Платон Сократның «тикшерелмәгән тормыш яшәүгә лаек түгел» дигән сүзләрен китерә. Моның белән ул, куырмыч ашаучы хайванның төп вазифасы борынын кырмыска оясына тыгу булган кебек үк, кешенең дә төп вазифасы — фикерләү, дип әйтергә теләгән.
Борынгы фәлсәфәнең күп өлеше — мин моны мыскыллау нияте белән әйтмим — беренче курс студентларының төнлә ятактагы уртак бүлмәләрдә уздыра торган сөйләшүләренә охшаш иде:
Безнең максатыбыз нидә? Менә, без, кешеләр, башка хайваннардан куырмыч ашаучы кебек үк нык аерылып торабыз. Безнең очракта аермалы сыйфат — фикерләү сәләте. Димәк, без нәкъ менә шуның белән шөгыльләнергә тиешбез, ә алай эшләмәгән кеше үзенең кеше булу вазифасын начар башкара — хайваннан бер дә артык түгел.
Хәзер без башкача җавап бирер идек. Берәр ничек, Сократ яшендәге берәү шулай эшләр иде. Тормышыбызда ниндидер бер «максат» бар дип уйларга нинди нигез бар, дип сорар идек. Бәлки, без кайбер нәрсәләргә башкаларга караганда яхшырак җайлашканбыздыр; үзебез җайлашкан эшләр белән шөгыльләнгәндә бәхетлерәктербез; әмма ни өчен моны максат дип атарга?
Идеяләр тарихы — барысы да безнең тирәдә генә әйләнә дигән фаразны әкренләп кире кагу тарихы ул. Җир галәмнең үзәге түгел икән — хәтта Кояш системасының да үзәге түгел. Кешеләрне Аллаһы Тәгалә үз рәвешендә яратмаган икән; алар маймыллардан гына түгел, ә микроорганизмнардан яралган күптөрле төрләрнең берсе генә булып чыга. Хәтта «мин» дигән төшенчәгә дә җентекләбрәк карасаң, аның чикләре тонык булып чыга.
Без бөтен нәрсәнең үзәгендә дигән фикердән баш тарту авыр. Шулкадәр авыр ки, мөгаен, безгә тагын да күбрәк нәрсәдән баш тартырга урын бардыр. Ричард Докинз бу юнәлештә чираттагы адымны соңгы берничә унъеллыкта гына ясады — үзенең эгоистик ген идеясе белән. Юк, без хәтта төп геройлар да түгел икән: без бары тик геннарыбыз үзе сәяхәт итү өчен төзегән иң соңгы модельдәге транспорт чарасы гына. Бала табу исә — геннарыбызның коткару көймәләренә таба йөгерүе ул. Бу китапны уку минем миемне элеккеге фикерләү рәвешеннән чыгарды, нәкъ менә Дарвин китабы беренче тапкыр чыкканда башкалар белән шулай булган кебек.
(«Төрләрнең килеп чыгышы» беренче тапкыр басылып чыккач Дарвинның замандашлары кичергән хисләрне хәзер аз кеше генә татый ала, чөнки бүген һәркем я эволюцияне табигый дип кабул итәргә, я аны көферлек дип санарга өйрәтелгән. Табигый сайланыш идеясе белән беренче тапкыр олы яшьтә очрашучы юк диярлек.)
Шуңа күрә, әгәр сез моңарчы күз уңыннан ычкынган нәрсәне ачарга телисез икән, моның өчен иң яхшы урын — безнең күрми торган ноктабыз: бөтен нәрсә бары тик безнең хакта гына дигән табигый, беркатлы карашыбыз. Һәм шулай эшләсәгез, бик көчле каршылыкка очрарга әзер булыгыз.
Һәм киресенчә, ике теория арасында сайларга туры килсә, игътибар үзәгендә үзегез тормаганны сайлагыз.
Бу принцип зур идеяләр өчен генә түгел. Ул көндәлек тормышта да эшли. Мәсәлән, суыткычта бер кисәк торт калдырдыгыз ди, ә бер көнне өйгә кайтып керсәгез, фатирдашыгыз аны ашап куйган. Ике мөмкин булган теория бар:
а) Фатирдашыгыз моны сезне ачуландыру өчен махсус эшләгән. Ул сезнең бу торт кисәген саклап куйганыгызны белгән.
б) Фатирдашыгызның ашыйсы килгән.
Мин «б» вариантын сайларга киңәш итәм. «Эшлексезлек белән аңлатып булган нәрсәне беркайчан да явызлыктан күрмәгез» дигән сүзләрне кем әйткәнен беркем белми, әмма бу — көчле фикер. Аның гомумирәк варианты — грекларга безнең җавабыбыз:
Максат булмаган урында аны күрергә тырышмагыз.
Яисә тагын да яхшырагы, уңай яктан әйтелгән варианты:
Очраклылыкны күрә белегез.