Бала сағымда мин ун һигеҙенсе быуаттағы Японияның Оока Тадасукэ исемле билдәле судьяһы тураһында хикәйәләр китабын уҡығайным. Ул ҡараған эштәрҙең береһен аш-һыу кибете хужаһы ҡуҙғатҡайны. Дөгө генә һатып алырға хәле еткән ярлы бер студент, аш-һыу кибетенән сыҡҡан тәмле еҫтәрҙән ләззәт алып, дөгөһөн ашап ултырған. Хужа студенттан үҙе ләззәт алған еҫтәр өсөн аҡса түләүен талап иткән.
Студент уның еҫтәрен урлай ине бит!
RIAA һәм MPAA ойошмаларының кешеләрҙе музыка һәм фильмдар урлауҙа ғәйепләгәнен ишеткәндә, был хикәйә йыш ҡына иҫемә төшә.
Еҫтәрҙе милек тип иҫәпләү беҙгә көлкө булып күренә. Ләкин мин еҫтәр өсөн хаҡ алып була торған шарттарҙы күҙ алдына килтерә алам. Әйтәйек, беҙ һауаны литрлап һатып алырға мәжбүр булған Ай базаһында йәшәйбеҙ, ти. Һауа менән тәьмин итеүселәрҙең өҫтәмә хаҡҡа хуш еҫтәр ҡушыуын күҙ алдына килтереүе ауыр түгел.
Еҫтәрҙе милек тип иҫәпләү беҙгә көлкө булып күренеүенең сәбәбе — был ҡағиҙәнең ғәмәлдә эшләмәйәсәгендә. Әммә Ай базаһында ул эшләр ине.
Нимәнең милек тип һаналыуы уны милек тип иҫәпләүҙең һөҙөмтәле булыу-булмауына бәйле. Һәм был үҙгәрә ала ғына түгел, ә үҙгәрҙе лә. Кешеләр (кеше һәм һәр ваҡыт төшөнсәләрен нисек билдәләүгә ҡарап) һәр ваҡыт үҙҙәре менән йөрөткән ваҡ-төйәк әйберҙәрҙе үҙ милке тип иҫәпләгәндер. Ләкин һунарсы-сүпләүселәр, мәҫәлән, ергә беҙҙең кеүек милек итеп ҡарамаған. [1]
Бик күп кешеләрҙең милекте берҙән-бер һәм үҙгәрмәҫ билдәләмәгә эйә тип уйлауының сәбәбе — уның билдәләмәһенең бик яй үҙгәреүендә. [2] Ләкин беҙ тап ошондай үҙгәреш уртаһында торабыҙ. Тауыш яҙҙырыу лейблдары һәм киностудиялар үҙҙәре етештергән нәмәне элек Ай базаһында көпшәләр аша ташылған һауа кеүек тарата ине. Әммә селтәрҙәр барлыҡҡа килеү менән, беҙ һуларлыҡ атмосфераһы булған планетаға күскән кеүекбеҙ. Хәҙер мәғлүмәт еҫтәр кеүек тарала. Һәм үҙ теләктәрен ысынбарлыҡ тип ҡабул итеү менән ҡыҫҡа ваҡытлы ҡомһоҙлоҡтоң ҡушылыуы арҡаһында лейблдар менән студиялар, барыбыҙҙы ла уларҙың еҫтәрен урлауҙа ғәйепләп, шул аш-һыу кибете хужаһы хәленә ҡалды.
(Ҡыҫҡа ваҡытлы ҡомһоҙлоҡ тип әйтеүемдең сәбәбе — лейблдар һәм студияларҙың төп проблемаһы улар менән идара итеүселәрҙең компания өлөшөнөң ҡиммәте менән түгел, ә бонустар менән кыҙыҡһыныуында. Әгәр улар компанияның оҙайлы ҡиммәтен уйлаһа, технологик үҙгәрештәргә ҡаршы көрәшеү урынына уларҙан файҙаланыу юлдарын эҙләр ине. Ләкин яңы нәмәләр төҙөү бик оҙаҡ ваҡытты ала. Уларҙың бонустары ошо йылғы килемгә бәйле, ә килемде арттырыуҙың иң яҡшы юлы — булған нәмәнән тағы ла күберәк аҡса һығып алыу.)
Тимәк, был нимәне аңлата? Кешеләр контент өсөн хаҡ алырға тейеш түгелме? Был һорауға бер төрлө генә «эйе» йәки «юҡ» тигән яуап юҡ. Контент өсөн хаҡ алыу мөмкин һәм һөҙөмтәле булған осраҡта ғына кешеләр уның өсөн хаҡ алырға тейеш.
Ләкин «һөҙөмтәле» тигәндә мин «яуапһыҙ ҡалып булған саҡта» тигәнгә ҡарағанда нәфисерәк нәмәне күҙ уңында тотам. Мин кешеләрҙең бының өсөн йәмғиәтте боҙоп ташламайынса контент өсөн хаҡ ала алыуын күҙ уңында тотам. Сөнки Ай базаһында еҫтәр һатҡан компаниялар, беҙ бында мохтаж булмаһаҡ та, барыбыҙҙы ла көпшәләр аша һуларға мәжбүр иткән закондарҙы уңышлы үткәрә алһа, уларҙы Ерҙә лә һатыуҙы дауам итә алыр ине.
Лейблдар һәм студиялар ҡулланған аҡылһыҙ хоҡуҡи сараларҙа ошо төҫмөр бик күп. Гәзиттәр һәм журналдар ҙа тап шундай уҡ ауыр хәлдә, ләкин улар, исмаһам, дәрәжә менән юҡҡа сыға. RIAA һәм MPAA, ҡулдарынан килһә, беҙҙе көпшәләр аша һуларға мәжбүр итер ине.
Ахыр сиктә бөтәһе лә ябай аҡылға ҡайтып ҡала. Иҫкәртеү-яstageлау сараһы сифатында осраҡлы һайланған кешеләргә ҡаршы күпләп суд дәғүәләре асып хоҡуҡ системаһын ҡуптарырға маташҡанда йәки ҡабул ителһә Интернетты емерәсәк закондар өсөн лобби яһағанда, был — эшләмәй торған милек билдәләмәһен ҡулланыуығыҙҙың асыҡтан-асыҡ дәлиле.
Тап бына шуның өсөн дә эшләп килгән демократиялар һәм күп кенә суверенлы дәүләттәр булыуы файҙалы. Әгәр донъяла берҙән-бер автократик хөкүмәт булһа, лейблдар һәм студиялар милек билдәләмәһен үҙҙәре теләгәнсә итерлек закондарҙы һатып ала алыр ине. Ләкин, бәхеткә күрә, әле лә АҠШ-тың авторлыҡ хоҡуғы колонияһы булмаған илдәр бар, һәм хатта АҠШ-тың үҙендә лә сәйәсмәндәр, етерлек һанда йыйылғанда, ысын һайлаусыларҙан ҡурҡа кеүек. [3]
АҠШ менән идара итеүселәргә һайлаусыларҙың йәки башҡа илдәрҙең уларҙың ихтыярына буйһоноуҙан баш тартыуы оҡшамаҫҡа мөмкин, ләкин законды үҙ маҡсаттарына яраҡлаштырырға тырышыусылар өсөн берҙән-бер һөжүм нөктәһе булмауы беҙҙең барыбыҙҙың да мәнфәғәтендә. Шәхси милек — ғәйәт файҙалы идея, моғайын, беҙҙең иң ҙур асыштарыбыҙҙың береһелер. Әлегәсә уның һәр яңы билдәләмәһе беҙгә матди муллыҡ өҫтәй килде. [4] Иң яңыһы ла шулай булыр тип фаразлау урынлы. Бер нисә йоғонтоло кеше яңыртырға ялҡауланғанға күрә генә барыбыҙға ла элекке, иҫкергән версияны ҡулланыуҙы дауам итергә тура килһә, был ҙур бәлә булыр ине.
Иҫкәрмәләр
[1] Һунарсы-сүпләүселәр тураһында күберәк белергә теләһәгеҙ, мин Элизабет Маршалл Томастың The Harmless People һәм The Old Way китаптарын ныҡ тәҡдим итәм.
[2] Шулай ҙа милек билдәләмәһенең үҙгәреүе күбеһенсә технологик прогресс менән бәйле, ә технологик прогресс тиҙләнгәнлектән, милек билдәләмәһенең үҙгәреү тиҙлеге лә артыр тип фаразларға була. Был йәмғиәттәр өсөн бындай үҙгәрештәргә лайыҡлы яуап бирә алыу тағы ла мөһимерәк тигәнде аңлата, сөнки улар туҡтауһыҙ арта барған тиҙлек менән киләсәк.
[3] Минең белеүемсә, «авторлыҡ хоҡуғы колонияһы» («copyright colony») терминын тәүге тапҡыр Майлз Питерсон ҡулланған.
[4] Технологиялар торошо милек билдәләмәһенең ябай ғына функцияһы түгел. Улар бер-береһен сикләй. Ләкин шулай булғас, технологиялар торошона йоғонто яһамайынса (һәм, моғайын, зыян килтермәйенсә) милек билдәләмәһен үҙгәртеп булмай. СССР тарихы быға асыҡ миҫал булып тора.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Сэм Альтманға һәм Джефф Ралстонға рәхмәт белдерәм.