Яңылыҡтарҙан алып музыкаға тиклем барлыҡ төр нәшерселәр ҡулланыусыларҙың башҡаса контент өсөн түләргә теләмәүенә ризаһыҙ. Быны, кәм тигәндә, улар шулай күрә.
Ысынында иһә, ҡулланыусылар бер ҡасан да контент өсөн ысынлап түләмәне, ә нәшерселәр ҙә уны ысынлап һатманы. Әгәр улар һатҡан нәмә контент булһа, ни өсөн китаптарҙың, музыканың йәки киноларҙың хаҡы һәр ваҡыт башлыса форматҡа бәйле булды? Ни өсөн яҡшыраҡ контент ҡыйбатыраҡ торманы? [1]
Time журналының бер һаны 58 бит өсөн 5 доллар тора, йәғни битенә 8,6 цент. The Economist 86 бит өсөн 7 доллар тора, йәғни битенә 8,1 цент. Яҡшыраҡ журналистика ысынында бер аҙ арзаныраҡ.
Нәшерлектең бөтә төрҙәре лә тиерлек, тап шул мәғлүмәт таратыусы матди сараны һатҡан кеүек, ә контенттың бер ниндәй ҙә әһәмиәте юҡ кеүек ойошторолғайны. Мәҫәлән, китап нәшерселәре хаҡтарҙы китаптарҙы баҫтырып сығарыу һәм таратыу сығымдарына ҡарап билдәләй. Китапта баҫылған һүҙҙәргә улар туҡыма етештереүсе үҙ туҡымаларына баҫылған биҙәктәргә ҡараған кеүек ҡарай.
Иҡтисади күҙлектән ҡарағанда, баҫма матбуғат ҡағыҙға өҫтәмә хаҡ ҡуйыу бизнесы менән шөғөлләнә. Иҫке замандағы берәй мөхәррирҙең ҙур яңылыҡ табып алып: «Был күп гәзит һатырға ярҙам итәсәк!» — тип әйткәнен барыбыҙ ҙа күҙ алдына килтерә ала. Ошо «гәзит» урынына «ҡағыҙ» тип яҙһағыҙ, уларҙың бизнес-моделен тасуирларһығыҙ. Уларҙың хәҙер аҙыраҡ аҡса эшләүенең сәбәбе — кешеләргә элекке кеүек күп ҡағыҙ кәрәкмәүендә.
Бер нисә ай элек мин кафела бер дуҫымды осраттым. Үҙем менән New York Times гәзите бар ине, мин уны әле лә ял көндәрендә ара-тирә һатып алам. Китеп барғанда, быға тиклем шул уҡ шарттарҙа һанһыҙ тапҡыр эшләгәнемсә, уға гәзитте тәҡдим иттем. Ләкин был юлы яңы бер нәмә булды. Мин кемгәлер бер файҙаһыҙ нәмә тәҡдим иткәндә тыуа торған оялыу хисе тойҙом. «Һиңә, теге, кисәге яңылыҡтарҙың ҡағыҙға баҫылған нөсхәһе кәрәкме?» — тип һораным. (Уға кәрәкмәй ине.)
Хәҙер, мәғлүмәт таратыусы матди сара юҡҡа сығып барғанда, нәшерселәрҙең һатырлыҡ бер нәмәһе лә ҡалманы. Ҡайһы берәүҙәр контент һатырбыҙ тип уйлай — йәнәһе улар һәр ваҡыт ысынында контент бизнесында булған. Ләкин улар унда булманы, һәм кемдеңдер унда була алыуы ла шикле.
Һатыу
Мәғлүмәт һатыу бизнесында кешеләр һәр ваҡыт булды, ләкин ул тарихи яҡтан нәшерлектән айырым бизнес ине. Һәм ҡулланыусыларға мәғлүмәт һатыу бизнесы һәр ваҡыт икенсел кимәлдә ҡалды. Мин бала саҡта акциялар буйынса кәңәштәр яҙылған бюллетендәр һатҡан кешеләр бар ине; улар шул замандың күсермә яһаусы аппараттары еңел генә күсереп ала алмаһын өсөн төҫлө ҡағыҙға баҫыла торғайны. Был — мәҙәни яҡтан да, иҡтисади яҡтан да нәшерселәр хәҙер йәшәгән донъянан бөтөнләй башҡа донъя.
Кешеләр уның ярҙамында аҡса эшләй аласағына ышанған мәғлүмәт өсөн түләйәсәк. Тап шуға күрә улар акциялар буйынса кәңәштәр биргән бюллетендәр өсөн түләне, һәм тап шуға күрә компаниялар хәҙер Bloomberg терминалдары һәм Economist Intelligence Unit отчеттары өсөн түләй. Ләкин башҡа осраҡта кешеләр мәғлүмәт өсөн түләрме? Тарих быға өмөттө аҙ бирә.
Әгәр аудитория яҡшыраҡ контент өсөн күберәк түләргә әҙер булһа, ни өсөн уны бер кем дә әлегәсә һатманы һуң? Физик мәғлүмәт таратыусылар дәүерендә быны эшләргә бер ниндәй ҙә ҡамасау юҡ ине. Тимәк, баҫма матбуғат һәм музыкаль лейблдар был мөмкинлекте ябай ғына күрмәй ҡалғанмы? Йәки ул ысынында бөтөнләй юҡмы?
Ә iTunes тураһында ни әйтергә? Был кешеләрҙең контент өсөн түләргә әҙер булыуын күрһәтмәйме? Ысынында, әллә ни улай түгел. iTunes — магазиндан бигерәк түләүле юл үткәүеле (шлагбаум). Apple iPod-ҡа алып барған төп юлды үҙ контролендә тота. Улар йырҙарҙың уңайлы исемлеген тәҡдим итә, һәм һеҙ береһен һайлаған һайын, иғтибар итерлек сиктән түбәнерәк ҙурлыҡтағы ҙур булмаған сумманы кредит картағыҙҙан тартып ала.сылда, iTunes кешеләргә әйберҙәр һатып түгел, уларға һалым һалып аҡса эшләй. Һеҙ быны канал үҙегеҙҙеке булғанда ғына эшләй алаһығыҙ, һәм ул саҡта ла унан бик күп аҡса эшләй алмайһығыҙ, сөнки түләү эшләһен өсөн уның һиҙелмәҫлек булыуы кәрәк. Түләү ауырлыҡ тыуҙыра башлау менән, кешеләр уны урап үтеү юлдарын таба башлай, ә цифрлы контент менән быны эшләү бик еңел.
Цифрлы китаптар менән дә хәл ошондай уҡ. Ҡоролманы кем контролдә тота — шарттарҙы ла шул билдәләй. Контенттың мөмкин тиклем арзан булыуы уларҙың мәнфәғәтенә тап килә, һәм улар канал хужаһы булғанлыҡтан, хаҡтарҙы төшөрөү өсөн күп нәмә эшләй ала. Яҙыусылар үҙҙәренә нәшерселәр кәрәк түгеллеген аңлағас, хаҡтар тағы ла түбәнерәк төшәсәк. Китапты баҫтырып сығарыу һәм таратыу — яҙыусы өсөн бик ауыр бурыс, ләкин уларҙың күбеһе файлды селтәргә үҙ аллы йөкләй ала.
Программа тәьминәте (software) ҡаршы миҫал түгелме? Кешеләр өҫтәл компьютерҙары программалары өсөн ҙур аҡса түләй, ә бит ул бары тик мәғлүмәт кенә. Был дөрөҫ, ләкин нәшерселәр программалар тәьминәтенән күп нәмәгә өйрәнә алыр тип уйламайым. Software компаниялары ҙур хаҡ ҡуя ала, сөнки (а) клиенттарҙың күбеһе — компаниялар, ә улар ҡаҡшыған (пират) версиялар ҡулланһа, ҡыйынлыҡтарға тарый, һәм (б) формаһы яғынан бары тик мәғлүмәт булһа ла, программа тәьминәтенә эшләүсе лә, һатып алыусы ла йырға йәки мәҡәләгә ҡарағандан бөтөнләй икенсе төрлө нәмә итеп ҡарай. Photoshop ҡулланыусыһына Photoshop бер кемгә лә теге йәки был йыр йә мәҡәлә кәрәкмәгән кимәлдә кәрәк.
Шуға күрә лә программа тәьминәте булмаған мәғлүмәт өсөн айырым һүҙ — «контент» бар. Программа тәьминәте — бөтөнләй башҡа бизнес. Ҡайһы бер иң ябай программаларҙа, мәҫәлән, ябай уйындарҙа (casual games), программа менән контент араһында сиктәр юйыла. Ләкин улар ғәҙәттә бушлай. Программа етештереүсе компаниялар кеүек аҡса эшләү өсөн нәшерселәргә үҙҙәренә software компанияларына әйләнергә тура килер ине, ә нәшерсе булыу уларға был өлкәлә бер ниндәй өҫтөнлөк бирмәй. [2]
Иң ҙур өмөт биргән ҡаршы тенденция — премиум кабелле каналдар. Кешеләр улар өсөн әле лә түләй. Ләкин тапшырыуҙар алып барыу (broadcasting) — ул нәшерлек түгел: һеҙ ниндәйҙер нәмәнең күсермәһен һатмайһығыҙ. Киноиндустрияның килемдәре яңылыҡтар һәм музыка бизнесындағы кеүек ҡырҡа кәмемәүенең бер сәбәбе — ошонда. Улар нәшерлек донъяһына бер аяғы менән генә баҫҡан.
Киноиндустрия нәшерсегә әйләнмәүгә өлгәшкән кимәлдә нәшерлек проблемаларынан ҡотолоп ҡала ала. Ләкин уларҙың быны ни тиклем яҡшы эшләй алыуының сиктәре бар. Бер тапҡыр нәшерлек — кешеләргә күсермәләр таратыу — контентығыҙҙы таратыуҙың иң тәбиғи юлына әйләнгәс, тик күберәк аҡса эшләгәнегеҙ өсөн генә иҫке таратыу ысулдарына йәбешеп ятыу файҙа бирмәйәсәк. Әгәр контентығыҙҙың бушлай күсермәләре селтәрҙә булһа, һеҙ нәшерлек таратҡан форма менән ярышаһығыҙ, ә был — нәшерсе булыу кеүек үк яман.
Күрәһең, музыка индустрияһындағы ҡайһы бер кешеләр, тыңлаусыларҙы яҙылыу (подписка) өсөн түләргә күнектереп, үткәнгә боролоп уны нәшерлектән айырырға өмөтләнәлер. Әгәр улар һеҙ mp3 итеп ала алған шул уҡ файлдарҙы ябай ғына ағымлы тапшырыу (стриминг) аша бирә икән, бының уңышлы булыуы икеле.
Артабан ни булыр
Контентты һата алмаһағыҙ, нәшерлек менән ни булыр? Һеҙҙең ике юлығыҙ бар: уны бушлай бирергә һәм ситләтелгән юлдар менән аҡса эшләргә, йәки уны кешеләр түләрлек матди нәмәләргә күсереү юлдарын табырға.
Беренсеһе, моғайын, хәҙерге медиаларҙың күбеһенең киләсәгелер. Музыканы бушлай таратығыҙ ҙа концерттарҙан һәм футболкаларҙан аҡса эшләгеҙ. Мәҡәләләрҙе бушлай баҫтырығыҙ ҙа рекламаның тиҫтәләгән варианттарының береһенән табыш алығыҙ. Хәҙерге ваҡытта нәшерселәр ҙә, инвесторҙар ҙа рекламаға шикләнеп ҡарай, ләкин уның потенциалы улар уйлағандан күпкә ҙурыраҡ.
Мин был потенциалды ғәмәлдәге уйынсылар тормошҡа ашырыр тип раҫламайым. Яҙма һүҙҙән аҡса эшләүҙең иң ҡулай юлдары, моғайын, башҡа кешеләр яҙған башҡа һүҙҙәрҙе талап итәлер.
Кино менән нимә буласағын әйтеүе тағы ла ҡыйыныраҡ. Улар рекламаға әйләнеп бөтөүе мөмкин. Йәки улар үҙ тамырҙарына ҡайтып, кинотеатрға барыуҙы ҙур бер байрамға әйләндерер. Әгәр улар ошо тәьҫоратты етерлек кимәлдә яҡшы итһә, аудитория өйҙә пират фильмдар ҡарағанға ҡарағанда быны өҫтөн күрә башларға мөмкин. [3] Йә булмаһа кинобизнес бөтөнләй тарҡалыр ҙа, унда эшләгән кешеләр уйын эшләүселәргә эшкә китер.
Мәғлүмәтте матди формаға күсереүҙең күләме ни тиклем ҙур буласағын белмәйем. Был көтөлмәгәндә бик ҙур булыуы ихтимал; кешеләр матди әйберҙәргә артыҡ ҙур баһа бирә. Кәм тигәндә, баҫма китаптар өсөн ниндәйҙер баҙар ҡалырға тейеш.
Мин үҙ кәштәләремдәге китаптар аша китап нәшерлегенең эволюцияһын күрә алам. 1960-сы йылдарҙа эре нәшерлектәрҙең: «Кешеләр һатып алыуҙан баш тартҡанға тиклем беҙ китаптарҙы ни тиклем осһоҙ эшләй алабыҙ?» — тип һорай башлағаны асыҡ күренә. Яуап телефон белешмәләренән бер аҙым ғына алдараҡ булып сыҡты. Ҡағыҙы бөтөнләй үк йомшаҡ булмағансы, ҡулланыусы уны һаман да китап тип ҡабул итә.
Баҫма китаптарҙы һатып алыу уларҙы уҡыуҙың берҙән-бер юлы булған саҡта был эшләне. Әгәр баҫма китаптар мәжбүри булмаһа, кешеләрҙе уларҙы һатып алырға ҡыҙыҡтырыу өсөн нәшерселәргә нығыраҡ тырышырға тура киләсәк. Ниндәйҙер баҙар булырға тейеш, ләкин уның күләмен алдан күреү ауыр, сөнки уның дәүмәле кешеләрҙең уҡыу күләме кеүек макротенденцияларға түгел, ә айырым нәшерселәрҙең отҡорлоғона бәйле буласаҡ. [4]
Ҡайһы бер журналдар үҙҙәрен матди объект булараҡ ҡарап сәскә ата ала. Мода журналдарын цифрлы форматта, кәм тигәндә бер аҙ ваҡыт, ҡабатлауы ҡыйын булған затлылыҡ менән эшләргә мөмкин. Ләкин был күпселек журналдар өсөн яраҡлы юл түгелдер.
Киләсәктең нисек буласағын аныҡ белмәйем, ләкин был хаҡта артыҡ борсолмайым. Бындай үҙгәрештәр юҡ иткән тиклем үк яҡшы нәмәләр тыуҙырыуға ынтыла. Ысынында, иң ҡыҙыҡлы һорау — булған формалар менән ни булыуында түгел, ә ниндәй яңы формаларҙың барлыҡҡа киләсәгендә.
Хәҙерге формалар тураһында яҙыуымдың сәбәбе — ниндәй яңы формалар пәйҙә буласағын белмәүемдә. Ләкин аныҡ еңеүселәрҙе алдан әйтә алмаһам да, уларҙы таныу өсөн бер ысул тәҡдим итә алам. Кешеләргә элек өлгәшә алмаған, ләкин үҙҙәре теләгән нәмәне биреү өсөн яңы технологияларҙы ҡулланған берәй нәмәне күрһәгеҙ, һеҙ, моғайын, еңеүсегә ҡарайһығыҙҙыр. Ә булған ниндәйҙер табыш сығанағын һаҡлап ҡалырға тырышып, яңы технологияға бары тик яуап ҡайтарыу (пассив реакция) менән генә сикләнгән берәй нәмәне күрһәгеҙ, һеҙ, моғайын, еңелеүсегә ҡарайһығыҙҙыр.
Иҫкәрмәләр
[1] Мин «контент» һүҙен яратмайым һәм күпмелер ваҡыт уны ҡулланмаҫҡа тырыштым, ләкин дөрөҫ мәғәнәне белдерә торған башҡа һүҙ юҡ икәнен танырға мәжбүрмен. «Мәғлүмәт» — артыҡ дөйөм һүҙ.
Ҡыҙығы шунда: «контент» һүҙен яратмауымдың төп сәбәбе — ошо эссенең төп фекере. Был һүҙ үҙенсәлекһеҙ бер бутҡаны хәтерләтә, ләкин иҡтисади яҡтан нәшерселәр ҙә, аудитория ла уға тап шулай ҡарай. Контент — ул һеҙгә кәрәкмәгән мәғлүмәт.
[2] Нәшерселәрҙең ҡайһы бер төрҙәренә software бизнесына инеү отошһоҙ булыр ине. Мәҫәлән, тауыш яҙҙырыу лейблдары өсөн программа тәьминәтенә ҡарағанда казиноларға киңәйеү тәбиғиерәк булыр ине, сөнки улар менән идара иткән кешеләр бизнес спектрының «яуызлыҡ ҡылма» яғына ҡарағанда мафия яғына яҡыныраҡ урында үҙҙәрен иркенерәк тоясаҡ.
[3] Мин хәҙер фильмдарҙы кинотеатрҙарҙа бөтөнләй ҡарамайым. Минең өсөн хәл иткес сик — фильм алдынан күрһәтелгән рекламалар булды.
[4] Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, физик яҡтан матур китаптар эшләү тар өлкә эсендәге тар урын (ниша) ғына булып ҡаласаҡ. Нәшерселәр, моғайын, ҡултамға ҡуйылған экземплярҙарҙы йәки тышлығында һатып алыусының фотоһы булған баҫмаларҙы һатыу кеүек хәйләләргә күберәк мөрәжәғәт итер.
Ошо яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Michael Arrington, Trevor Blackwell, Steven Levy, Robert Morris һәм Geoff Ralston-ға рәхмәт белдерәм.