Университетлар студентларны стартаплар башлап җибәрүгә ничек әзерләргә тиеш? Бу сорауга җавап бирү өчен Y Combinator иң кулай урында тора, чөнки аннан соң алар безгә килә. Без аспирантура кебек. Һәм YC-ның өметле нигезләүче нинди булырга тиешлеге моделен камилләштерергә 20 елы булганлыктан, сез, мөгаен, моннан яхшырак максат тапмассыз.
YC партнерлары нәрсә эзли? Бу гаҗәп дәрәҗәдә гади. Алар яңа нәрсәләр ясый белә торган һәм моны даими эшләү гадәтенә ия булган кешеләрне тели.
Стартапларның иң авыр өлеше — продукт: нәрсәне ясарга кирәклеген белү һәм аны ясый алу. Ә мондый белем менеджмент яки финансларны түгел, ә компьютер фәннәрен, механика инженериясен яки молекуляр биологияне өйрәнүдән килә. [1]
Шуңа күрә студентларны уңышлы нигезләүчеләр булырга әзерләү юлы — аларга «эшмәкәрлеккә» юнәлтелгән яңа уку программасы бирү түгел. Бу — университетлар болай да иң яхшы башкарган эшне эшләү, ягъни аларга компьютер фәннәрен, механика инженериясен һәм молекуляр биологияне укыту. [2]
Чынлыкта, студентларны стартаплар башларга әзерләү, аларны башка теләсә нинди карьерага әзерләүгә караганда, классик гуманитар белем бирү идеалына якынрак. Стартаплар продуктның клиентларга никадәр ошавына карап уңышка ирешә яки уңышсызлыкка очрый. Клиентларга нигезләүчеләрнең колледжда нәрсә укыганы мөһим түгел. Шуңа күрә нигезләүчеләр, яңа әйберләр ясауга остарган чорда, үзләре теләгән нәрсәне укырга ирекле.
Ләкин ясау, төзү төшенчәсен бик киң мәгънәдә аңларга кирәк. Бу булачак нигезләүчеләрнең барысы да ниндидер инженерия төрен өйрәнергә тиеш дигән сүз түгел. Төзү яки ясау дип атап була торган теләсә нинди тәҗрибә файдалы булырга мөмкин. Мәсәлән, Стив Җобс өчен каллиграфияне өйрәнү бик файдалы булган; бу Apple компаниясенең нәшрият системалары өлкәсендә өстенлек итүенең бер сәбәбе иде. Шуңа күрә математика, фән, инженерия һәм дизайн яхшы сайлау булып торса да, мин алар тирәсендә кырыс чикләр сызарга теләмәс идем, чөнки мин ясауның башка файдалы формаларын да күз алдына китерә алам. Һәм, әлбәттә, берәр өлкәдә оста булу өчен анда төп белгечлек буенча уку мәҗбүри түгел. Марк Цукерберг программалаштыруда оста булган, ләкин ул CS буенча түгел, ә психология белгечлеге буенча укыган.
Булачак нигезләүчеләр нәрсә укырга тиешлеген тасвирлауның иң яхшы ысулы — алар көчле идеяләр эзләргә тиеш. Ә акыллы кешеләрне үзеннән-үзе көчле идеяләр кызыксындыра. Шуңа күрә көчле идеяләрне укыта торган факультетлар булганда, яхшы нигезләүче булырдай кешеләр аларны үзләре үк табачак. [3]
Чынлыкта, университетларга нигезләүчеләрне әзерләүдә камил булу өчен ике генә нәрсәне үзгәртергә кирәк: алар студентларда стартап башлап җибәрү үзләре булдыра алырлык нәрсә дигән хис уятырга тиеш, һәм аларны үз проектлары өстендә эшләргә дәртләндерергә тиешләр.
Хәзерге вакытта стартап башлап җибәрү мөмкин дигән ышаныч бик тигезсез таралган. Хәзер YC-ка шулкадәр күп гариза килә ки, безнең гаризалар мәгълүматы төрле университетлардагы стартапларга кызыксынуның яхшы күрсәткече булып тора, һәм, мәсәлән, Гарвардны тәмамлаучылар Йель һәм Принстонны тәмамлаучыларга караганда якынча ике тапкыр ешрак гариза бирә. Күрәсең, Гарвард студентлары Йель һәм Принстон студентларыннан әллә ни аерылмый; Гарвард студентларының күбрәк стартап башлау сәбәбе — анда бу гадәтирәк күренеш булуда гына. Ә бу, үз чиратында, Йель белән Принстонның үз студентларында стартап башлау чынга ашарлык вариант дигән хис уятып кына да моны эшләүчеләр санын ким дигәндә ике тапкыр арттыра алуын аңлата.
Университетта стартаплар башлау мәдәнияте барлыкка килгәч, студентларны моның мөмкин эш булуына инандырасы да юк. Яңа студентлар моны өлкәнрәкләрдән күреп өйрәнә. Ләкин стартап мәдәнияте әлегә көчле булмаган университетта бу аңлауны тизләтү өчен сез эшли алырлык нәрсәләр бар. Иң нәтиҗәлесе, мөгаен, студентларга моны башкарып чыккан кешеләрнең мисалларын күрсәтүдер.
Нигезләүчеләрне чын тормышта күргәнче, сез стартаплар башлауны башкалар гына эшли торган нәрсә дип уйларга омтыласыз. Аларны күрү бу хыялны тарата. Чынлыкта, нигезләүчеләрне тере килеш күрү икеләтә илһамландыра: алар сокландыргыч булып күренә, шул ук вакытта гади кеше булып та тоела. Бигрәк тә үзләренең беренче еллары турында сөйләгәндә, ул вакытта алар берни дә аңламаган һәм бик күп хаталар ясаган. Шуңа күрә, никадәр гаҗәп булса да, нигезләүчеләрне чынлыкта күрү бу юлны берьюлы кызыклы да, җиңел ирешеп була торган да итә. Бу студентларда «мин шундый булырга телим, һәм мин булдыра алам» дигән уй уята.
Нигезләүчеләрнең студентларны никадәр илһамландыруы чама белән аларның никадәр бай һәм мәшһүр булуын студентлардан никадәр өлкәнрәк булуларына бүлүгә бәйле функция булып тора. Шуңа күрә кампуска танылган миллиардерларны чакыру мәҗбүри түгел. Егерме биш яшьләр тирәсендәге, ике йөз миллионга бәяләнгән стартапта 3 ел эшләгән нигезләүчеләр дә шул дәрәҗәдә үк яхшы булачак; алар, бәлки, егерме тапкыр азрак бай һәм мәшһүрдер, ләкин студентларга үзләрен алар белән тиңләштерү егерме тапкыр җиңелрәк.
________________
Студентларының стартаплар башлавын теләгән университетларның ни өчен аларны моның мөмкин булуына ышандырырга тиешлеге аңлашыла. Ләкин студентларның үз проектлары өстендә эшләве ни өчен шулкадәр мөһим?
Моның дүрт сәбәбе бар. Беренчесе — бу берәр теманы чыннан да тирәнтен аңлауның менә дигән, бәлки хәтта иң яхшы ысулы. Яңа нәрсә ясау дәрте имтиханда начар билге алу куркуына караганда күпкә көчлерәк этәргеч булып тора.
Икенчедән, проектлар өстендә бергә эшләү — автордашлар өчен бер-берсен табуның иң яхшы ысулы. Иң уңышлы стартаплар гадәттә берничә нигезләүчегә ия, һәм берәр кеше белән бергә эшләү яхшы булырмы-юкмы икәнен төгәл белүнең бердәнбер юлы — аның белән бергә эшләү. Apple һәм Microsoft аларның нигезләүчеләре бергә эшләгән бик күп проектларның соңгысы гына иде.
Өченчедән, стартап — ул үзе бер проект, шуңа күрә үз проектлары өстендә эшләргә күнеккән кешегә аны башлау табигый тоелачак. Нәрсә эшләргә кирәклеген әйтеп торучы укытучы яки түрә булмавы сәер тоелмаячак. Алар үзләренә үзләре боерырга күнеккән.
Дүртенчедән, һәм, бәлки, иң гаҗәбе, иң яхшы стартап идеяләре көтелмәгән өстәмә проектлардан килеп чыга. Иң яхшы стартап идеяләре башта шулкадәр ышандыргыч түгел кебек тоела ки, стартап идеяләрен аңлы рәвештә эзләүче һәркем аларны кире кагар иде. Студентлар белешмәлеген ясап, зур компаниягә нигез салырмын дип кем көткән? Шуңа күрә иң яхшы стартап идеяләрен табу юлы — стартап идеяләрен эзләү түгел, ә кызыклы күренгән теләсә нинди очраклы проектлар өстендә эшләү. Чөнки чынлыкта мондый проектлар һич тә очраклы түгел: әйберләр ясый белүче яшьләр технологик маяклар булып тора, шуңа күрә аларга кызыклы тоелган теләсә кайсы идея кыйммәтле нәрсәгә китерү ихтималы ягыннан гадәттән тыш өстенлеккә ия, хәтта алар моны үзләре дә әле аңламасалар да.
Хәзер YC партнерларының гариза бирүчеләрнең балл күрсәткечләренә (GPA) бөтенләй карамыйча, ни өчен алар эшләгән проектларга зур әһәмият бирүләре аңлашылырга тиеш. Проектлар — белемнең иң яхшы чыганагы, нигезләүче командаларның иң яхшы чыганагы һәм стартап идеяләренең иң яхшы чыганагы.
Ләкин студентларны үз проектлары өстендә эшләргә дәртләндерү университетлар өчен авыр булырга мөмкин. Бу студентларга күбрәк буш вакыт бирү дигәнне аңлатачак, ә университетларга бу ошамаска мөмкин.
Microsoft һәм Meta компанияләрендә күпләр белми торган бер уртак сыйфат бар. Алар икесе дә Гарвардтагы уку чоры (reading period) вакытында башланган. Уку чоры — дәресләр тәмамлану белән чыгарылыш имтиханнары башлану арасындагы вакыт. Ул уку чоры дип атала, чөнки студентлар аны имтиханнарга әзерләнеп үткәрергә тиеш дип санала. Ләкин бу уку чорында яңа проектлар башлау өчен камил булган сыйфатларның уникаль берләшмәсе бар булып чыкты: студентларның барысы да кампуста, һәм алардан икенче көнгә бернинди эш тапшыру да таләп ителми. Бу соңгы чикләү, бигрәк тә, иң максатчан студентларның аягына салынган зур богау булып тора. Аны нибары берничә атнага юкка чыгару ике триллион долларлык компания барлыкка килүгә китерде. Гарвардтагы уку чоры ике тапкыр озынрак булса, АКШ-ның тулаем эчке продукты (ВВП) нинди булыр иде икәнен күз алдына китерегез.
Университетлар студентларны уку белән азрак йөкләү идеясына каршы торырга омтылачак. Моның бер сәбәбе — администраторлар берәр нәрсәгә ирешергә теләсәләр, моны актив чаралар күреп эшләргә тиеш дип саныйлар. Студентларны үз хәленә калдырып кына нәтиҗәгә ирешү аларның табигатенә ят.
Ә аларны үз хәлләренә калдырырга кирәк. Бу нәрсәләр студентларның үз проектлары булырга тиеш; университет аларны рәсмиләштерү вәсвәсәсенә каршы торырга тиеш. Бер яктан, студентлар тулысынча үзләренеке булган проект өстендә зуррак дәрт белән эшләячәк, икенче яктан, күп кенә проектлар ниндидер кагыйдәне бозганга күрә, рәсми танылуны кичерә алмас иде. Билл Гейтс та, Марк Цукерберг та студент чакларында эшләгән проектлары аркасында Гарвард администрациясе белән каршылыкка очрадылар. Билл, студент булмаган Пол Алленны үзе белән бергә Altair Basic өстендә эшләү өчен компьютер лабораториясенә алып кереп, университет кагыйдәләрен бозды. Зак Facemash аркасында шундый бәлагә тарыды ки, хәтта тәртип буенча сынау мөддәтенә куелды. Һәм аларның очраклары, мөгаен, искәрмә түгел, ә кагыйдәдер. Университетларда кагыйдәләр бик күп, ә яңа проектлар еш кына тәртипкә сыймый торган нәрсәләр.
Хәзерге вакытта да күрү сызыгыннан тыш дроннар очыручы студентлар бар. Моңа күзегезне йомыгыз.
Университетларга студентларны азрак йөкләнгән итеп тотуның авыр булуының тагын бер сәбәбе — алар ниндидер күзәтүсез күпчелек студентлар бирелгән буш вакытны әрәм генә итәр дип борчылачак. Һәм алар чыннан да әрәм итәчәк! Иң дәртле студентларга тагын да яхшырак нәтиҗәләр күрсәтергә мөмкинлек бирүнең бәясе — иң сүлпәннәргә тагын да начаррак эшләргә юл кую. Ләкин бу түләргә тиешле бәя, чөнки иң дәртле студентлар яхшырак эшләсә, алар бик күпкә яхшырак эшли ала, ә иң ялкау студентлар болай да шулкадәр аз өйрәнә ки, аларга начаррак эшләү өчен урын да калмый диярлек. Шуңа күрә барлык студентларга вакытларының бер өлешен кире кайтару, хәтта медиананы кузгатмаса да, уртача нәтиҗәне бик нык яхшырта ала. [4]
Булачак нигезләүчеләрне дәртләндерү өчен генә университетның бөтен расписаниесен үзгәртү бераз арттыру кебек күренергә мөмкин. Алар беркайчан да студентларның 10%ыннан артык булмаячак. Әгәр бу үзгәреш нигезләүчеләргә генә ярдәм итсә, ул, мөгаен, чыннан да артык булыр иде. Ләкин чынлыкта, студентларга вакытларының бер өлешен кире кайтару иң дәртле һәм максатчаннарның барысына да ярдәм итәчәк. Уку басымы хәтта бер-ике атнага җиңеләйтелсә дә, аларның барысы да теге яки бу өлкәдә яңа нәрсәләрне өйрәнә башлар иде.
________________
Университетларның нигезләүчеләрне ничек әзерләргә тиешлеген аңлатканнан соң, мин моны ничек эшләргә ярамаганлыгын да аңлатырга тиеш. Университетлар эшли алмаган бер нәрсә — студентларны стартаплар башларга чынлап өйрәтү. Стартап башлау — химия яки рәсем ясау кебек, эшләп кенә өйрәнеп була торган нәрсәләрнең берсе. Димәк, стартапны ничек башларга кирәклеге турында дөрес оештырылган дәрес лаборатория дәресе булырга тиеш: студентлар чыннан да стартаплар башлап җибәрергә тиеш булыр иде. Һәм мин мондый дәреснең нинди булырга тиешлеген төгәл беләм, чөнки YC нәкъ шундый. Ләкин YC төзелеше буенча университеттан бик нык аерыла, һәм сез аны бакалавриат программасына кыстырырга тырышсагыз, ул көлкегә әйләнәчәк. Студентлар бу компанияләрне бернинди финанслаусыз башларга тиешме? Алар дөрес башкарганда бөтен вакытыгызны ала торган стартаплар белән, бер үк вакытта тагын өч-дүрт дәрескә йөреп идарә итәргә тиешме? Ә бу кыенлыкларга карамастан, стартапларның кайберләре чыннан да уңышлы булып китсә нәрсә эшләргә? Студентлар аларны ташлап китәргә тиешме? Чөнки я бу, я укуны ташлау.
Стартап белән идарә итү тулы көнлек студент булу белән сыеша алмый. Стартап башларга өйрәнүнең бердәнбер юлы — аны эшләү. Бу ике раслау шулкадәр ачык ки, алар гамәлдә аксиома булып тора. Шуңа да карамастан, бик күп кешеләр моның нәтиҗәләрен кире кагу халәтендә яши бирә. Студентларны стартаплар башларга өйрәтеп булмый.
Бу уңайсыз хакыйкатькә гадәти җавапларның берсе — аларга стартаплар башларга өйрәткән булып кылану, мәсәлән, бизнес-планнар конкурслары оештыру. Студентлар бергәләп стартап идеясе уйлап табалар, аннары аны уйдырма инвесторларга тәкъдим итәләр (питч ясыйлар). Мондый күнегү файдасыз гына түгел, ә чын мәгънәсендә адаштыручы да. Ул нигезләүчеләрне акча җыю (фандрайзинг) стартап башлауның төп адымы, ә стартап башлауның асылы инвесторларга ошый торган тарих тудыру дип уйларга өйрәтә. Инвестор буларак, мин сезгә әйтә алам: бу дөрес түгел. Акча җыю — бары тик мәҗбүри бер начарлык кына. Сез таң калдырырга тиешле кешеләр — инвесторлар түгел, ә кулланучылар, һәм сез аларны сүзләр белән түгел, ә прототиплар белән таң калдырасыз. Стартап башлауның асылы инвесторларга ошый торган хикәя ясауда түгел, ә кулланучыларга ошый торган продукт ясауда. [5]
Чынлыкта, булачак нигезләүчеләр бизнес-план конкурсларында студентлар эшләгән нәрсәнең капма-каршысын эшләргә тиеш. Берни дә төземичә стартаплар турында уйлау урынына, алар, бу стартапка әйләнерме-юкмы дип уйламыйча, яңа нәрсәләр ясарга тиеш.
Университетларның бизнес-план конкурслары кебек ялган нәрсәләр оештыруга кызыгуының бер сәбәбе, мөгаен, студентларны стартаплар башларга әзерләү өчен оптималь чаралар күрсәләр, бу тыштан бик тыныч булып күренер иде. Университетның барысын да дөрес эшләвен күз алдына китерегез. Студентлар үзләренең чын кызыксынулары аркасында йөргән дәресләрдә әйберләрне ничек ясарга кирәклеге турында тирән белем алырлар иде, һәм мәктәпкә бернинди катнашы булмаган өстәмә проектларда дуслары белән дәртләнеп эшләрләр иде. Студентлар нәкъ менә нигезләүчеләрнең уңышын билгеләүче сыйфатлар белән тәмамлар иде: ясый белү осталыгы һәм моны даими эшләү гадәте. Моннан тыш, ул өстәмә проектларның шактый өлеше яралгы хәлендәге стартаплар булыр иде. Ләкин ата-аналарга һәм булачак студентларга университет бернәрсә дә эшләми кебек тоелыр иде. «Эшмәкәрлек» буенча дәресләр кайда? Инновация үзәге кайда?
Һәм, чыннан да, стартап нигезләүчеләрне әзерләүнең оптималь планының тагын бер менә дигән ягы бар: ул өстәмә бернинди чыгымнар таләп итми. Сезгә эшмәкәрлек буенча бернинди деканнар ялларга яки яңа биналар салырга кирәк түгел. Чынлыкта, сез моны эшләсәгез, ул нәрсәләр сезне түбәнгә тартачак кына; аларга ихтыяҗ юк, шуңа күрә аларның нинди дә булса тәэсире булса, ул бары начар якка гына булачак. Артык акчагыз булса, аны компьютер фәннәрен, механика инженериясен яки молекуляр биологияне укытучы кешеләргә бирегез. [6]
Ләкин оптималь юл артык тыныч булып күренсә, чыгу юлы аннан качу түгел. Чыгу юлы — дөрес эш эшләгәнегезне белеп, нык тору, һәм вакыт узу белән нәтиҗәләр үзләре сөйләячәк. Әгәр сез үз студентларыгыз арасында табигый стартап мәдәниятен үстерә алсагыз, һәм ел саен уңышлы стартаплар башлап җибәрүче берничә студент булса, бу игътибар иткән һәркем өчен тиздән ачык күренәчәк.
Искәрмәләр
[1] Ясалма интеллект кодның күпчелек өлешен язачак икән, студентлар барыбер компьютер фәннәрен өйрәнергә тиешме? Әлбәттә. CS — үзеннән-үзе кызыклы фән, шулай ук гомумән проблемаларны чишүне аңлауның менә дигән ысулы. Хәтта бөтен кодыгызны сезнең өчен ясалма интеллект язса да, сез барыбер инженерлык менеджеры урынында каласыз, ә яхшы инженерлык менеджерлары үзләре өчен эшләүчеләрнең эшен башкара алырга тиеш.
[2] Мин һәрвакыт «эшмәкәрлек» сүзен куштырнак эченә алуымның бер сәбәбе — ул стартаплар башлауны тасвирлау өчен адаштыручы сүз. «Эшмәкәрлек» бары тик үз бизнесыңны башлауны аңлата, ә стартаплар — бу дөньяның микроскопик дәрәҗәдә кечкенә бер өлеше, анда кагыйдәләр бөтенләй башка. Шуңа күрә бу ике төшенчәне бутау проблемаларга гына китерә.
[3] Әлбәттә, барлык факультетлар да көчле идеяләрне укытабыз дип белдерәчәк. Ләкин мондый ялган дәгъвалар зур куркыныч тудырмый кебек. Яхшы нигезләүче була алырлык кешеләргә моны фаш итү дә кирәк булмас иде; мондый бүлекләр укыта торган дәресләр аларны шулкадәр кызыксындырмас иде ки, алар моңа артык вакытларын әрәм итмәсләр иде.
[4] Монда керемнәрнең төрлелегенә кызыклы параллель бар. Керем масштабының иң аскы өлеше нык итеп нульгә беркетелгән, чөнки эшләргә сәләтсез яки хәзерге вакытта моның белән кызыксынмаган кешеләр бар. Керем төрлелеген арттырсагыз, бу масштабның әлеге очындагы кешеләрнең кеременә йогынты ясамаячак; n тапкыр нуль барыбер нуль була; ләкин масштабның икенче башында сез гаять зур үзгәреш күрерсез.
[5] Күрәсең, бу конкурсларның кулланучыларга караганда инвесторларда тәэсир калдыруга юнәлүенең бер сәбәбе — бердәм хөкемдарлар составына ия булуның бердәнбер ысулы шунда булуында. Инвесторларга бер-берсен алыштыра ала торган затлар буларак карарга мөмкин, ә һәр продуктның кулланучылары төрле булырга мөмкин. Ләкин дөрес нәрсәне үлчәү мөмкин булмау хата нәрсәне үлчәргә кирәк дигәнне аңлатмый.
[6] Университетларны оптималь юлдан читкә юнәлтә торган тагын бер нәрсә — бизнес-мәктәпләр, әгәр алар булса. Бизнес-мәктәпләр нигезләүчеләрне өйрәтү өчен төзелмәгән. Алар XX гасыр башында барлыкка килгән зур сәнәгать компанияләренең идарәчеләр сыйныфын әзерләү өчен төзелгән; алар сәнәгать капитализмының Вест-Пойнтлары. Менә ни өчен аларның рәсми исеме гадәттә Менеджмент мәктәбе булып тора. Ләкин алар өйрәткән күнекмәләр билгеле бер күләмнән арткан компанияләр белән идарә итүдә файдалы булса да, алар компанияләргә нигез салганда хәлиткеч элемент түгел. Ә кирәкле күнекмәләр башка факультетларда болай да укытыла. Шуңа күрә бизнес-мәктәпләр үзләре караган университетның нигезләүчеләрне әзерләү стратегиясенә йогынты ясаса, бу бары тик ялгышлык кына өсти ала.
Моның караламаларын укыганнары өчен Тревор Блэквелл, Даниэль Дирмейер, Джаред Фридман, Диана Ху, Майкл Котликофф, Джессика Ливингстон, Роберт Моррис, Хардж Таггар һәм Гарри Танга рәхмәт.