Мин белгән иң һоҡланғыс кешеләрҙең барыһы ла — ҡотос прокрастинаторҙар. Тимәк, бәлки, прокрастинация һәр ваҡытта ла насар түгелдер?
Прокрастинация тураһында яҙған күпселек кеше унан нисек ҡотолорға кәрәклеген аңлата. Ләкин был, дөрөҫөн әйткәндә, мөмкин түгел. Һеҙ шөғөлләнә алған эштәр һаны сикһеҙ. Нимә менән генә булышһағыҙ ҙа, һеҙ ҡалған барлыҡ эштәр менән шөғөлләнмәйһегеҙ. Шуға күрә мәсьәлә прокрастинациянан нисек ҡасыуҙа түгел, ә нисек дөрөҫ прокрастинациялауҙа тора.
Берәй эш өҫтөндә эшләү урынына нимә эшләүегеҙгә ҡарап, прокрастинацияның өс төрө була: һеҙ (а) бер нәмә лә эшләмәҫкә, (б) әллә ни мөһим булмаған берәй нимә йәки (в) тағы ла мөһимерәк берәй эш менән шөғөлләнергә мөмкинһегеҙ. Һуңғы төрө, минеңсә, яҡшы прокрастинация булып тора.
Был — ҡыҙыҡлы бер һорау тураһында уйланып барғанда һаҡал ҡырырға, ашарға, хатта ҡайҙа барғанына ҡарарға онотҡан «хыялый профессор». Уның аңы көндәлек донъянан айырылған, сөнки ул икенсе бер донъяла тырышып эшләй.
Бына ошо мәғәнәлә мин белгән иң һоҡланғыс кешеләрҙең барыһы ла — прокрастинаторҙар. Улар — «в» төрөндәге прокрастинаторҙар: ҙур эштәр менән шөғөлләнеү өсөн ваҡ-төйәк эштәрҙе ситкә ҡуялар.
Нимә ул «ваҡ-төйәк»? Яҡынса әйткәндә, һеҙҙең некрологта телгә алыныу ихтималлығы нулгә тиң булған эш. Ваҡытында ҡайһы эшегеҙ иң яҡшыһы булып сығасағын әйтеүе ауыр (был Шумер ғибәҙәтханаһы архитектураһы буйынса ҙур хеҙмәтегеҙ булырмы, әллә псевдоним аҫтында яҙған детектив триллерығыҙмы?), ләкин бер шикһеҙ исемлектән һыҙып ташларға мөмкин булған тотош бурыстар төркөмө бар: һаҡал ҡырыу, кер йыуыу, өй йыйыштырыу, рәхмәт хаттары яҙыу — ваҡ-төйәк йомош тип атала алған теләһә нимә.
Яҡшы прокрастинация — ысын эш эшләү өсөн ваҡ-төйәк йомоштарҙан ҡасыу ул.
Билдәле бер мәғәнәлә генә яҡшы, әлбиттә. Һеҙҙең был йомоштарҙы башҡарыуығыҙҙы теләгән кешеләр быны яҡшы тип уйламаҫ. Ләкин берәй эшкә өлгәшергә теләһәгеҙ, моғайын, уларҙың асыуын килтерергә тура килер. Хатта иң баҫалҡ күренгән кешеләр ҙә, әгәр ысын эш эшләргә теләһәләр, ваҡ-төйәк йомоштарҙан ҡасыу мәсьәләһендә ниндәйҙер кимәлдә аяуһыҙ булалар.
Ҡайһы бер йомоштар, мәҫәлән, хаттарға яуап биреү, уларҙы иғтибарһыҙ ҡалдырһаң, үҙҙәре юҡҡа сыға (бәлки, дуҫтарҙы ла эйәртеп). Үлән сабыу йәки һалым декларацияларын тапшырыу кеүек башҡалары иһә, кисектергән һайын насарая ғына бара. Нигеҙҙә, икенсе төрлө йомоштарҙы кисектереү уңыш килтермәҫкә тейеш. Нисек кенә булмаһын, уны барыбер эшләргә тура киләсәк. Ни өсөн (түләү мөҙҙәте үтеү тураһындағы иҫкәртеүҙәрҙә һәр саҡ әйтелгәнсә) уны хәҙер үк эшләмәҫкә?
Хатта бындай йомоштарҙы ла кисектереүҙең отошло булыуының сәбәбе шул: ысын эшкә йомоштар талап итмәгән ике нәмә кәрәк — ҙур ваҡыт киҫәктәре һәм тейешле кәйеф. Әгәр һеҙ ниндәйҙер проект менән рухланһағыҙ, уның өҫтөндә эшләү өсөн алдағы бер нисә көндә эшләргә тейеш булған барлыҡ нәмәне ситкә ташлау тулыһынса отошло булырға мөмкин. Эйе, был йомоштарға сират еткәс, улар күберәк ваҡытығыҙҙы алыуы ихтимал. Ләкин ошо бер нисә көн эсендә күп нәмә эшләп өлгөрһәгеҙ, дөйөм алғанда һеҙ һөҙөмтәлерәк булырһығыҙ.
Ысынында, был дәрәжә айырмаһы түгел, ә сифат айырмаһы булырға мөмкин. Ҡайһы бер эш төрҙәрен, расписание буйынса тейешле ваҡ киҫәктәргә бүлеп башҡарыуға ҡарағанда, бары тик илһам килгәндә, оҙон һәм өҙлөкһөҙ ваҡыт арауығында ғына эшләп булалыр. Тәжрибә күрһәтеүенсә, был ысынлап та шулай. Мин бөйөк эштәр башҡарған үҙем белгән кешеләр тураһында уйлағанда, уларҙың бурыстар исемлегендәге пункттарҙы тырышып һыҙып ултырыуын күҙ алдына килтермәйем. Мин уларҙың ниндәйҙер яңы идея өҫтөндә эшләү өсөн йәшеренеп китеүен күҙ алдына килтерәм.
Һәм киреһенсә, кемделер ваҡ-төйәк йомоштарҙы синхрон рәүештә башҡарырға мәжбүр итеү уның етештереүсәнлеген һис шикһеҙ сикләйәсәк. Ҡамасаулауҙың хаҡы — уға киткән ваҡыт ҡына түгел, ә уның ике яҡтағы ваҡытты ла урталай бүлеүе. Кешене көнөнә ике тапҡыр бүлдереү ҙә етә — шунан һуң ул ауыр мәсьәләләр өҫтөндә бөтөнләй эшләй алмаясаҡ.
Мин стартаптарҙың ни өсөн иң башында, фатирҙа бары тик бер нисә егет кенә булғанда, иң һөҙөмтәле булыуы тураһында күп уйландым. Төп сәбәп — әлегә уларға бер кемдең дә ҡамасауламауында булырға мөмкин. Теорияла ойоштороусыларҙың эштең бер өлөшөн үҙҙәре өсөн эшләтеүгә кешеләр яллар өсөн етерлек аҡса табыуы — яҡшы күренеш. Ләкин бүленеп эшләүгә ҡарағанда, артыҡ күп эшләү яҡшыраҡ булыуы ихтимал. Стартапты ябай офис хеҙмәткәрҙәре — «б» төрөндәге прокрастинаторҙар менән тулыландырғас та, бөтә компания уларҙың йышлығында тирбәлә башлай. Уларҙың эшмәкәрлеге өҙөклөктәргә бәйле, һәм тиҙҙән һеҙ ҙә шундайға әйләнәһегеҙ.
Ваҡ-төйәк йомоштар ҙур проекттарҙы юҡ итеүҙә шул тиклем һөҙөмтәле, хатта күп кешеләр уларҙы ошо маҡсатта ҡуллана. Мәҫәлән, роман яҙырға булған кеше көтмәгәндә өйҙө йыйыштырырға кәрәклеген асыҡлай. Роман яҙа алмаған кешеләр быны бер нисә көн буйы бер нәмә лә яҙмайынса буш бит алдында ултырып эшләмәй. Улар быны бесәйҙе ашатып, фатирға кәрәкле әйбер һатып алырға сығып, дуҫы менән ҡәһүә эсеп, электрон почтаны тикшереп эшләй. «Эшләргә ваҡытым юҡ», — ти улар. Ысынлап та юҡ; улар бының шулай булыуын үҙҙәре тәьмин иткән.
(Шулай уҡ эшләргә урын булмау тураһындағы вариант та бар. Бының дауаһы — билдәле кешеләр эшләгән урындарға барып күреү һәм уларҙың ни тиклем яраҡһыҙ булғанын аңлау.)
Мин үҙем дә төрлө ваҡытта ошо ике һылтауҙы ла ҡулландым. Һуңғы 20 йылда үҙемде эшләтер өсөн бик күп хәйләләр өйрәндем, ләкин хәҙер ҙә һәр саҡ еңеп сыға алмайым. Ҡайһы бер көндәрҙә мин ысын эш башҡарам. Башҡа көндәр иһә ваҡ-төйәк йомоштар менән юҡҡа сыға. Һәм бының ғәҙәттә үҙемдең ғәйебем икәнен беләм: ҡатмарлы проблема менән осрашмаҫ өсөн, көндө ваҡ-төйәк йомоштарға үҙем ашарға рөхсәт итәм.
Прокрастинацияның иң ҡурҡыныс формаһы — танылмаған «б» төрөндәге прокрастинация, сөнки ул прокрастинация һымаҡ тойолмай. Һеҙ «эштәрҙе башҡарып сығаһығыҙ». Тик дөрөҫ булмаған эштәрҙе генә.
Эштәр исемлегендәге пункттарҙы һыҙыуға өйрәткән прокрастинация тураһындағы теләһә ниндәй кәңәш, әгәр ул эштәр исемлегенең үҙе үк «б» төрөндәге прокрастинация формаһы булыуы ихтималлығын иҫәпкә алмай икән, тулы булмауы өҫтәүенә, туранан-тура аҙаштырыусы булып тора. Ысынында, ихтималлыҡ — бында артыҡ йомшаҡ һүҙ. Күпселек кешеләрҙә ул тап шулай. Ҡулығыҙҙан килгән иң ҙур эштәр өҫтөндә эшләмәйһегеҙ икән, күпме генә эш башҡармағыҙ, һеҙ барыбер «б» төрөндәге прокрастинация менән шөғөлләнәһегеҙ.
Ричард Хэмминг үҙенең билдәле Һеҙ һәм һеҙҙең тикшеренеүҙәрегеҙ исемле эссеһында (мин уны, ни менән шөғөлләнеүенә ҡарамаҫтан, барлыҡ ынтылышлы кешеләргә уҡырға кәңәш итәм) үҙегеҙгә өс һорау бирергә тәҡдим итә: Һеҙҙең өлкәлә иң мөһим проблемалар ниндәй?
Һеҙ шуларҙың береһе өҫтөндә эшләйһегеҙме?
Ни өсөн эшләмәйһегеҙ? Хэмминг бындай һорауҙар бирә башлағанда Bell Labs-та эшләй ине. Нигеҙҙә, ундағы һәр кем үҙ өлкәһендәге иң мөһим проблемалар өҫтөндә эшләй алырға тейеш ине. Бәлки, һәр кем донъяла берҙәй ҙур эҙ ҡалдыра алмайҙыр; мин белмәйем; ләкин һәләттәрегеҙ ниндәй генә булһа ла, уларҙы тулыһынса асырлыҡ проекттар бар. Шуға күрә Хэммингтың күнегеүен ошолай дөйөмләштерергә була:
Һеҙ эшләй алған иң яҡшы эш ниндәй, һәм ни өсөн һеҙ уның өҫтөндә эшләмәйһегеҙ?
Күпселек кеше был һорауҙан ҡасасаҡ. Мин үҙем дә унан ҡасам; биттә уны күрәм дә тиҙ генә киләһе һөйләмгә күсәм. Хэмминг кешеләр янына барып тап ошо һорауҙы бирә торған булған, һәм был уға популярлыҡ өҫтәмәгән. Ләкин был — һәр ынтылышлы кеше күҙмә-күҙ осрашырға тейеш булған һорау.
Ҡыйынлығы шунда: был ҡармаҡ менән һеҙ бик ҙур балыҡ эләктерергә мөмкинһегеҙ. Яҡшы эш эшләү өсөн яҡшы проекттар табыу ғына етмәй. Уларҙы тапҡас, үҙегеҙҙе улар өҫтөндә эшләргә мәжбүр итергә кәрәк, ә был ауыр булыуы мөмкин. Проблема ни тиклем ҙурыраҡ булһа, үҙегеҙҙе уның өҫтөндә эшләтергә шул тиклем ҡыйыныраҡ.
Билдәле, кешеләрҙең билдәле бер проблема өҫтөндә эшләүҙе ҡыйын күреүенең төп сәбәбе — уларҙың бынан йәм тапмауында. Бигерәк тә йәш саҡта, һеҙ йыш ҡына үҙегеҙгә оҡшамаған нәмәләр өҫтөндә эшләп ултыраһығыҙ — сөнки был, мәҫәлән, абруйлы күренә йәки был эш һеҙгә йөкмәтелгән. Аспиранттарҙың күбеһе үҙҙәренә оҡшамаған ҙур проблемалар менән бәйләнгән, шуға күрә аспирантура прокрастинацияның синонимына әйләнгән.
Ләкин хатта үҙегеҙ шөғөлләнгән эште яратҡанда ла, үҙегеҙҙе ҙур проблемаларға ҡарағанда бәләкәй проблемалар өҫтөндә эшләтергә еңелерәк. Ни өсөн? Ни өсөн ҙур проблемалар өҫтөндә эшләү шул тиклем ауыр? Сәбәптәрҙең береһе — яҡын киләсәктә бер ниндәй ҙә бүләк ала алмауығыҙҙа. Бер йәки ике көндә тамамлап булған эш өҫтөндә эшләһәгеҙ, тиҙҙән уңышҡа өлгәшеүҙән рәхәт тойғо кисерерһегеҙ тип көтөргә була. Әгәр бүләк билдәһеҙ алыҫ киләсәктә булһа, ул әллә ни ысын булып тойолмай.
Кешеләрҙең ҙур проекттар өҫтөндә эшләмәүенең тағы бер сәбәбе, ғәжәп булһа ла, ваҡытты бушҡа үткәреүҙән ҡурҡыу. Әгәр килеп сыҡмаһа нисек булыр? Ул саҡта уға сарыф ителгән бөтә ваҡыт бушҡа китәсәк. (Ысынында, моғайын, юҡҡа сыҡмаҫ, сөнки ҡатмарлы проекттар өҫтөндә эшләү һәр ваҡыт тиерлек ниндәйҙер һөҙөмтәгә килтерә.)
Ләкин ҙур проблемаларҙың ауырлығы тиҙ арала бүләк вәғәҙә итмәүендә һәм күп ваҡытығыҙҙы бушҡа үткәреү ихтималлығында ғына була алмай. Бар нәмә шунда ғына булһа, улар ҡайны-ҡәйнәгеҙгә ҡунаҡҡа барыуҙан да насарыраҡ булмаҫ ине. Бында тағы ла тәрәнерәк нәмә бар. ҙур проблемалар — ҡот осҡос. Улар менән осрашыуҙа физик ауырһыныуға яҡын тойғо бар. Был тап һеҙҙең фантазияғыҙға саң һурҙырғыс тоташтырылған кеүек. Һеҙҙең бөтә тәүге идеяларығыҙ шунда уҡ һурып алына, башҡалары юҡ, ә саң һурҙырғыс барыбер һурыуын дауам итә.
Ҙур проблеманың күҙенә тура ҡарап булмай. Уға ниндәйҙер кимәлдә ситтән килергә кәрәк. Ләкин мөйөштө тап тейешле итеп көйләргә кәрәк: һеҙ ҙур проблемаға етәрлек дәрәжәлә тура ҡарарға тейешһегеҙ — унан таралған тулҡынланыуҙы тойоу өсөн, ләкин ул һеҙҙе фалиж һуҡҡандай хәлгә килтерерлек дәрәжәлә түгел. Ҡуҙғалып киткәс, елкәнле кәмәнең елгә яҡыныраҡ йөҙә алыуы кеүек, мөйөштө ҡыҫырыҡлай алаһығыҙ.
Әгәр ҙур нәмәләр өҫтөндә эшләргә теләһәгеҙ, үҙегеҙҙе алдап быға күндерергә тура килә шикелле. Һеҙ ҙур нәмәләргә әйләнә алған бәләкәй нәмәләр өҫтөндә эшләргә, йәки бер-бер артлы ҙурыраҡ эштәр менән шөғөлләнергә, йәки хеҙмәттәштәр менән рухи ауырлыҡты бүлешергә тейешһегеҙ. Бындай хәйләләргә таяныу — көсһөҙлөк билдәһе түгел. Иң яҡшы эштәр тап ошо рәүешле башҡарылған.
Үҙҙәрен ҙур эштәр өҫтөндә эшләргә күндерә алған кешеләр менән һөйләшкәндә, мин уларҙың барыһының да ваҡ-төйәк йомоштарҙы ситкә этәргәнен һәм бының өсөн үҙҙәрен ғәйепле тойғанын күрәм. Улар үҙҙәрен ғәйепле тойорға тейеш түгел тип уйлайым. Эш һәр кемдең көсөнән килерлеккә ҡарағанда күберәк. Шуға күрә ҡулынан килгән иң яҡшы эште эшләгән кеше күп кенә йомоштарҙы һис шикһеҙ башҡарылмай ҡалдырасаҡ. Быға көйөнөү — хата булып күренә.
Минеңсә, прокрастинация проблемаһын «хәл итеү» юлы — эштәр исемлегенең этәреүенә түгел, ә һоҡланыу тойғоһоноң һеҙҙе үҙ артынан алып барыуына юл ҡуйыу. Ысынлап та оҡшатҡан ҙур проект өҫтөндә эшләгеҙ, елгә мөмкин тиклем яҡын йөҙөгөҙ, һәм һеҙ тап тейешле эштәрҙе эшләмәй ҡалдырырһығыҙ.
Бының ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Тревор Блэквеллға, Джессика Ливингстонға һәм Роберт Моррисҡа рәхмәт белдерәм.