Платон Сократтың «тикшерелмәгән тормош йәшәүгә лайыҡ түгел» тигән һүҙҙәрен килтерә. Уның бының менән әйтмәксе булғанының бер өлөшө: ҡырмыҫҡа ашаусыларҙың тәбиғи тәғәйенләнеше — морондарын ҡырмыҫҡа ояһына тығыу булған кеүек, кешеләрҙең дә үҙ тәғәйенләнеше — фекерләү.
Боронғо фәлсәфәнең күп өлөшө — быны кәмһетеү өсөн әйтмәйем — беренсе курс студенттарының төн уртаһында дөйөм бүлмәләрҙә алып барған һөйләшеүҙәрен хәтерләтә:
Беҙҙең маҡсатыбыҙ ниҙә? Кешеләр башҡа хайуандарҙан ҡырмыҫҡа ашаусы кеүек үк ныҡ айырылып тора. Беҙҙең осраҡта айырып торған үҙенсәлек — фекер йөрөтөү һәләте. Тимәк, беҙ шуның менән шөғөлләнергә тейешбеҙ, ә быны эшләмәгән кеше үҙенең кешелек бурысын насар үтәй — ул хайуандан бер яғы менән дә артыҡ түгел.
Хәҙер беҙ башҡасараҡ яуап бирер инек. Сөнки Сократ заманындағы берәйһе шулай эшләр ине. Тормошта ниндәйҙер «маҡсатыбыҙ» бар тип ни өсөн уйларға тейешбеҙ һуң, тип һорар инек. Беҙ бәлки ҡайһы бер нәмәләргә башҡаларға ҡарағанда яҡшыраҡ яраҡлашҡанбыҙҙыр; үҙебеҙ яраҡлашҡан эштәрҙе башҡарғанда бәхетлерәктербеҙ; әммә ни өсөн бында маҡсат бар тип уйларға?
Идеялар тарихы — бөтә нәмә беҙҙең тирәләй бара тигән фаразды яйлап кире ҡағыу тарихы ул. Ҡараһаң, Ер йыһандың үҙәге түгел, хатта Ҡояш системаһының да үҙәге түгел икән. Ҡараһаң, кешеләр Аллаһ тарафынан үҙ һынына оҡшатып яратылмаған; улар — бары тик маймылдарҙан ғына түгел, бәлки микроорганизмдарҙан барлыҡҡа килгән күп төрҙәрҙең береһе генә. Хатта «мин» төшөнсәһен ентекләберәк тикшерһәң, уның сиктәре лә тоноҡланып ҡала.
Беҙ бөтә нәмәнең үҙәге тигән уйҙан арыныуы еңел түгел. Шул тиклем ауыр, хатта бынан да ары китергә урын барҙыр. Ричард Докинз был йүнәлештә тағы бер аҙымды һуңғы бер нисә тиҫтә йыл эсендә генә яһаны — эгоистик ген идеяһы менән. Ҡараһаң, беҙ хатта төп геройҙар ҙа түгелбеҙ икән: беҙ бары тик гендарыбыҙ тирә-яҡта сәйәхәт итеү өсөн төҙөгән иң һуңғы моделдәге транспорт сараһы ғынабыҙ. Ә бала табыу — гендарыбыҙҙың ҡотҡарыу кәмәләренә йүгереүе икән. Был китапты уҡыу башымды элекке фекерләү рәүешенән алып ташланы — тап Дарвиндың китабы тәүге тапҡыр баҫылып сыҡҡанда нисек тәьҫир иткән булһа, шулай.
(Хәҙер бик аҙ кеше генә «Төрҙәрҙең килеп сығышы» тәү башлап донъя күргәндә Дарвин замандаштары кисергән хистәрҙе татый ала, сөнки бөгөн һәр кем йә эволюцияны үҙенән-үҙе аңлашылған тип ҡабул итергә, йә уны дингә ҡаршы килеү тип һанарға күнектерелгән. Бер кем дә өлкән йәштә тәбиғи һайланыш идеяһы менән беренсе тапҡыр осрашмай.)
Шуға күрә, әгәр һеҙ ошоғаса күҙ уңынан ысҡынған нәмәләрҙе тапҡығыҙ килһә, эҙләнеү өсөн иң шәп урын — беҙҙең һуҡыр тапта: барыһы ла беҙҙең тирәләй бара тигән тәбиғи, бер ҡатлы ышанысыбыҙҙа. Һәм әгәр шулай эшләһәгеҙ, аяуһыҙ ҡаршылыҡҡа тап булырға әҙер тороғоҙ.
Киреһенсә, ике теория араһында һайларға тура килһә, үҙәгендә һеҙ тормаған теорияны өҫтөн күрегеҙ.
Был принцип ҙур идеялар өсөн генә түгел. Ул көндәлек тормошта ла эшләй. Мәҫәлән, һеҙ һыуытҡыста бер киҫәк торт һаҡлап ҡалдырғанһығыҙ, ти, ә бер көндө ҡайтып инһәгеҙ — күршегеҙ уны ашап ҡуйған. Ике ихтимал теория:
а) Күршегеҙ быны һеҙҙең асыуығыҙҙы килтерер өсөн махсус эшләгән. Ул һеҙҙең был киҫәк тортты үҙегеҙгә һаҡлап ҡуйғанығыҙҙы белгән.
б) Күршегеҙҙең ҡарны асҡан.
Минеңсә, «б» вариантын һайлағыҙ. «Тәжрибәһеҙлек менән аңлатып булған нәмәне бер ҡасан да яуызлыҡҡа ҡайтарып ҡалдырмағыҙ» тигән һүҙҙәрҙе кем әйткәнен бер кем белмәй, әммә был — ҡеүәтле идея. Уның дөйөмөрәк варианты — беҙҙең боронғо гректарға яуабыбыҙ:
Маҡсат булмаған ерҙә маҡсат эҙләмәгеҙ.
Йәки тағы ла яҡшырағы, ыңғай варианты:
Осраҡлылыҡты күрә белегеҙ.