Мин белгән иң соклангыч кешеләрнең барысы да — коточкыч прокрастинаторлар (эшне кичектерүчеләр). Димәк, прокрастинация һәрвакыт начар түгел булып чыга аламы?
Прокрастинация турында язучыларның күбесе аны ничек җиңәргә кирәклеге турында яза. Ләкин бу, дөресен генә әйткәндә, мөмкин түгел. Сез шөгыльләнә алырлык эшләр саны чиксез. Нинди генә эш белән шөгыльләнсәгез дә, сез башка бөтен нәрсәне эшләми каласыз. Шуңа күрә мәсьәлә прокрастинациядән ничек качуда түгел, ә ничек дөрес прокрастинацияләүдә тора.
Ниндидер эш урынына нәрсәне эшләвегезгә карап, прокрастинациянең өч төре була: сез (а) бернәрсә дә эшләмәскә, (б) әһәмиятсезрәк нәрсә белән шөгыльләнергә, яисә (в) мөһимрәк берәр нәрсә эшләргә мөмкинсез. Соңгы төр, минемчә, яхшы прокрастинация булып тора.
Бу — ниндидер кызыклы сорау турында уйланып, сакалын кырырга, ашарга, хәтта кая барганын карарга да оныткан «хыялый профессор». Аның аңы көндәлек дөньядан аерылган, чөнки ул икенче бер дөньяда тырышып эшли.
Мин белгән иң соклангыч кешеләр нәкъ менә шул мәгънәдә прокрастинаторлар. Алар — В-тибындагы прокрастинаторлар: зур эшләр белән шөгыльләнү өчен вак-төякләрне читкә куялар.
«Вак-төяк» нәрсә ул? Гади генә әйткәндә, некрологыгызда телгә алыну ихтималы нульгә тигез булган эш. Нәкъ хәзер нәрсә сезнең иң яхшы хезмәтегез буласын әйтү кыен (Шумер гыйбадәтханәләре архитектурасы буенча фундаменталь хезмәтегез булырмы ул, әллә псевдоним астында язылган детектив триллермы?), әмма бернинди шиксез төшереп калдырырга мөмкин булган бөтен бер мәшәкатьләр сыйныфы бар: кырыну, кереңне юу, өй җыештыру, рәхмәт хатлары язу — вак көнкүреш йомышы дип атарга мөмкин булган һәр нәрсә.
Яхшы прокрастинация — чын эш белән шөгыльләнү өчен вак көнкүреш йомышларыннан качу.
Һәрхәлдә, билгеле бер мәгънәдә яхшы. Сездән бу йомышларны үтәүне көтүче кешеләр моны яхшы дип уйламас. Ләкин нинди дә булса эшне башкарып чыгасыгыз килсә, мөгаен, аларга комачауларга һәм аларның ачуын чыгарырга туры килер. Иң йомшак булып күренгән кешеләр дә, әгәр алар чын эш башкарырга теләсә, вак йомышлардан качу мәсьәләсендә билгеле бер дәрәҗәдә рәхимсезлеккә ия.
Кайбер йомышлар, мәсәлән, хатларга җавап бирү кебекләр, аларга игътибар итмәсәң, үзләре юкка чыга (бәлки, дусларыгызны да үзләре белән ияртеп). Башкалары исә, үлән чабу яки салым декларациясен тапшыру кебекләр, аларны кичектергән саен начарлана гына. Теориядә, икенче төрле йомышларны кичектерү нәтиҗә бирмәскә тиеш. Ни генә булмасын, төбенә җиткәч, аны эшләргә туры киләчәк. Нигә аны (түләү срогы чыгу турында белдерүләрдә гел язылганча) хәзер үк эшләмәскә?
Хәтта андый йомышларны да кичектерүнең файдалы булуының сәбәбе шул: чын эш өчен көнкүреш йомышлары таләп итмәгән ике нәрсә кирәк — зур вакыт өзекләре һәм тиешле кәеф. Әгәр сез берәр проект белән илһамланып китсәгез, аның өстендә эшләү өчен якындагы берничә көнгә планлаштырылган бар нәрсәне читкә тибәрү тулаем алганда җиңү булырга мөмкин. Әйе, бу йомышларга ниһаять чират җиткәч, алар сезнең күбрәк вакытыгызны алырга мөмкин. Ләкин әгәр шул берничә көн эчендә күп нәрсәне башкарып чыксагыз, гомуми нәтиҗәдә сез күпкә нәтиҗәлерәк булачаксыз.
Чынлыкта, бу дәрәҗәдәге аерма гына түгел, ә сыйфат аермасы булырга мөмкин. Тәртип буенча бүленгән кечкенә кисәкләрдә бурыч итеп түгел, ә илһам килгәндә, озак һәм өзлексез вакыт эчендә генә башкарып була торган эш төрләре бар. Тәҗрибәдән чыгып караганда, бу нәкъ шулай. Мин бөек эшләр башкарган үзем белгән кешеләр турында уйлаганда, аларның эшләр исемлегендәге пунктларны берәм-берәм төшереп баруларын күз алдыма китермим. Мин аларның ниндидер яңа идея өстендә эшләү өчен качып китүләрен күрәм.
Һәм киресенчә, кемне дә булса йомышларны синхрон рәвештә үтәргә мәҗбүр итү һичшиксез аларның нәтиҗәлелеген чикли. Берәр нәрсәнең бүлдерү бәясе — ул сарыф ителгән вакыт кына түгел, ә аның ике яктагы вакытны да урталай өзүе. Берәр кешене көненә ике тапкыр гына бүлдерсәң дә, ул катлаулы проблемалар өстендә гомумән эшли алмас хәлгә җитә ала.
Мин стартапларның иң башында, алар бер фатирда яшәүче бер-ике кешедән генә торган чакта, ни өчен иң нәтиҗәле булуы турында күп уйландым. Төп сәбәп — аларны бүлдерерлек беркем дә булмауда булырга мөмкин. Теориядә, нигез салучыларның эшен җиңеләйтү өчен кешеләр ялларлык акчага ия булулары яхшы кебек. Ләкин эштән башың чыкмау өзлексез бүлдерелеп торуга караганда яхшырак булырга мөмкин. Стартапны гади офис хезмәткәрләре — Б-тибындагы прокрастинаторлар — белән тулыландыра башлауга, бөтен компания аларның ешлыгында тирбәлә башлый. Аларның эше бүлдерүләргә корылган, һәм тиздән сез дә шундыйга әйләнәсез.
Вак йомышлар зур проектларны шулкадәр оста үтерә ки, күпләр аларны нәкъ шул максаттан файдалана. Мәсәлән, роман язарга карар кылган кеше кинәт өйне җыештырырга кирәклеген ачыклый. Роман яза алмаган кешеләр көннәр буе буш кәгазь каршында берни язмыйча утырып уңышсызлыкка очрамый. Алар моны мәчене ашатып, фатирга кирәкле әйбер алырга чыгып, дусты белән кофе эчәргә очрашып, электрон почтаны тикшереп эшлиләр. «Минем эшләргә вакытым юк», — диләр алар. Һәм аларның вакыты чыннан да юк; алар моның нәкъ шулай булуын үзләре тәэмин иттеләр.
(Шулай ук эшләргә урын булмау дигән бер вариант та бар. Моның дәвасы — билгеле кешеләрнең эшләгән урыннарына барып, аларның ни дәрәҗәдә яраксыз булуын күрү.)
Мин үзем дә төрле вакытта бу ике сылтауны да кулландым. Соңгы 20 ел эчендә мин үземне эшләргә мәҗбүр итү өчен бик күп хәйләләр өйрәндем, ләкин хәзер дә һәрвакыт җиңеп чыга алмыйм. Кайбер көннәрдә чын эшне башкарып чыгам. Башка көннәр вак йомышлар белән йотыла. Һәм мин беләм, гадәттә бу үземнең гаебем: катлаулы проблема белән йөзгә-йөз очрашмас өчен, мин йомышларның көнемне ашап бетерүенә юл куям.
Прокрастинациянең иң куркыныч формасы — танылмаган Б-тибындагы прокрастинация, чөнки ул прокрастинация кебек тоелмый. Сез «эшләрне башкарып барасыз». Бары тик кирәкмәгән эшләрне генә.
Эшләр исемлегеннән пунктларны сызуга басым ясаган прокрастинация турындагы теләсә кайсы киңәш тулы булмау гына түгел, ә ачыктан-ачык адаштыручы булып тора, әгәр дә ул эшләр исемлегенең үзе Б-тибындагы прокрастинация формасы булу ихтималын исәпкә алмый икән. Чынлыкта, «ихтимал» сүзе монда артык йомшак яңгырый. Барысының да диярлек исемлеге шундый. Әгәр сез кулыгыз җитә алырлык иң зур нәрсәләр өстендә эшләмисез икән, күпме эш башкаруыгызга карамастан, сез Б-тибындагы прокрастинация белән шөгыльләнәсез.
Ричард Һәммиң үзенә дан китергән Сез һәм сезнең тикшеренүләрегез исемле эссесында (мин аны нинди генә эш белән шөгыльләнсәләр дә, амбицияле һәркемгә укырга киңәш итәм) үзегезгә өч сорау бирергә тәкъдим итә: Сезнең өлкәдә иң мөһим проблемалар нинди?
Сез аларның берсе өстендә эшлисезме?
Ни өчен юк? Һәммиң мондый сорауларны бирә башлаганда Bell Labs оешмасында эшли иде. Теориядә андагы һәркем үз өлкәсендәге иң мөһим мәсьәләләр өстендә эшли алырга тиеш иде. Бәлки, һәркем дөньяда бертигез зур эз калдыра алмыйдыр; белмим; ләкин сәләтләрегез нинди генә булса да, аларны максималь сыный торган проектлар бар. Димәк, Һәммиң күнегүен гомумиләштереп болай әйтергә була:
Сез эшли алырлык иң яхшы нәрсә нәрсә ул, һәм ни өчен сез аның өстендә эшләмисез?
Күпчелек кеше бу сораудан читләшәчәк. Мин үзем дә аннан качам; аны биттә күрәм дә тиз генә чираттагы җөмләгә күчәм. Һәммиң элек кешеләр янына барып моны турыдан-туры сорый торган иде, һәм бу аңа популярлык өстәмәде. Ләкин бу — амбицияле һәр кеше күз алдында тотарга тиешле сорау.
Кыенлыгы шунда: бу кармак кабы белән сез бик зур балык эләктерергә мөмкинсез. Яхшы эш башкару өчен яхшы проектлар табу гына җитми. Аларны тапкач, үзегезне алар өстендә эшләргә мәҗбүр итәргә кирәк, ә бу бик кыен булырга мөмкин. Проблема зуррак булган саен, үзеңне аның өстендә эшләргә мәҗбүр итү кыенрак.
Әлбәттә, кешеләрнең билгеле бер проблема өстендә эшләүне кыен табуларының төп сәбәбе — аннан ләззәт алмауларында. Бигрәк тә яшь чакта, үзегезгә чыннан да ошамаган эшләр белән шөгыльләнгәнегезне еш күрәсез — мәсәлән, бу абруйлы булып күренгәнгә, яисә моны сезгә йөкләгәннәре өчен. Аспирантларның күбесе үзләренә чыннан да ошамаган зур проблемалар белән катып кала, шуңа күрә аспирантура прокрастинация белән синонимлаша.
Ләкин хәтта эшләгән эшегез үзегезгә ошаса да, үзегезне зур проблемаларга караганда кечкенәләре өстендә эшләргә мәҗбүр итү җиңелрәк. Ни өчен? Ни өчен зур мәсьәләләр өстендә эшләү шулкадәр кыен? Бер сәбәбе шунда: сез күз күреме киләчәктә бернинди бүләк алмаска мөмкинсез. Әгәр бер-ике көндә тәмамлап була торган нәрсә өстендә эшләсәгез, тиздән эшне башкарып чыгуның рәхәт хисен кичерергә өметләнә аласыз. Әгәр бүләк билгесез рәвештә ерак киләчәктә булса, ул шулкадәр чын булып күренми.
Кешеләрнең зур проектлар өстендә эшләмәвенең тагын бер сәбәбе, иронияле булса да, вакытны бушка уздырудан курку. Әгәр алар җиңелсә? Димәк, аңа сарыф ителгән бөтен вакыт юкка чыгачак. (Чынлыкта, мөгаен, алай булмас, чөнки катлаулы проектлар өстендә эшләү һәрвакыт диярлек ниндидер нәтиҗәгә китерә.)
Ләкин зур проблемалардагы кыенлык тиз арада бүләк вәгъдә итмәүләре һәм күп вакытны әрәм итүгә китерә алулары белән генә чикләнми. Барысы да шуннан гына торса, алар каенана-кайнатаң янына кунакка барудан да начаррак булмас иде. Монда тагын да тирәнрәк нәрсә бар. Зур проблемалар коточкыч куркыныч. Аларга йөзгә-йөз карауда диярлек физик авырту бар. Бу сезнең фантазиягезгә тузан суыргыч тоташтыруга охшаш. Барлык башлангыч идеяләрегез шунда ук суырып алына, башкасы калмый, ә тузан суыргыч һаман суыруын дәвам итә.
Зур проблеманың күзенә туп-туры карый алмыйсыз. Аңа читтәнрәк, бераз кырыннан килергә кирәк. Ләкин почмакны төгәл көйләргә кирәк: сез зур проблема белән җитәрлек дәрәҗәдә турыдан-туры очрашырга тиешсез, шул рәвешле аннан бөркелгән дулкынлануны тоя алырсыз, әмма ул сезне фалиҗ суккандай хәрәкәтсез калдырырлык дәрәҗәдә үк түгел. Бер кузгалгач, почмакны кыса аласыз, нәкъ җилкәнле көймә кузгалып киткәч, җилгә якынрак йөзә алган кебек.
Әгәр зур нәрсәләр өстендә эшләргә телисез икән, үзегезне моны эшләргә хәйлә белән күндерү зарур кебек. Сез зур нәрсәләргә әверелә алырлык кечкенә нәрсәләр өстендә эшләргә, яисә бер-бер артлы зуррак нәрсәләргә күчәргә, яисә мораль йөкне хезмәттәшләр белән бүлешергә тиешсез. Мондый хәйләләргә бәйле булу көчсезлек билгесе түгел. Иң яхшы эшләр нәкъ менә шулай башкарылган.
Үзләрен зур нәрсәләр өстендә эшләргә мәҗбүр итә алган кешеләр белән сөйләшкәндә, мин аларның барысы да вак йомышларны читкә тибәрүен һәм моның өчен үзләрен гаепле хис итүен күрәм. Мин аларның гаеп тойгысы кичерергә тиеш дип уйламыйм. Эшлисе эш һәркемнең көченнән килгәннән күбрәк. Шуңа күрә булдыра алган иң яхшы эшен башкаручы кеше һичшиксез күп кенә йомышларны эшләми калдырачак. Моның аркасында борчылу ялгыш кебек тоела.
Минемчә, прокрастинация проблемасын «чишү» юлы — эшләр исемлегенең сезне этеп баруына юл кую урынына, үзегезне соклану һәм ләззәт хисенең әйдәп баруына ирек бирүдә. Үзегезгә чыннан да ошаган амбицияле проект өстендә эшләгез, җилгә мөмкин кадәр якынрак йөзегез, һәм сез нәкъ менә эшләми калырга тиешле нәрсәләрне эшләми калдырачаксыз.
Моның караламаларын укыганнары өчен Тревор Блэквеллга, Джессика Ливингстонга һәм Роберт Морриска рәхмәт.