Мен білетін ең мықты адамдардың барлығы дерлік сұмдық прокрастинаторлар. Ендеше, прокрастинация әрдайым жаман нәрсе емес болуы мүмкін бе?
Прокрастинация туралы жазатын адамдардың көбі одан қалай арылу керектігін айтады. Бірақ, шындап келгенде, бұл мүмкін емес. Сіз айналысуға болатын істердің саны шексіз. Қандай іспен айналыссаңыз да, қалған нәрселердің барлығымен айналыспайсыз. Сондықтан мәселе прокрастинациядан қалай қашуда емес, қалай дұрыс прокрастинация жасауда.
Бір нәрсемен айналысудың орнына не істейтініңізге байланысты прокрастинацияның үш түрі бар: сіз (а) түк істемеуіңіз, (б) онша маңызды емес нәрсемен айналысуыңыз немесе (в) одан да маңыздырақ нәрсемен айналысуыңыз мүмкін. Меніңше, осы соңғы түрі — жақсы прокрастинация.
Бұл қандай да бір қызықты сұрақ туралы ойланып тұрып, сақалын қыруды, тамақтануды, тіпті қайда бара жатқанына қарауды да ұмытып кететін «аңқау профессордың» бейнесі. Оның ой-санасы күнделікті өмірден тыс жерде, өйткені ол басқа бір әлемде қауырт жұмыс істеп жатыр.
Мен білетін ең мықты адамдардың барлығының прокрастинатор екені осы мағынада. Олар В-типті прокрастинаторлар: олар үлкен істермен айналысу үшін ұсақ-түйек істерді кейінге қалдырады.
«Ұсақ-түйек іс» деген не? Шамамен айтқанда, бұл сіздің некрологыңызда аталып өтуге титтей де мүмкіндігі жоқ жұмыс. Сол сәтте сіздің ең үздік еңбегіңіз қайсысы болып шығарын дөп басып айту қиын (бұл Шумер ғибадатханасының сәулеті туралы фундаменталды еңбегіңіз бола ма, әлде бүркеншік атпен жазған детективтік триллеріңіз бе?), бірақ біржола тізімнен шығарып тастауға болатын тапсырмалар тобы бар: сақал қыру, кір жуу, үй жинау, алғыс хаттарын жазу — күнделікті ұсақ-түйек шаруа деп атауға болатынның бәрі.
Жақсы прокрастинация — нағыз жұмыспен айналысу үшін ұсақ-түйек шаруалардан қашу.
Кем дегенде, белгілі бір мағынада жақсы. Сізден сол шаруаларды істеуді талап ететін адамдар мұны жақсы деп есептемейді. Бірақ егер бір нәтижеге қол жеткізгіңіз келсе, олардың қытығына тиюге тура келеді. Нағыз жұмыспен айналысқысы келетін ең жуас көрінетін адамдардың өзінде ұсақ шаруалардан қашуға келгенде белгілі бір дәрежеде аяусыздық болады.
Хаттарға жауап беру сияқты кейбір шаруаларды елемесеңіз, олар өздігінен жоғалып кетеді (бәлкім, өздерімен бірге достарыңызды да ала кетер). Ал көгалды шабу немесе салық декларациясын тапсыру сияқты басқалары кейінге қалдырған сайын асқына түседі. Негізінде, шаруалардың бұл екінші түрін кейінге қалдыру тиімді болмауы керек. Қалай болғанда да, ерте ме, кеш пе оны істеуге мәжбүр боласыз. Ендеше (мерзімі өткен төлем туралы ескертулерде үнемі айтылатындай) оны неге дәл қазір жасамасқа?
Тіпті осындай шаруаларды да кейінге қалдырудың пайдалы болуының себебі — нағыз жұмысқа ұсақ-түйек шаруалар қажет етпейтін екі нәрсе керек: үлкен уақыт көлемі және тиісті көңіл күй. Егер сізді қандай да бір жоба шабыттандырса, онымен айналысу үшін алдағы бірнеше күнде істеуіңіз керек болған нәрселердің бәрін ысырып тастау түпкілікті ұтыс болуы мүмкін. Иә, ақыры сол шаруаларға қол жеткізген кезде, олар сіздің көп уақытыңызды алуы ықтимал. Бірақ егер сол бірнеше күн ішінде көп шаруа бітіріп тастасаңыз, жалпы алғанда өнімділігіңіз анағұрлым жоғары болады.
Шындығында, бұл дәреже айырмашылығы емес, сапа айырмашылығы болуы мүмкін. Кейбір жұмыс түрлерін кестеге салып, кішкентай үлестермен тиянақты орындағаннан гөрі, шабыт келген кезде ұзақ, үзіліссіз кезеңдерде ғана орындауға болатын шығар. Тәжірибе солай екенін көрсететіндей. Мен ұлы істер атқарған таныстарым туралы ойлағанда, олардың күн тәртібіндегі тізімнен тапсырмаларды біртіндеп сызып отырғанын елестете алмаймын. Мен олардың жаңа бір идеямен жұмыс істеу үшін жасырынып кетіп бара жатқанын елестетемін.
Керісінше, біреуді ұсақ шаруаларды синхронды түрде орындауға мәжбүрлеу оның өнімділігін міндетті түрде шектейді. Жұмысты үзудің зияны оған кеткен уақытта ғана емес, ол үзілістің екі жағындағы уақытты қақ бөліп жіберетіндігінде. Біреудің мазасын күніне бір-екі рет қана алсаңыз, ол қиын мәселелермен мүлде айналыса алмайтын күйге түсуі мүмкін.
Мен стартаптардың неліктен ең басында, пәтерде бір-екі жігіт ғана отырған кезде ең өнімді болатыны туралы көп ойландым. Басты себеп — оларға әлі ешкімнің кедергі келтірмейтіндігінде болуы мүмкін. Теория бойынша, құрылтайшылар жұмыстың бір бөлігін өздері үшін істейтін адамдарды жалдауға жететін ақша тапқанда жақсы сияқты көрінеді. Бірақ жұмыстан шаршаған, үзіліске ұшырағаннан әлдеқайда жақсырақ болуы мүмкін. Стартапты қарапайым кеңсе қызметкерлерімен — Б-типті прокрастинаторлармен — сұйылтып алғаннан кейін, бүкіл компания солардың толқынында тербеле бастайды. Олар үзілістермен өмір сүреді, көп ұзамай сіз де солай боласыз.
Ұсақ-түйек шаруалар үлкен жобаларды өлтіруге соншалықты тиімді болғандықтан, көптеген адамдар оларды дәл осы мақсатта пайдаланады. Мысалы, роман жазуға бекінген адам кенеттен үйді жинау керек екенін байқайды. Роман жаза алмаған адамдар оны бірнеше күн бойы бос қағаздың алдында ештеңе жазбай отыру арқылы сәтсіздікке ұшыратпайды. Олар мысықты тамақтандырады, пәтерге қажетті бірдеңе сатып алуға шығады, доспен кофе ішуге кездеседі, электрондық поштаны тексереді. «Жұмыс істеуге уақытым жоқ», — дейді олар. Және расында да уақыты болмайды; олар оның солай болуын өздері қамтамасыз етті.
(Сондай-ақ жұмыс істейтін орынның жоқтығы туралы нұсқа да бар. Мұның емі — атақты адамдардың жұмыс істеген жерлеріне барып, олардың қаншалықты қолайсыз болғанын көру.)
Мен де әр кезде осы екі сылтауды да қолданғанмын. Соңғы 20 жылда өзімді жұмыс істетудің көптеген айла-тәсілдерін үйрендім, бірақ қазірдің өзінде әрдайым жеңіске жете бермеймін. Кейбір күндері нағыз жұмысты бітіремін. Басқа күндерді ұсақ шаруалар жеп қояды. Бұған көбіне өзім кінәлі екенімді білемін: қиын мәселемен бетпе-бет келуден қашу үшін күнді ұсақ шаруалардың жеп қоюына жол беремін.
Прокрастинацияның ең қауіпті түрі — мойындалмаған Б-типті прокрастинация, өйткені ол прокрастинация сияқты сезілмейді. Сіз «шаруаларды тындырып жатырсыз». Тек қате шаруаларды.
Егер күн тәртібіндегі тізімнің өзі Б-типті прокрастинацияның бір түрі болуы мүмкін екенін ескермесе, тапсырмаларды тізімнен сызып тастауға бағытталған кез келген кеңес толық емес қана емес, тіпті тікелей адастырушы болып табылады. Шындығында, «мүмкіндік» тым әлсіз сөз. Барлығында дерлік солай. Егер сіз айналысуға болатын ең үлкен істермен айналыспайынша, қаншалықты көп шаруа тындырғаныңызға қарамастан, Б-типті прокрастинациямен айналысып жатырсыз.
Ричард Хэмминг өзінің әйгілі «Сіз және сіздің зерттеуіңіз» атты эссесінде (мен оны немен айналысса да, кез келген өршіл адамға оқуға кеңес беремін) өзіңізге үш сұрақ қоюды ұсынады: Сіздің салаңыздағы ең маңызды мәселелер қандай?
Сіз солардың бірімен айналысып жатырсыз ба?
Неге айналыспайсыз? Хэмминг мұндай сұрақтарды қоя бастағанда Bell Labs-те болатын. Негізінде, ондағы кез келген адам өз саласындағы ең маңызды мәселелермен айналыса алуы керек еді. Бәлкім, әркім бірдей әлемде өшпес із қалдыра алмас; мен білмеймін; бірақ қабілетіңіз қандай болса да, оны шегіне дейін дамытатын жобалар бар. Сондықтан Хэммингтің жаттығуын былайша жалпылауға болады:
Сіз айналысуға болатын ең жақсы іс қандай және неге онымен айналыспай жатырсыз?
Көптеген адамдар бұл сұрақтан қашқақтайды. Менің өзім де одан қашамын; оны беттен көремін де, тез арада келесі сөйлемге өтіп кетемін. Хэмминг адамдарды аралап, осы сұрақты тура қоятын, бұл оны онша сүйкімді қылған жоқ. Бірақ бұл — кез келген өршіл адам бетпе-бет келуі тиіс сұрақ.
Мәселе мынада: бұл қармаққа өте үлкен балық түсіп қалуы мүмкін. Жақсы жұмыс істеу үшін жақсы жобаларды табу жеткіліксіз. Оларды тапқаннан кейін өзіңізді олармен жұмыс істеуге мәжбүрлеуіңіз керек, ал бұл қиын болуы мүмкін. Мәселе неғұрлым үлкен болса, өзіңізді онымен жұмыс істеуге мәжбүрлеу соғұрлым қиын болады.
Әрине, адамдардың белгілі бір мәселемен жұмыс істеуін қиын деп табуының басты себебі — олар одан ләззат алмайды. Әсіресе жас кезіңізде өзіңізге онша ұнамайтын нәрселермен айналысып жүргеніңізді жиі байқайсыз — мысалы, бұл беделді болып көрінгендіктен немесе оны істеу сізге тапсырылғандықтан. Магистранттар мен докторанттардың көбі өздеріне онша ұнамайтын үлкен мәселелермен айналысудан бас көтере алмайды, сондықтан аспирантура прокрастинацияның синониміне айналған.
Бірақ жұмыс істеп жатқан ісіңіз өзіңізге ұнаса да, өзіңізді үлкен мәселелерден гөрі кішігірім мәселелермен айналысуға көндіру оңайырақ. Неге? Неліктен үлкен мәселелермен жұмыс істеу соншалықты қиын? Бір себебі — жақын болашақта ешқандай марапат алмауыңыз мүмкін. Егер сіз бір-екі күнде бітіре алатын іспен айналыссаңыз, жақын арада жетістікке жетудің жағымды сезімін күтуге болады. Ал егер марапат бұлыңғыр болашақта болса, ол соншалықты шынайы болып көрінбейді.
Адамдардың үлкен жобалармен айналыспауының тағы бір себебі, парадоксалды түрде, уақытты босқа өткізуден қорқу. Егер сәтсіздікке ұшыраса ше? Онда оған жұмсалған барлық уақыт босқа кетеді. (Шындығында, олай болмауы мүмкін, өйткені қиын жобалармен жұмыс істеу әрдайым дерлік белгілі бір нәтижеге әкеледі.)
Бірақ үлкен мәселелердің қиындығы олардың бірден қайтарым уәде етпейтінінде және көп уақытыңызды босқа кетіруі мүмкін екендігінде ғана емес. Егер бәрі осымен шектелсе, олар қайын жұртқа қонаққа барудан жаман болмас еді. Мұнда одан да зор мәселе бар. Үлкен проблемалар қорқынышты. Олармен бетпе-бет келуде физикалық дерлік ауырсыну бар. Бұл сіздің қиялыңызға шаңсорғыш жалғанған сияқты. Сіздің барлық бастапқы идеяларыңыз лезде сорылып кетеді, басқа идеяларыңыз жоқ, ал шаңсорғыш әлі де сорып жатыр.
Үлкен мәселенің көзіне тым тура қарауға болмайды. Оған сәл жанамалап келу керек. Бірақ бұрышты дұрыс реттеу қажет: үлкен мәселеге жеткілікті дәрежеде бетпе-бет қарауыңыз керек, осылайша одан тарайтын толқудың бір бөлігін сезіне аласыз, бірақ бұл сізді тұралатып тастайтындай дәрежеде болмауы тиіс. Желкенді қайық қозғалысқа түскеннен кейін желге жақынырақ жүзе алатыны сияқты, сіз де алға жылжыған сайын бұрышты тарылта аласыз.
Егер сіз үлкен істермен айналысқыңыз келсе, өзіңізді алдап көндіруге тура келетін сияқты. Үлкен нәрсеге айналуы мүмкін кішігірім істермен айналысуыңыз керек, немесе біртіндеп үлкенірек істермен айналысуыңыз керек, не болмаса серіктестермен моральдық жүктемені бөлісуіңіз керек. Мұндай қулықтарға сүйену әлсіздіктің белгісі емес. Ең үздік жұмыстар дәл осылай жасалған.
Үлкен істермен айналысуға өзін көндіре білген адамдармен сөйлескенде, олардың барлығы ұсақ шаруаларды ысырып тастайтынын және бәрі осы үшін өзін кінәлі сезінетінін байқаймын. Меніңше, олар кінәлі сезінбеуі керек. Әрбір адамның қолынан келетінінен гөрі істелуі керек іс әлдеқайда көп. Сондықтан қолынан келетін ең жақсы жұмысты істейтін адам көптеген ұсақ-түйек шаруаларды амалсыз аяқсыз қалдырады. Бұл үшін өзіңді жайсыз сезіну қателік сияқты.
Менің ойымша, прокрастинация мәселесін «шешудің» жолы — сізді күн тәртібіндегі тізім итермелегенше, қуаныш пен шабыттың жетелеуіне жол беру. Өзіңізге шынайы ләззат сыйлайтын өршіл жобамен айналысыңыз және желге барынша жақын жүзіңіз, сонда сіз дәл аяқталмауы тиіс нәрселерді аяқсыз қалдырасыз.
Осының нобайын оқып шыққаны үшін Тревор Блэквеллге, Джессика Ливингстонға және Роберт Морриске алғыс білдіремін.