Бала чагымда мин унсигезенче гасыр Япониясендәге Оока Тадасукэ исемле мәшһүр хөкемдар турында хикәяләр китабы укыган идем. Ул караган эшләрнең берсен азык-төлек кибете хуҗасы кузгаткан иде. Бары тик дөге генә сатып ала алган ярлы бер студент, үз дөгесен ашаганда, шул азык-төлек кибетеннән чыккан тәмле ризык исләреннән ләззәтләнеп утыра торган булган. Хуҗа исә студентның үзе ләззәтләнгән исләр өчен түләвен таләп иткән.
Студент аның исләрен урлаган имеш!
RIAA һәм MPAA оешмаларының кешеләрне музыка һәм фильмнар урлауда гаепләвен ишеткәндә, еш кына хәтеремә шул хикәя килә.
Исләрне милек дип санау безгә мәгънәсез тоела. Ләкин мин исләр өчен акча алып була торган шартларны күз алдына китерә алам. Әйтик, без һаваны литрлап сатып алырга туры килгән ай базасында яшибез ди. Һава сатучыларның өстәмә хакка төрле хуш исләр кушуын мин җиңел күз алдына китерә алам.
Исләрне милек дип күрү безгә көлке күренүнең сәбәбе — моның тормышка ашмаслык булуында. Әмма ай базасында бу эшләр иде.
Нәрсәнең милек саналуы нәрсәне милек буларак карау файда китерүенә бәйле. Һәм бу үзгәрә генә түгел, инде үзгәрде дә. Кешеләр һәрвакыт (кеше һәм һәрвакыт төшенчәләрен ничек кенә билгеләсәк тә) үзләре белән йөртә торган вак-төяк әйберләрне милек дип санаганнардыр. Ләкин аучы-җыючылар, мәсәлән, җиргә без караган кебек милек итеп карамаганнар. [1]
Бик күп кешеләрнең милек бер генә үзгәрмәс билгеләмәгә ия дип уйлау сәбәбе шунда: аның билгеләмәсе бик әкрен үзгәрә. [2] Ләкин без хәзер нәкъ менә шундый үзгәрешләр уртасында яшибез. Тавыш яздыру лейбллары һәм киностудияләр үзләре җитештергән нәрсәне ай базасында торбалар аша җибәрелә торган һава кебек тарата иде. Ә челтәрләр барлыкка килгәч, без нәкъ менә сулыш алырлык атмосферасы булган планетага күчкән кебек булдык. Хәзер мәгълүмат исләр кебек тарала. Һәм, хыялга бирелү белән кыска сроклы комсызлык кушылу нәтиҗәсендә, лейбллар һәм студияләр үзләрен теге азык-төлек кибете хуҗасы хәленә куйдылар — алар безне үз исләрен урлауда гаеплиләр.
(Мин кыска сроклы комсызлык дип әйтәм, чөнки лейбллар һәм студияләрнең төп проблемасы шунда: алар белән идарә итүчеләр компания өлешенә түгел, ә бонусларга кызыга. Әгәр алар компания капитал өлешенә карап эш итсәләр, технологик үзгәрешләргә каршы көрәшү урынына, алардан файдалану юлларын эзләрләр иде. Әмма яңа нәрсәне төзү бик күп вакыт ала. Аларның бонуслары быелгы керемнәргә бәйле, ә керемнәрне арттыруның иң җиңел юлы — үзләрендә булган әйберләрдән күбрәк акча суырып алу.)
Димәк, бу нәрсә аңлата? Кешеләр контент өчен акча ала алмаска тиешме? Бу сорауга гади генә «әйе» яки «юк» дигән җавап юк. Кешеләр контент өчен түләү алу акылга ярашлы булганда гына акча алырга тиешләр.
Ләкин «акылга ярашлы» дигәндә мин «җәзасыз кала алганда» дигәннән тирәнрәк нәрсәне күздә тотам. Мин кешеләрнең моның өчен җәмгыятьне бозмыйча гына контент өчен акча ала алуын күздә тотам. Чөнки ай базасында исләр сатучы компанияләр, кирәк булмаса да, монда да һәммәбезне торбалар аша сулыш алырга мәҗбүр итә торган законнарны үткәрә алсалар, үз товарларын Җирдә дә сатуны дәвам итәрләр иде.
Лейбллар һәм студияләр куллана торган акылсыз юридик чаралар нәкъ шундый төсмергә ия. Гәҗитләр һәм журналлар да шундый ук начар хәлдә, ләкин алар, ким дигәндә, абруйларын саклап юкка чыга. Мөмкинлекләре булса, RIAA белән MPAA безне торбалар аша сулыш алырга мәҗбүр итәр иде.
Асылда барысы да сәламәт акылга кайтып кала. Әгәр сез, кешеләрнең күзен куркыту өчен, очраклы сайланган кешеләргә карата күпләп мәхкәмә дәгъвалары кулланып юридик система белән явызларча файдаланасыз икән, яки кабул ителгән очракта Интернетны җимерәчәк законнарны алга сөрәсез икән, бу — сезнең яраксыз милек билгеләмәсен куллануыгызның ачык (ipso facto) дәлиле.
Эшләп торучы демократияләр һәм күп санлы суверен дәүләтләр булу нәкъ менә шушы урында ярдәмгә килә. Әгәр дөньяда бердәнбер автократик хакимият булса, лейбллар һәм студияләр милек төшенчәсен үзләренә ничек кирәк, шулай билгели торган законнарны сатып алыр иде. Ләкин бәхеткә, АКШның авторлык хокукы колониясе булмаган илләр әле бар, һәм хәтта АКШта да сәясәтчеләр, алар җитәрлек санда булганда, чын сайлаучылардан һаман да курка кебек. [3]
АКШ белән идарә итүчеләргә сайлаучыларның яки башка илләрнең алар ихтыярына буйсынудан баш тартуы ошамаска мөмкин, ләкин законны үз максатларына яраклаштырып бозарга теләүчеләр өчен һөҗүм итәрлек бердәнбер нокта булмавы — барыбызның да мәнфәгатендә. Шәхси милек — гаҗәеп дәрәҗәдә файдалы фикер, бәлки безнең иң бөек ачышларыбызның берседер. Хәзергәчә аның һәр яңа билгеләмәсе безгә үсә баручы матди байлык алып килде. [4] Иң яңасы да шулай ук булыр дип фаразлау урынлы. Берничә кодрәтле кеше яңартулар кертергә иренгән өчен генә, барыбызга да искергән версияне кулланып яшәргә туры килсә, бу чын фаҗига булыр иде.
Искәрмәләр
[1] Аучы-җыючылар турында күбрәк белергә теләсәгез, Элизабет Маршалл Томассның The Harmless People һәм The Old Way китапларын ихлас тәкъдим итәм.
[2] Ләкин милек билгеләмәсендәге үзгәрешләр күбесенчә технологик прогресс аркасында бара, ә технологик прогресс тизләнгәнлектән, милек билгеләмәсенең үзгәрү тизлеге дә артыр, күрәсең. Димәк, җәмгыятьләрнең мондый үзгәрешләргә тыныч һәм зирәк җавап бирә алуы тагын да мөһимрәк була бара, чөнки алар гел үсә баручы тизлек белән киләчәк.
[3] Минем белүемчә, «авторлык хокукы колониясе» терминын беренче тапкыр Майлз Петерсон кулланды.
[4] Технологияләрнең торышы милек билгеләмәсенә генә бәйле түгел. Алар бер-берсен чиклиләр. Ләкин шулай булгач, сез технологияләрнең торышына кагылмыйча (һәм, мөгаен, аңа зыян китермичә) милек билгеләмәсе белән иркенләп эш итә алмыйсыз. СССР тарихы моңа ачык мисал булып тора.
Моның караламаларын укыганнары өчен Сэм Альтманга һәм Джефф Ралстонга рәхмәт белдерәм.