Бала кезімде он сегізінші ғасырдағы Жапонияның әйгілі судьясы Оока Тадасукэ туралы әңгімелер кітабын оқыған едім. Ол қараған істердің бірін асхана иесі қозғаған болатын. Тек күріш алуға ғана шамасы жететін бір кедей студент асханадан шыққан дәмді тамақтың иісіне тамсанып, өз күрішін жеп отырады. Ал асхана иесі студенттен сол тамсанған иістері үшін ақша төлеуін талап етеді.
Студент оның иістерін ұрлап жатқан болып шықты!
RIAA мен MPAA ұйымдарының адамдарды музыка мен фильмдерді ұрлады деп айыптағанын естігенде, осы оқиға жиі есіме түседі.
Иісті меншік деп қарастыру бізге күлкілі көрінеді. Бірақ мен иіс үшін ақы алуға болатын жағдайларды елестете аламын. Айталық, біз ауаны литрлеп сатып алуға мәжбүр болатын ай базасында өмір сүріп жатырмыз делік. Онда ауа жеткізушілердің қосымша ақыға хош иістер қосқанын көз алдыма еркін елестете аламын.
Иісті меншік ретінде қарастырудың бізге ақылға сыйымсыз болып көрінуінің себебі — бұлай істеу тиімсіз болар еді. Алайда, бұл ай базасында жұмыс істер еді.
Ненің меншік болып саналатыны оны меншік ретінде қарастырудың қаншалықты тиімді екеніне байланысты. Бұл түсінік тек өзгеруі мүмкін ғана емес, ол расында да өзгерді. Адамдар барлық уақытта (адам және барлық уақыт дегенді қалай түсінсек те) өзімен бірге алып жүретін шағын заттарды меншік деп санаған шығар. Бірақ аңшы-терімшілер, мысалы, жерді біз секілді меншік деп қарастырмаған. [1]
Көптеген адамдардың меншікті жалғыз әрі өзгермейтін анықтамаға ие деп ойлауының себебі — оның анықтамасы өте баяу өзгереді. [2] Бірақ қазір біз дәл сондай өзгерістің ортасында тұрмыз. Дыбыс жазу студиялары мен киностудиялар бұрын өз өнімдерін ай базасындағы құбырлар арқылы тасымалданатын ауа сияқты тарататын. Ал желілердің пайда болуымен біз тыныс алуға болатын атмосферасы бар ғаламшарға көшіп келгендей болдық. Деректер енді иіс сияқты тарайды. Орындалмас қиял мен қысқа мерзімді ашкөздіктің кесірінен дыбыс жазу лейблдері мен киностудиялар өздерін барлығымызды иістерін ұрлады деп айыптаған әлгі асхана иесінің күйіне түсірді.
(Қысқа мерзімді ашкөздік дейтін себебім — лейблдер мен киностудиялардың түпкі проблемасы мынада: оларды басқаратын адамдарды компанияның құны (equity) емес, бонустар қызықтырады. Егер оларға капитал үлесі маңызды болса, технологиялық өзгерістермен күресудің орнына, оларды өз пайдасына жаратудың жолдарын іздеген болар еді. Бірақ жаңа нәрселерді жасау тым көп уақыт алады. Олардың бонустары осы жылдың табысына байланысты, ал оны көбейтудің ең оңай жолы — бұрыннан істеп келе жатқан нәрселерінен көбірек ақша сығып алу.)
Сонымен, бұл нені білдіреді? Адамдар контент үшін ақы алмауы керек пе? Бұл сұраққа бір ғана "иә" немесе "жоқ" деген жауап жоқ. Адамдар контент үшін ақы алу тиімді әрі нәтижелі болған жағдайда ғана оған ақы алуы керек.
Бірақ "нәтижелі болу" дегенде мен "жазасыз қалған жағдайда" дегеннен гөрі әлдеқайда тереңірек мағынаны айтып отырмын. Бұл — адамдар контент үшін ақы алғанда, ол үшін қоғамды бұрмалап бүлдірмеуі керек дегенді білдіреді. Өйткені ай базасында иіс сататын компаниялар, егер біз мұнда мұқтаж болмасақ та, бәрімізді төменде де құбырлар арқылы тыныс алуға мәжбүрлейтін заңдарды сәтті лоббилей алса, Жерде де оларды сатуды жалғастыра алар еді.
Лейблдер мен студиялардың қабылдап жатқан ақылға сыймайтын құқықтық шаралары осыған қатты ұқсайды. Газеттер мен журналдардың да жағдайы мәз емес, бірақ олар тым болмаса абыроймен кері шегініп жатыр. Ал RIAA мен MPAA-ның қолынан келсе, бізді құбыр арқылы тыныс алуға мәжбүрлер еді.
Түптеп келгенде, бәрі қарапайым парасаттылыққа тіреледі. Кездейсоқ таңдалған адамдарға жаппай сот істерін қозғау арқылы құқықтық жүйені үлгілі жазалау құралы ретінде теріс пайдалансаңыз немесе қабылданған жағдайда Интернетті талқандайтын заңдарды лоббилесеңіз, бұл сіздің қолданып отырған меншік анықтамаңыздың іске аспайтынының (ipso facto) айқын дәлелі болып табылады.
Міне, осы жерде жұмыс істейтін демократиялар мен бірнеше егемен мемлекеттердің болғаны көмектеседі. Егер әлемде бір ғана автократиялық үкімет болса, лейблдер мен студиялар меншік анықтамасын өздері қалағандай етіп жасайтын заңдарды сатып алар еді. Бірақ, бақытымызға орай, АҚШ-тың авторлық құқық отарына айналмаған кейбір елдер әлі де бар, тіпті АҚШ-тың өзінде де, саясаткерлер нақты сайлаушылардың саны жеткілікті болса, әлі де олардан қорқатын сияқты. [3]
АҚШ-ты басқарып отырғандарға сайлаушылардың немесе басқа елдердің олардың ырқына көнбеуі ұнамауы мүмкін, бірақ түптеп келгенде, заңды өз мақсаттарына қарай бұрмалауға тырысатын адамдар үшін шабуыл жасайтын жалғыз нүктенің болмауы бәріміздің мүддемізге сай келеді. Жеке меншік — өте пайдалы идея, бәлкім, біздің ең ұлы өнертабыстарымыздың бірі. Осы уақытқа дейін оның әрбір жаңа анықтамасы бізге көбірек материалдық байлық әкелді. [4] Ең жаңа анықтама да солай болады деп топшылау орынды сияқты. Егер бірнеше ықпалды адам жаңартудан ерінгені үшін ғана бәріміз ескірген нұсқаны пайдалануды жалғастыруға мәжбүр болсақ, бұл нағыз апат болар еді.
Ескертпелер
[1] Егер аңшы-терімшілер туралы көбірек білгіңіз келсе, Элизабет Маршалл Томастың The Harmless People және The Old Way кітаптарын оқуды қатты ұсынамын.
[2] Дегенмен, меншік анықтамасының өзгеруіне көбінесе технологиялық прогресс себеп болады, ал технологиялық прогресс үдей түскендіктен, меншік анықтамасының өзгеру қарқыны да тездейді деп болжауға болады. Бұл қоғам үшін мұндай өзгерістерге байыппен жауап бере білудің одан да маңызды екенін білдіреді, өйткені олар барған сайын арта түсетін қарқынмен келеді.
[3] Менің білуімше, "copyright colony" (авторлық құқық отары) терминін алғаш рет Майлз Питерсон қолданған.
[4] Технологияның жай-күйі жай ғана меншік анықтамасының туындысы емес. Олардың әрқайсысы бір-бірін шектейді. Бірақ осылай болған соң, меншік анықтамасын бұзбайынша, технологияның жай-күйіне әсер етпей (және оған зиян тигізбей) қала алмайсыз. КСРО тарихы бұған жарқын мысал бола алады.
Осы эссенің нобайларын оқып шыққаны үшін Сэм Альтман мен Джефф Ралстонға алғыс айтамын.