә эйә булған кешеләрҙе теләй.
Стартаптарҙың иң ауыр өлөшө — продукт: нимә эшләргә кәрәклеген белеү һәм уны эшләй алыу. Ә бындай белем менеджментты йәки финанстарҙы түгел, ә компьютер фәндәрен, машиналар эшләү инженерияһын йәки молекуляр биологияны өйрәнеүҙән килә. [1]
Шуға күрә бакалавриат студенттарын уңышлы ойоштороусылар булырға әҙерләүҙең юлы — уларға "эшҡыуарлыҡҡа" йүнәлтелгән ниндәйҙер яңы уҡыу программаһы биреү түгел. Был — университеттар иң яҡшы белгән эште эшләү: уларға компьютер фәндәрен, машиналар төҙөү инженерияһын һәм молекуляр биологияны уҡытыу. [2]
Ысынында иһә, студенттарҙы стартаптар башларға әҙерләү, уларҙы башҡа теләһә ниндәй карьераға әҙерләүгә ҡарағанда, гуманитар һәм фундаменталь белем биреү (liberal education) идеалына яҡыныраҡ. Стартаптарҙың уңышы йәки уңышһыҙлығы клиенттарға продукттың ни тиклем оҡшауына бәйле. Клиенттарға ойоштороусыларҙың колледжда нимә уҡығаны барыбер. Шуға күрә ойоштороусылар, яңы нәмәләр яһауҙа оҫтарған ваҡытта, үҙҙәре теләгән һәр нәмәне иркен өйрәнә ала.
Ләкин нәмәләр яһауҙы, төҙөүҙе бик киң мәғәнәлә аңларға кәрәк. Был бөтә буласаҡ ойоштороусылар ҙа инженерияның ниндәйҙер төрөн өйрәнергә тейеш тигәнде аңлатмай. Яһау йәки ижад итеү тип атап булған теләһә ниндәй тәжрибә файҙалы булыуы мөмкин. Мәҫәлән, Стив Джобс өсөн каллиграфияны өйрәнеү файҙалы булған; был Apple-дың өҫтәл нәшриәт системалары өлкәһендә өҫтөнлөк итеүенең бер сәбәбе ине. Шуға күрә математика, фән, инженерия һәм дизайн яҡшы варианттар булһа ла, мин улар тирәләй ҡәтғи сик ҡуйырға теләмәҫ инем, сөнки файҙалы була алған башҡа яһау төрҙәрен дә күҙ алдына килтерә алам. Һәм, әлбиттә, берәй нәмәлә яҡшы булыу өсөн тап шул һөнәр буйынса уҡырға кәрәкмәй. Марк Цукерберг программалауҙа яҡшы ине, ләкин ул компьютер фәндәре буйынса түгел, ә психология буйынса уҡыны.
Буласаҡ ойоштороусылар нимә уҡырға тейешлеген тасуирлауҙың иң яҡшы ысулы — улар көслө идеялар эҙләргә тейеш тиеү. Ләкин аҡыллы кешеләр тәбиғи рәүештә барыбер көслө идеяларға тартыла. Шуға күрә көслө идеяларҙы уҡытҡан факультеттар булғанда, яҡшы ойоштороусы булырлыҡ кешеләр уларҙы табасаҡ. [3]
Ысынында, университеттар ойоштороусыларҙы камил әҙерләһен өсөн ни бары ике нәмәне үҙгәртергә кәрәк: улар студенттарҙа стартап башлау — үҙҙәре эшләй алырлыҡ эш тигән тойғо уятырға, һәм уларҙы үҙ проекттары өҫтөндә эшләргә дәртләндерергә тейеш.
Әлеге ваҡытта стартап башлау мөмкин тигән ышаныс бик тигеҙһеҙ таралған. Хәҙер YC-ға ғаризалар шул тиклем күп килә, хатта беҙҙең ғаризалар мәғлүмәте төрлө университеттарҙа стартаптарға ҡарата ҡыҙыҡһыныуҙы сағылдырған яҡшы күрһәткес булып тора, мәҫәлән, Гарвард тамамлаусылары Йель һәм Принстон тамамлаусыларына ҡарағанда ике тапҡырға тиерлек йышыраҡ ғариза бирә. Гарвард студенттары Йель һәм Принстон студенттарынан әллә ни айырылмайҙыр, моғайын; Гарвард студенттарының күберәк стартап башлауының сәбәбе — унда бының ғәҙәтиерәк булыуында ғына. Был үҙ сиратында шуны аңлата: Йель менән Принстон студенттарына стартап башлау ысынбарлыҡҡа яраҡлы вариант булыуын тойҙороп ҡына ла быны эшләгәндәр һанын кәмендә ике тапҡырға арттыра алыр ине.
Университетта стартаптар башлау мәҙәниәте барлыҡҡа килгәс, студенттарҙы бының ысынбарлыҡҡа яраҡлы вариант булыуына ышандырырға кәрәкмәй. Яңы студенттар быны өлкәнерәктәрҙән өйрәнә. Ләкин стартап мәҙәниәте әлегә көслө булмаған университетта был төшөнөүгә ярҙам итерлек аҙымдар яһарға була. Иң һөҙөмтәлеһе, моғайын, студенттарға быны эшләгән кешеләрҙең өлгөләрен күрһәтеүҙер.
Ысын тормошта ҡайһы бер ойоштороусыларҙы күрмәйенсә, һеҙ стартаптар башлау — башҡа кешеләр генә шөғөлләнә торған нәмә тип уйларға тартылаһығыҙ. Уларҙы күреү был күпертелгән ҡалыпты шартлата. Ысынында, ойоштороусыларҙы тереләй күреү икеләтә илһамландыра: улар тәьҫирле лә күренә, әммә шул уҡ ваҡытта ябай кеше булып та тойола. Ай Hard, бигерәк тә үҙҙәренең бер нәмә белмәгән һәм күп хаталар ебәргән тәүге йылдары тураһында һөйләгәндә. Шуға күрә сәйер булһа ла, ысын тормошта ойоштороусыларҙы күреү ундай булыуҙы бер үк ваҡытта ылыҡтырғыс та, өлгәшерлек тә итеп күрһәтә. Был студенттарҙа: "Мин дә шулай булырға теләйем, һәм мин быны булдыра алам", тигән фекер тыуҙыра.
Ойоштороусыларҙың студенттарҙы ни тиклем илһамландырыуы — яҡынса уларҙың байлығы һәм билдәлелеген студенттарҙан күпмегә өлкәнерәк булыуҙарына бүлеүҙән ғибәрәт функция. Шуға күрә кампусҡа танылған миллиардерҙарҙы саҡырыу мотлаҡ түгел. Егерме биш йәштәр тирәһендәге, ике йөҙ миллионлыҡ баһа менән үҙ стартапында 3 йыл эшләгән ойоштороусылар ҙа тап шулай яҡшы тәьҫир итәсәк; бәлки, улар егерме тапҡырға аҙыраҡ бай һәм танылғандыр, ләкин студенттарға улар менән үҙҙәрен тиңләү егерме тапҡырға еңелерәк.
________________
Студенттарының стартаптар башлауын теләгән университеттарҙың ни өсөн уларҙы бының ысынбарлыҡҡа яраҡлы вариант булыуына ышандырырға тейешлеге аңлашыла. Ләкин студенттарҙың үҙ проекттары өҫтөндә эшләүе ни өсөн шул тиклем мөһим?
Бының дүрт сәбәбе бар. Беренсеһе — был теманы ысынында уҡ тәрән аңлауҙың бик яҡшы, бәлки, иң яҡшы юлы. Ниндәйҙер яңы нәмә яһау тулҡынланыуы имтиханда насар билдә алыу ҡурҡыуына ҡарағанда күпкә көслөрәк мотив булып тора.
Икенсенән, проекттар өҫтөндә бергә эшләү — авторҙаштарҙың бер-береһен асыҡлауы өсөн иң яҡшы юл. Иң уңышлы стартаптарҙың ғәҙәттә бер нисә ойоштороусыһы була, һәм кем менән эшләүе яҡшы буласағын аныҡ белеүҙең берҙән-бер юлы — уның менән бергә эшләү. Apple һәм Microsoft үҙ ойоштороусылары бергә эшләгән күп проекттарҙың һуңғылары ғына ине.
Өсөнсөнән, стартап — үҙе бер проект, шуға күрә уны башлау үҙ проекттары өҫтөндә эшләргә өйрәнгән кеше өсөн тәбиғи тойолор. Уларға нимә эшләргә кәрәклеген әйткән уҡытыусы йәки етәксе булмауы сәйер күренмәҫ. Улар үҙҙәренә үҙҙәре әйтергә күнеккән.
Дүртенсенән, һәм бәлки иң ғәжәбе шул: осраҡлы өҫтәмә проекттар — иң яҡшы стартап идеяларының сығанағы. Иң яҡшы стартап идеялары башта шул тиклем ышанғыһыҙ күренә, хатта аңлы рәүештә стартап идеяларын эҙләгән һәр кем уларҙы кире ҡағыр ине. Студенттар белешмәһен төҙөп, ҙур компания асырмын тип кем көткән? Шуға күрә иң яҡшы стартап идеяларын табыу юлы — стартап идеяларын эҙләү түгел, ә ниндәй осраҡлы проекттар ҡыҙыҡ күренһә, шулар өҫтөндә генә эшләү. Сөнки ысынында ундай проекттар бөтөнләй осраҡлы түгел: нәмәләрҙе төҙөй, яһай белгән йәштәр — технологик йүнәлеш күрһәткестәре, шуға күрә уларға ҡыҙыҡ күренгән теләһә ниндәй идея, үҙҙәре быны әле аңламаһа ла, ҡиммәтле берәй нәмәгә алып барып сығарыу ихтималлығы юғары.
Хәҙер YC партнерҙарының ни өсөн дәғүәселәрҙең GPA билдәләренә бөтөнләй ҡарамайынса, улар эшләгән проекттарға бик ҙур әһәмиәт биреүе аңлашылырға тейеш. Проекттар — белемдең иң яҡшы сығанағы, ойоштороусы командаларҙың иң яҡшы сығанағы һәм стартап идеяларының иң яҡшы сығанағы.
Ләкин студенттарҙы үҙ проекттары өҫтөндә эшләргә дәртләндереү университеттар өсөн ауыр булыуы мөмкин. Был студенттарға күберәк буш ваҡыт биреүҙе аңлатасаҡ, ә университеттар быны эшләргә теләмәҫкә мөмкин.
Microsoft һәм Meta компанияларында аҙҙар белгән уртаҡ бер нәмә бар. Улар икеһе лә Гарвардта уҡыу осоронда (reading period) башланды. Уҡыу осоро — ул дәрестәр бөтөү менән йомғаҡлау имтихандары башланыу араһындағы ваҡыт. Ул "reading period" тип атала, сөнки студенттар уны имтихандарға әҙерләнеп үткәрергә тейеш тип һанала. Ләкин уҡыу осоро яңы проекттар башлар өсөн уны камил иткән уникаль сифаттар ярашыуына эйә булып сыға: студенттар барыһы ла кампуста, һәм иртәгәһенә уларҙы бер ниндәй ҙә тапшырырға тейешле бурыс ҡыҫмай. Бигерәк тә һуңғы сикләү иң маҡсатлы студенттарҙың аяғына бығау булып тора. Уны ни бары бер нисә аҙнаға бөтөрөү ике триллион долларлыҡ компанияға килтерҙе. Әгәр Гарвардта уҡыу осоро ике тапҡырға оҙонораҡ булһа, АҠШ-тың ЭТП-һы ниндәй булыр ине икәнен күҙ алдына килтерегеҙ.
Университеттар студенттарҙы уҡыу эштәре менән аҙыраҡ йөкмәтеү идеяһына ҡаршы торорға тартыласаҡ. Бер яҡтан, администраторҙар ниндәйҙер маҡсатҡа ирешер өсөн әүҙем саралар күрергә тейешбеҙ тип уйлай. Студенттарҙы үҙ иркенә ҡалдырып ҡына нимәгәлер ирешеү уларҙың холҡона ят.
Әммә уларҙы үҙ иркенә ҡалдырырға кәрәк. Был нәмәләр студенттарҙың үҙ проекттары булырға тейеш; университет уларҙы рәсмиләштереү ҡыҙыҡһыныуына ҡаршы торорға тейеш. Бер яҡтан, студенттар тулыһынса үҙҙәренеке булған проект өҫтөндә ҙурыраҡ илһам менән эшләйәсәк, икенсе яҡтан, күп проекттар рәсми танылыуға бирешмәйәсәк, сөнки улар ниндәйҙер ҡағиҙәне боҙа. Билл Гейтс та, Марк Цукерберг та студент сағында эшләгән проекттары арҡаһында Гарвард хакимиәте менән проблемаларға юлыҡты. Билл Altair Basic өҫтөндә эшләү өсөн студент булмаған Пол Алленды үҙе менән бергә компьютер лабораторияһына алып инеп, университет ҡағиҙәләрен боҙҙо. Цук Facemash арҡаһында шундай ғауғаға тарыны, хатта уны дисциплинар һынау мөҙҙәтенә ҡуйҙылар. Һәм уларҙың осраҡтары, моғайын, иҫкәрмә түгел, ә ҡағиҙәлер. Университеттарҙа ҡағиҙәләр күп, ә яңы проекттар йыш ҡына ҡатмарлы һәм тәртипһеҙ нәмәләр була.
Әлеге ваҡытта тура күреү зонаһынан ситтә дрон осороусы студенттар бар. Быға күҙ йомоғоҙ.
Университеттарға студенттарҙы аҙыраҡ мәшғүл итеү ауыр булыуының тағы бер сәбәбе — ниндәйҙер күҙәтеүһеҙ күпселек студенттар үҙҙәренә бирелгән буш ваҡытты бушҡа үткәрер тип хафаланыуҙа. Һәм улар ысынлап та шулай эшләйәсәк! Иң дәртле студенттарға тағы ла яҡшыраҡ эшләү өсөн урын биреүҙең хаҡы — иң әүҙем булмағандарға эштәрҙе тағы ла насарыраҡ итеүгә урын ҡалдырыу. Ләкин был хаҡты түләргә төшә, сөнки иң әүҙем студенттар яҡшыраҡ эшләһә, улар бик күпкә яҡшыраҡ эшләй ала, ә иң ялҡау студенттар уҡыуҙа инде шулай аҙ белем ала, хатта уларҙың тағы ла насарыраҡ эшләүенә урын да ҡалмай тиерлек. Шуға күрә бөтә студенттарға ла уларҙың ваҡытының бер өлөшөн кире ҡайтарыу, хатта медиананы ҡуҙғатмаһа ла, уртаса һөҙөмтәне күпкә яҡшырта ала. [4]
Буласаҡ ойоштороусыларҙы дәртләндереү өсөн генә университеттың бөтә графигын үҙгәртеү бер аҙ артыҡ булып күренеүе мөмкин. Улар бер ҡасан да студенттарҙың 10%-ынан артығы булмаясаҡ. Һәм әгәр был үҙгәреш ойоштороусыларға ғына ярҙам итһә, ул ысынлап та артыҡ булыр ине. Ләкин ысынында студенттарға ваҡыттарының бер өлөшөн ҡайтарыу иң дәртле һәм маҡсатлы студенттарҙың барыһына ла ярҙам итер ине. Әгәр уҡыу баҫымы хатта бер-ике аҙнаға ғына кәметелһә, уларҙың барыһы ла теге йәки был яңы нәмәне өйрәнер ине.
________________
Хәҙер мин университеттарҙың ойоштороусыларҙы нисек әҙерләргә тейешлеген аңлатҡандан һуң, нисек эшләмәҫкә кәрәклеген дә аңлатырға тейешмен. Университеттар эшләй алмаған бер нәмә бар — студенттарға стартаптарҙы нисек башларға кәрәклеген фактик рәүештә өйрәтеү. Стартап башлау — химия йәки һүрәт төшөрөү кеүек, эшләп өйрәнергә кәрәк булған нәмәләрҙең береһе. Тимәк, стартапты нисек башларға өйрәткән тейешле дәрес лаборатория дәресе булырға тейеш: студенттар үҙҙәре ысынында уҡ стартаптар башларға тейеш булыр ине. Һәм мин бындай төрҙәге дәрестең нисек күренергә тейешлеген аныҡ беләм, сөнки YC тап шундай. Ләкин YC структураһы буйынса университеттан ныҡ айырыла, һәм әгәр һеҙ уны бакалавриат программаһына тығырға тырышһағыҙ, был көлкөгә әйләнәсәк. Студенттар был компанияларҙы бер ниндәй финанслауһыҙ башларға тейешме? Улар, дөрөҫ башҡарылғанда ваҡытығыҙҙың һәр минутын алған стартаптар менән, бер үк ваҡытта тағы өс-дүрт дәрес алып барып шөғөлләнергә тейешме? Әгәр был ҡаршылыҡтарға ҡарамаҫтан, ҡайһы бер стартаптар ысынлап та уңыш ҡаҙанһа, нимә булыр? Студенттар уларҙы ташлап китергә тейешме? Сөнки йә шулай, йә уҡыуҙы ташларға тура киләсәк.
Стартап менән идара итеү көндөҙгө бүлек студенты булыу менән һыйышмай. Стартап башларға өйрәнеүҙең берҙән-бер юлы — уны башлау. Был ике раҫлау шул тиклем асыҡ, хатта улар ғәмәлдә барыһына ла мәғлүм хәҡиҡәт. Шулай ҙа күп кенә кешеләр бының нимәне аңлатыуын инҡар итеүҙә ҡала килә. Һеҙ студенттарға стартаптарҙы нисек башларға өйрәтә алмайһығыҙ.
Был уңайһыҙ хәҡиҡәткә ғәҙәти яуаптарҙың береһе — мәҫәлән, бизнес-план конкурстары ойоштороп, уларға стартаптар башларға өйрәткән кеүек ҡыланыу. Студенттар бергәләп стартап идеяһын уйлап таба, ә һуңынан уны симуляцияланған инвесторҙарға тәҡдим итә. Бындай күнегеү файҙаһыҙ ғына түгел, ә асыҡтан-асыҡ аҙаштырыусы булып тора. Ул ойоштороусыларҙы стартап башлауҙа төп аҙым — инвестициялар йәлеп итеү, йәғни стартап башлауҙың үҙәгендә инвесторҙарға оҡшаған тарих уйлап табыу тора тип уйларға өйрәтә. Инвестор булараҡ, мин һеҙгә бының дөрөҫ түгеллеген әйтә алам. Аҡса йыйыу — бары тик кәрәкле яуызлыҡ ҡына. Һеҙ инвесторҙарҙа түгел, ә ҡулланыусыларҙа тәьҫир ҡалдырырға тейешһегеҙ, һәм уларҙа тәьҫир ҡалдырыу юлы — һүҙҙәр менән түгел, ә прототиптар менән. Стартап башлауҙың асылы инвесторҙарға оҡшаған тарих төҙөүҙә түгел, ә файҙаланыусыларға оҡшаған продукт яһауҙа. [5]
Ысынында, буласаҡ ойоштороусылар бизнес-план конкурстарында студенттар эшләгән нәмәнең тап киреһен эшләргә тейеш. Бер ни ҙә эшләмәйенсә стартаптар тураһында уйлау урынына, уларҙың стартапҡа әйләнеү-әйләнмәүе тураһында уйламайынса, яңы нәмәләр яһарға тейештәр.
Университеттарҙың бизнес-план конкурстары кеүек ялған нәмәләр ойоштороуға ҡыҙығыу сәбәптәренең береһе, моғайын, шунда: әгәр улар студенттарҙы стартаптар башларға әҙерләү өсөн иң кулай сараларҙы күрһә, был артыҡ тыныс күренер ине. Университет барыһын да дөрөҫ эшләй тип күҙ алдына килтерегеҙ. Студенттар ихлас ҡыҙыҡһыныуҙан йөрөгән дәрестәрендә нимәлер төҙөү, яһау буйынса тәрән белем алыр, һәм уҡыуға бер ниндәй ҡағылышы булмаған сит проекттарҙа үҙ дуҫтары менән дәртләнеп эшләр ине. Студенттар ойоштороусыларҙа уңышты алдан билдәләгән нәмә менән уҡыуҙы тамамлар ине: яңы нәмәләр яһай белеү һәм быны эшләү ғәҙәте. Өҫтәүенә, ул ян проекттарҙың байтаҡ өлөшө яңы башланып килгән стартаптар булыр ине. Шулай ҙа ата-әсәләргә һәм буласаҡ студенттарға университет бер нәмә лә эшләмәй кеүек тойолор ине. "Эшҡыуарлыҡ" дәрестәре ҡайҙа? Инновация үҙәге ҡайҙа?
Һәм ысынында, стартап ойоштороусыларын әҙерләүҙең оптималь планының тағы бер ҙур ыңғай яғы шунда: ул өҫтәмә бер ниндәй ҙә сығым талап итмәй. Һеҙгә эшҡыуарлыҡ буйынса декандар ялларға йәки яңы биналар һалырға кәрәкмәй. Ысынында, әгәр шулай эшләһәгеҙ, был нәмәләр һеҙҙе артҡа һөйрәйәсәк кенә; уларға ихтыяж юҡ, шуға күрә уларҙың ниндәй ҙә булһа йоғонтоһо булһа, ул тик насар яҡҡа ғына буласаҡ. Әгәр һеҙҙең артыҡ аҡсағыҙ булһа, уны компьютер фәндәрен, машиналар төҙөү инженерияһын йәки молекуляр биологияны уҡытҡан кешеләргә бирегеҙ. [6]
Ләкин оптималь юл артыҡ тыныс күренһә, унан ҡасыу сығыу юлы түгел. Сығыу юлы — дөрөҫ эш башҡарыуығыҙҙы белеп, ныҡ тороу, һәм ахыр сиктә һөҙөмтәләр үҙҙәре хаҡында үҙҙәре һөйләйәсәк. Әгәр һеҙ студенттарығыҙ араһында тәбиғи стартап мәҙәниәтен үҫтерә алһағыҙ һәм һәр курста уңышлы стартаптар башлаусы бер нисә студент булһа, был иғтибар иткән һәр кемгә тиҙҙән күренерлек буласаҡ.
Иҫкәрмәләр
[1] Әгәр кодтың күп өлөшөн яһалма интеллект яҙһа, студенттар барыбер компьютер фәндәрен өйрәнергә тейешме? Һис шикһеҙ. Компьютер фәндәре — үҙ аллы бик ҡыҙыҡлы өлкә, шулай уҡ дөйөм алғанда проблемаларҙы сисеүҙе аңлауҙың шәп ысулы. Һәм бөтә кодығыҙҙы һеҙҙең өсөн яһалма интеллект яҙһа ла, һеҙ барыбер инженерлыҡ етәксеһе позицияһында тораһығыҙ, ә яҡшы инженерлыҡ етәкселәре үҙ ҡарамағында эшләүселәрҙең эшен үҙҙәре эшләй белергә тейеш.
[2] Мин "эшҡыуарлыҡ" һүҙен һәр ваҡыт тырнаҡ эсенә алыуымдың бер сәбәбе — был стартаптар башлауҙы тасуирлау өсөн яңылыштырғыс һүҙ. "Эшҡыуарлыҡ" бары тик үҙ бизнесыңды башлауҙы аңлата, ә стартаптар — ул донъяның микроскопик бәләкәй бер өлөшө, һәм унда ҡағиҙәләр бөтөнләй башҡаса. Шуға күрә был икәүһен бутау үҙеңә проблема эҙләү менән бер.
[3] Әлбиттә, бөтә бүлектәр ҙә көслө идеяларҙы уҡытыуҙары тураһында белдерәсәк. Ләкин бындай ялған белдереүҙәр ҙур хәүеф тыуҙырмай кеүек. Яҡшы ойоштороусы булырлыҡ кешеләргә хатта уларҙы фашлап тороу ҙа кәрәкмәҫ; уларға ваҡыттарын бушҡа үткәрерлек дәрәжәлә бындай бүлектәр уҡытҡан дәрестәр ҡыҙыҡ та булмаясаҡ.
[4] Бында килемдәрҙең тигеҙһеҙлеге менән ҡыҙыҡлы оҡшашлыҡ бар. Килем шкалаһының төбө нулдә ныҡ тора, сөнки эшләргә һәләтһеҙ йәки әлеге ваҡытта бының менән шөғөлләнергә теләмәгән ҡайһы бер кешеләр бар. Әгәр һеҙ килемдәр үҙгәреүенә ирек бирһәгеҙ, был шкаланың ошо осондағы кешеләрҙең килеменә йоғонто яһамаясаҡ; нулде n-ға ҡабатлаһаң, нуль була; ләкин шкаланың икенсе осонда һеҙ ҙур үҙгәрештәр күрерһегеҙ.
[5] Күрәһең, был конкурстарҙың ҡулланыусыларға түгел, ә инвесторҙарға тәьҫир итеүгә йүнәлтелеүенең бер сәбәбе — баһаламасыларҙың берҙәм составына эйә булыуҙың берҙән-бер юлы шунда. Инвесторҙарҙы бер-береһен алмаштыра ала торған тип ҡарарға була, ә һәр продукттың ҡулланыусылары төрлө булыуы мөмкин. Ләкин дөрөҫ нәмәне үлсәү мөмкин булмаһа, был дөрөҫ булмағанды үлсәргә кәрәк тигәнде аңлатмай.
[6] Университеттарҙы оптималь юлдан ситләштерә торған тағы бер нәмә — әгәр улар булһа, бизнес-мәктәптәр. Бизнес-мәктәптәр ойоштороусыларҙы әҙерләү өсөн төҙөлмәгән. Улар 20-се быуат башында барлыҡҡа килгән эре сәнәғәт компанияларының етәкселәр синыфын әҙерләү өсөн ойошторолған; улар — сәнәғәт капитализмының Вест-Пойнттары. Шуға күрә уларҙың рәсми атамаһы ғәҙәттә Менеджмент мәктәбе тип йөрөтөлә. Ләкин улар өйрәткән оҫталыҡ билдәле бер дәүмәлдән ҙурыраҡ компаниялар менән идара итеүҙә файҙалы булһа ла, улар компанияларҙы нигеҙләүҙә хәлләткес компонент түгел. Ә кәрәкле оҫталыҡтар башҡа бүлектәрҙә инде уҡытыла. Шуға күрә бизнес-мәктәптәр үҙҙәре ҡараған университеттың ойоштороусыларҙы әҙерләү стратегиясенә ни тиклем нығыраҡ йоғонто яһаһа, был бары тик хатаны арттырыу ғына була ала.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Тревор Блэквелл, Даниэль Дирмейер, Джаред Фридман, Диана Ху, Майкл Котликофф, Джессика Ливингстон, Роберт Моррис, Хардж Таггар һәм Гарри Танға рәхмәт белдерәм.