Хәҙер, «рамэн-килемлелек» (ramen profitable) термины киң таралғас, был идеяның нимәне аңлатыуын аныҡ итеп аңлатып китергә тейешмен.
Рамэн-килемлелек — стартаптың нигеҙләүселәрҙең йәшәү сығымдарын ҡапларлыҡ ҡына аҡса эшләй башлауын аңлата. Был стартаптар традицион рәүештә ынтылған килемлелек төрөнән айырыла. Традицион килемлелек ҙур ставканың ахыр сиктә үҙен аҡлауын белдерә, ә рамэн-килемлелектең төп әһәмиәте — ул һеҙгә ваҡыт һатып ала. [1]
Элек стартап, ғәҙәттә, байтаҡ аҡса йәлеп итеп һәм тотоноп бөткәс кенә килемле була торғайны. Компьютер ҡорамалдары етештереүсе компания 5 йыл буйы килемһеҙ эшләргә мөмкин ине, шул ваҡыт эсендә улар 50 миллион доллар сарыф иткән. Әммә килемгә сыҡҡас, уларҙың йыллыҡ килеме 50 миллион доллар булырға мөмкин булған. Бындай килемлелек стартаптың уңышҡа өлгәшеүен аңлата.
Рамэн-килемлелек иһә — икенсе сиккелек: ни бары 2 айҙан һуң килемгә сыҡҡан стартап, хатта уның айлыҡ килеме ни бары 3000 доллар булһа ла, сөнки берҙән-бер хеҙмәткәрҙәре — ғәмәлдә бер нәмәһеҙ ҙә йәшәй алған ике 25 йәшлек ойоштороусы. Айына 3000 доллар килем компанияның уңышҡа өлгәшеүен аңлатмай. Әммә уның традицион рәүештә килемле булған стартап менән уртаҡ яғы бар: йәшәп ҡалыу өсөн уларға аҡса йәлеп итеү кәрәкмәй.
Рамэн-килемлелек күпселек кеше өсөн таныш түгел идея, сөнки ул күптән түгел генә мөмкин булды. Ул әле лә күп кенә стартаптар өсөн башҡарырлыҡ түгел; мәҫәлән, биотехнологик стартаптарҙың күбеһе өсөн яраҡһыҙ; әммә программа тәьминәте (software) стартаптары өсөн яраҡлы, сөнки улар хәҙер бик арзанға төшә. Күптәр өсөн берҙән-бер реаль сығым — нигеҙләүселәрҙең йәшәү сығымдары.
Был төрҙәге килемлелектең төп әһәмиәте шунда: һеҙ башҡаса инвесторҙарҙың рәхәменә генә ҡарап тормайһығыҙ. Әгәр һеҙ һаман да аҡса юғалтаһығыҙ икән, иртәме-һуңмы һеҙгә йә тағы ла аҡса табырға, йә ябылырға тура киләсәк. Ә рамэн-килемлелеккә өлгәшкәс, был ауыр һайлау юҡҡа сыға. Һеҙ һаман да инвестициялар йәлеп итә алаһығыҙ, әммә быны тап хәҙер эшләргә мәжбүр түгелһегеҙ.
* * *
Аҡсаға мохтаж булмауҙың иң асыҡ өҫтөнлөгө — һеҙ яҡшыраҡ шарттарға өлгәшә алаһығыҙ. Әгәр инвесторҙар һеҙҙең аҡсаға мохтаж булыуығыҙҙы белһә, улар ҡайһы ваҡыт бынан файҙаланып ҡалырға тырышасаҡ. Ҡайһы берәүҙәр хатта аңлы рәүештә ваҡыт һуҙырға мөмкин, сөнки улар аҡсағыҙ бөткән һайын һеҙҙең нығыраҡ иплеләнә барыуығыҙҙы белә.
Ләкин рамэн-килемлелектең шул тиклем үк асыҡ булмаған өс өҫтөнлөгө лә бар. Беренсеһе — ул һеҙҙе инвесторҙар өсөн йәлеп итеүсән итә. Әгәр һеҙ, күләме нисек кенә бәләкәй булмаһын, инде килемле икәнһегеҙ, был түбәндәгеләрҙе дәлилләй: (a) һеҙгә аҡса түләрлек кәм тигәндә берәй кемде таба алаһығыҙ, (b) кешеләргә кәрәкле нәмәләрҙе булдырыуға етди ҡарайһығыҙ, һәм (c) сығымдарҙы түбән тоторлоҡ дәрәжәлә яуаплы һәм тәртиплеһегеҙ.
Был инвесторҙарҙы тынысландыра, сөнки һеҙ уларҙың өс төп хәүефен юҡҡа сығарҙығыҙ. Аҡыллы ойоштороусылары һәм ҙур баҙары булған, әммә барыбер уңышһыҙлыҡҡа осраған компанияларҙы финанслау улар өсөн ғәҙәти хәл. Бындай компаниялар уңышһыҙлыҡҡа осрағанда, ғәҙәттә сәбәптәре ошолар була: (a) кешеләр улар яһаған нәмә өсөн түләргә теләмәне, мәҫәлән, уны һатыуы бик ауыр булғанға йәки баҙар әле әҙер булмағанға күрә, (b) нигеҙләүселәр ҡулланыусыларҙың ихтыяжына иғтибар итеү урынына хата проблеманы систе, йәки (c) компания аҡса эшләй башлағанға тиклем үк саманан тыш күп сығым яһап, инвестицияларын туҙҙырып бөттө. Әгәр һеҙ рамэн-килемле булһағыҙ, был хаталарҙан инде ҡотолғанһығыҙ.
Рамэн-килемлелектең тағы бер өҫтөнлөгө — ул күңел күтәренкелеге өсөн файҙалы. Эште яңы башлағанда компания нисектер бик теоретик булып күренә. Ҡағыҙҙа ул компания, әммә уны компания тип атағанда үҙегеҙҙе алдаған кеүек тояһығыҙ. Кешеләр һеҙгә һиҙелерлек күләмдә аҡса түләй башлағас, компания ысын булып тойола башлай. Ә үҙегеҙҙең йәшәү сығымдарығыҙ — һеҙ иң ныҡ тойған сик ташы булып тора, сөнки шул мәлдә киләсәк үҙ халәтен үҙгәртә. Хәҙер төп юл — үлеү түгел, ә йәшәп ҡалыу.
Стартапта бындай күләмдәге рухи көс бик ҡиммәтле, сөнки стартап менән идара итеүҙең әхлаҡи йөгө уны ауырлаштыра. Стартаптар һаман да бик һирәк күренеш. Ни өсөн күберәк кеше бының менән шөғөлләнмәй? Финанс ҡурҡынысы өсөнмө? Күп кенә 25 йәшлектәр барыбер бер ни ҙә туплап ҡалмай. Оҙон эш сәғәттәре өсөнмө? Күп кешеләр ғәҙәти эштәрҙә лә шундай уҡ оҙайлы ваҡыт эшләй. Кешеләрҙе стартап башлауҙан туҡтатҡан нәмә — шул тиклем ҙур яуаплылыҡ алыуҙан ҡурҡыу. Һәм был аҡылһыҙ ҡурҡыу түгел: уны күтәреү ысынлап та ауыр. Һеҙҙән был йөктөң бер аҙын алған һәр нәмә йәшәп ҡалыу мөмкинлегегеҙҙе ныҡ арттырасаҡ.
Рамэн-килемлелеккә өлгәшкән стартаптың уңышҡа өлгәшеү ихтималлығы уңышһыҙлыҡҡа ҡарағанда ҙурыраҡ булыуы бар. Стартаптарҙағы нәтижәләрҙең бимодаль бүленешен (һеҙ йә бөлгөнлөккә төшәһегеҙ, йә бик күп аҡса эшләйһегеҙ) иҫәпкә алғанда, был бик тулҡынландырғыс күренеш.
Рамэн-килемлелектең дүртенсе өҫтөнлөгө иң аҙ асыҡ, әммә иң мөһиме булыуы ихтимал. Әгәр һеҙгә аҡса йәлеп итеү кәрәкмәһә, бының өсөн компания өҫтөндәге эшегеҙҙе бүлергә мәжбүр түгелһегеҙ.
Аҡса йәлеп итеү иғтибарҙы сиктән тыш ныҡ ситкә йүнәлтә. Эш етештереүсәнлегегеҙ элеккеһенең өстән бере булып ҡалһа ла, һеҙ бәхетлеһегеҙ. Һәм был айҙар буйына һуҙылырға мөмкин.
Мин аҡса йәлеп итеүҙең ни өсөн шул тиклем иғтибарҙы ситкә йүнәлткәнен тап ошо йыл башына тиклем аңламай (дөрөҫөрәге, хәтерләмәй) инем. Мин беҙ финанслаған стартаптарҙың аҡса йәлеп итеүгә күскәс, ғәҙәттә, эштәренең туҡтап ҡалыуын күрә инем, ләкин YC үҙе аҡса йәлеп иткәнгә тиклем сәбәбен төгәл хәтерләмәй инем. Беҙҙең был эшебеҙ сағыштырмаса еңел үтте; мин һораған тәүге кешеләр үк ризалашты; әммә деталдәрҙе эшкәртеү айҙарға һуҙылды, һәм шул ваҡыт эсендә мин ғәмәлдә бер ниндәй ҙә ысын эш эшләмәнем тиерлек. Ни өсөн? Сөнки мин гел шул турала уйланым.
Һәр мәлдә стартап өсөн иң кисектергеһеҙ булған бер проблема булырға тартыла. Төнөн йоҡлап киткәндә лә, иртәнсәк душ ингәндә лә тап ошо турала уйлайһығыҙ. Ә аҡса йәлеп итә башлаһағыҙ, уйҙарығыҙҙы биләгән проблема ошоға әйләнә. Һеҙ иртәнсәк бер генә тапҡыр душ инәһегеҙ, һәм шул ваҡытта инвесторҙар тураһында уйлаһағыҙ, тимәк, продукт тураһында уйламайһығыҙ.
Ә әгәр ҡасан аҡса йәлеп итеүҙе үҙегеҙ һайлай алһағыҙ, башҡа нәмә менән буш булмаған ваҡытты һайлай алаһығыҙ, шулай уҡ раундтың тиҙ ябылыуын талап итә алаһығыҙ. Раундтың ябылыуы йәки ябылмауы һеҙҙе борсомаһа, был мәсьәләнең уйҙарығыҙҙы биләүенән дә ҡотола алаһығыҙ.
* * *
Рамэн-килемлелек тап билдәләмәгә һалынған мәғәнәнән артыҡты аңлатмай. Мәҫәлән, ул һеҙҙең стартапты "бутстрэппинг" (bootstrapping) ысулы менән алып барыуығыҙҙы — бер ҡасан да инвесторҙарҙан аҡса алмаясағығыҙҙы күҙ уңында тотмай. Тәжрибә күрһәтеүенсә, был бик яҡшы эшләмәй. Бик аҙ һанлы стартаптар ғына инвестиция алмайынса уңышҡа өлгәшә. Бәлки, стартаптар арзанайған һайын был ғәҙәтиерәк булып китер. Икенсе яҡтан, аҡса бар, ул инвестицияланыуын көтә. Әгәр стартаптар уға аҙыраҡ мохтаж булһа, улар уны яҡшыраҡ шарттарҙа ала аласаҡ, был иһә уларҙы аҡса алырға нығыраҡ этәрәсәк. Был тигеҙлек (равновесие) тыуҙырырға ынтыласаҡ. [2]
Рамэн-килемлелек күҙ уңында тотмаған тағы бер нәмә — Джо Краустың (Joe Kraus) продуктығыҙҙы бета-версияға сығарғанда бизнес-моделегеҙҙе лә бета-версияға индерергә тейешһегеҙ тигән идеяһы. Ул баштан уҡ кешеләрҙе һеҙгә аҡса түләргә мәжбүр итергә кәрәк тип иҫәпләй. Минеңсә, был сиктән тыш ҡыҫыҡ сиктәр ҡуя. Facebook улай эшләмәне, һәм улар күпселек стартаптарға ҡарағанда яҡшыраҡ һөҙөмтәгә иреште. Тәүҙән үк аҡса эшләү улар өсөн кәрәкмәгән генә түгел, бәлки зарарлы ла булыр ине. Шулай ҙа, Джоның ҡағиҙәһе күп кенә стартаптар өсөн файҙалы була ала тип уйлайым. Нигеҙләүселәр иғтибарын юғалтҡан кеүек күренһә, мин ҡайһы саҡта был сикләү уларҙы эшкә этәрер тигән өмөт менән клиенттарҙан берәй нәмә өсөн аҡса түләтеүгә өлгәшергә тәҡдим итәм.
Джоның идеяһы менән рамэн-килемлелек араһындағы айырма шунда: рамэн-килемле компания ахыр сиктә нисек аҡса эшләргә тейеш булһа, тап шулай эшләргә мәжбүр түгел. Ул бары тик нисек булһа ла аҡса эшләргә тейеш. Иң билдәле миҫал — башта эҙләү технологияһын Yahoo кеүек сайттарға лицензиялау аша аҡса эшләгән Google.
Рамэн-килемлелектең кире яғы бармы? Моғайын, иң ҙур ҡурҡыныс — ул һеҙҙе консалтинг фирмаһына әйләндерергә мөмкин. Стартаптар продукт компаниялары булырға тейеш, йәғни һәр кем ҡулланған берҙәм бер нәмә етештереү мәғәнәһендә. Стартаптарҙың төп билдәһе — уларҙың тиҙ үҫеүе, ә консалтинг продукт кеүек масштаблана алмай. [3] Ләкин консалтинг менән айына 3000 доллар эшләү бик еңел; дөрөҫөн әйткәндә, заказ буйынса программалау өсөн был бик түбән хаҡ булыр ине. Шуға күрә консалтингка шыуышып китеү һәм, ысынында бер ниндәй ҙә стартап булмаған көйө, үҙегеҙҙе рамэн-килемле стартап тип алдау ҡотҡоһо тыуыуы ихтимал.
Башта бер аҙ консалтинг тибындағы эш башҡарыу ярайһы уҡ ғәҙәти күренеш. Стартаптар тәүҙә, ғәҙәттә, берәй сәйер эш эшләргә мәжбүр була. Ләкин онотмағыҙ: рамэн-килемлелек — төп маҡсат түгел. Стартаптың төп маҡсаты — бик ҙур булып үҫеү; рамэн-килемлелек иһә — юлда үлеп ҡалмаҫ өсөн бер хәйлә генә.
Иҫкәрмәләр
[1] «Рамэн-килемлелек» атамаһындағы «рамэн» — тиҙ бешә торған лапшаны (рамэнды) аңлата, был иң арзан ризыҡтарҙың береһе.
Зинһар, был терминды тура мәғәнәлә ҡабул итмәгеҙ. Тиҙ бешә торған рамэн менән генә йәшәү һаулыҡ өсөн бик зыянлы булыр ине. Дөгө менән фасоль — күпкә яҡшыраҡ ризыҡ сығанағы. Әгәр дөгө бешереү ҡоролмағыҙ (мультиварка/рисоварка) юҡ икән, башта шуны һатып алыуға аҡса һалығыҙ.
2n кешелек дөгө һәм фасоль: зәйтүн майы йәки аҡ май; n һары һуған; башҡа яңы өлгөргән йәшелсәләр, тәжрибә яһап ҡарағыҙ; 3n теш һарымһаҡ; n 12 унциялы аҡ, ҡыҙыл йәки ҡара фасоль консерваһы; n кубик Knorr һыйыр ите йәки йәшелсә бульоны; n сәй ҡалағы яңы тартылған ҡара борос; 3n сәй ҡалағы тартылған зирә (кумин); n сынаяҡ ҡоро дөгө, яҡшырағы һоро (ҡуңыр) дөгө. Дөгөнө дөгө бешереү ҡоролмаһына һалығыҙ. Ҡапта күрһәтелгәнсә һыу өҫтәгеҙ. (Ғәҙәттә: бер сынаяҡ дөгөгә ике сынаяҡ һыу.) Ҡоролманы тоҡандырығыҙ ҙа уны онотоғоҙ.
Һуғанды һәм башҡа йәшелсәләрҙе турағыҙ ҙа майҙа, ярайһы уҡ түбән утта, һуған үтә күренмәле булғансы ҡыҙҙырығыҙ. Туралған һарымһаҡты, боросто, зирәне һәм тағы ла бер аҙ май өҫтәп бутағыҙ. Утты түбән тотоғоҙ. Тағы 2-3 минут бешергәс, фасоль ҡушығыҙ (фасоль һутын түкмәгеҙ) һәм бутағыҙ. Бульон кубигын (кубиктарын) ташлағыҙ, ҡапҡасын ябығыҙ һәм түбән утта кәм тигәндә тағы 10 минут бешерә бирегеҙ. Йәбешмәһен өсөн иғтибар менән бутап тороғоҙ.
Аҡсағыҙҙы һаҡларға теләһәгеҙ, дисконт магазиндарҙан ҙур банкаларҙа фасоль алығыҙ. Тәмләткестәр ҙә күпләп алғанда күпкә арзаныраҡ була. Әгәр яҡында һинд бакалея кибете булһа, супермаркеттарҙағы бәләкәй генә банкалар хаҡына уларҙа зирәнең ҙур тоҡтарын табырға була.
[2] Инвесторҙарҙан нигеҙләүселәргә хакимлыҡтың күсеүе венчур бизнесы күләмен арттырыуы ихтимал. Минеңсә, әлеге ваҡытта инвесторҙар ойоштороусыларға ҡарата саманан тыш ҡаты булыу яғына хаталана. Әгәр улар быны туҡтатырға мәжбүр булһа, бөтә венчур бизнесы яҡшыраҡ эшләр ине, һәм һеҙ, сикләүсе закондар бөтөрөлгәс барлыҡҡа килгән сауҙа үҫеше кеүек үк, ниндәйҙер үҫеште күрер инегеҙ.
Инвесторҙар — ойоштороусылар өсөн иң ҙур ауырлыҡ (ғазап) сығанаҡтарының береһе; әгәр улар шул тиклем ауырлыҡ яһауҙан туҡтаһа, нигеҙләүсе булыуы күпкә яҡшыраҡ булыр ине; ә нигеҙләүсе булыу яҡшыраҡ булһа, күберәк кеше был эшкә тотонор ине.
[3] Стартаптың консалтингты масштаблана алырлыҡ формаға әйләндереп үҫеүе ихтимал тип фараз итергә була. Әммә улар быны эшләһә, ысынында продукт компанияһы булып китер ине.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡаны өсөн Джессика Ливингстонға (Jessica Livingston) рәхмәт.