Платон Сократтың: «Зерттелмеген өмір сүруге тұрмайды», — деген сөзін келтіреді. Оның айтпағының бір бөлігі мынау еді: құмырсқажегіштің негізгі міндеті тұмсығын илеуге сұғу болса, адамның да негізгі міндеті — ойлану.
Ежелгі философияның көп бөлігі — мұны қорлау мағынасында айтып тұрған жоқпын — бірінші курс студенттерінің түнде жатақхананың демалыс бөлмесінде өткізетін әңгімелеріне ұқсайтын сипатқа ие еді:
Біздің мақсатымыз не? Біз, адамдар, құмырсқажегіш сияқты басқа жануарлардан анық ерекшеленеміз. Біздің жағдайымызда айрықша белгі — пайымдау, ойлау қабілеті. Демек, біз осымен айналысуымыз керек екені анық, ал бұлай істемейтін адам адам болу міндетін нашар атқарып жүр — жануардан еш айырмашылығы жоқ.
Ал қазір біз басқаша жауап берер едік. Әйтеуір Сократтың жасындағы адам солай етер еді. Біз өмірде қандай да бір «мақсатымыз» бар деп неге ойлайтынымызды сұрар едік. Біз кейбір нәрселерге басқаларға қарағанда жақсырақ бейімделген шығармыз; өзіміз бейімделген істермен айналысқанда бақыттырақ болатын шығармыз; бірақ неге мақсат бар деп есептеуіміз керек?
Идеялар тарихы — бұл дүниенің бәрі біздің төңірегімізде айналады деген болжамнан біртіндеп бас тарту тарихы. Жоқ, сөйтсек, жер ғаламның орталығы емес екен — тіпті күн жүйесінің де орталығы емес. Жоқ, сөйтсек, адамдарды Құдай өз бейнесінде жаратпаған екен; олар жай ғана көптеген түрлердің бірі, тек маймылдардан ғана емес, микроорганизмдерден тараған. Мұқият үңіліп қарасаңыз, тіпті «мен» деген ұғымның өзінің шекаралары бұлдыр болып шығады.
Біз бәрінің орталығымыз деген ойдан арылу өте қиын. Тіпті қиындығы сондай, әлі де бас тартатын тұстар жетерлік болуы мүмкін. Ричард Докинз осы бағыттағы келесі қадамды соңғы бірнеше онжылдықта ғана өзімшіл ген идеясымен жасады. Жоқ, сөйтсек, біз тіпті басты кейіпкер де емеспіз: біз жай ғана гендеріміз ары-бері жүріп-тұру үшін жасап алған көліктің соңғы үлгісі ғана екенбіз. Ал балалы болу — гендеріміздің құтқару қайықтарына қарай ұмтылғаны. Бұл кітапты оқу менің миымды бұрынғы ойлау жүйесінен сілкіп шығарды, кезінде Дарвиннің кітабы алғаш шыққанда адамдарды дәл солай сілкіндірсе керек.
(Қазіргі кезде Дарвиннің замандастары «Түрлердің шығу тегі» алғаш жарияланғанда бастан өткерген сезімді аз ғана адам сезіне алады, өйткені қазір барлығы дерлік эволюцияны қалыпты нәрсе ретінде қабылдап немесе оны күпірлік деп санап өседі. Есейген шағында табиғи сұрыпталу идеясын алғаш рет кездестіретін адам жоқ.)
Сондықтан осы уақытқа дейін еленбей келген нәрселерді ашқыңыз келсе, іздейтін тамаша орынның бірі — біздің соқыр тұсымыз: бәрі біз үшін жаралған деген табиғи, аңғал сеніміміз. Егер солай істесеңіз, қатал қарсылыққа тап болатыныңызды күтіңіз.
Керісінше, егер сізге екі теорияның бірін таңдау керек болса, өзіңізді орталыққа қоймайтынын таңдаңыз.
Бұл қағида тек ұлы идеяларға ғана арналмаған. Ол күнделікті өмірде де жұмыс істейді. Мысалы, тоңазытқышта бір тілім торт сақтап қойдыңыз делік, бір күні үйге келсеңіз, оны бөлмелесіңіз жеп қойыпты. Екі ықтимал теория бар:
а) Бөлмелесіңіз мұны сіздің көңіліңізді қалдыру үшін әдейі істеді. Ол сіздің сол торт тілімін сақтап жүргеніңізді білді.
б) Бөлмелесіңіз қарны ашты.
Мен б нұсқасын таңдаңыз дер едім. «Қабілетсіздікпен түсіндіруге болатын нәрсені ешқашан қаскүнемдікке баламаңыз» деген сөзді кім айтқанын ешкім білмейді, бірақ бұл өте күшті идея. Оның жалпыланған нұсқасы — гректерге беретін біздің жауабымыз:
Жоқ жерден мақсат іздемеңіз.
Немесе одан да жақсысы, болымды нұсқасы:
Кездейсоқтықты көре біліңіз.