Ҡартайыуҙың бер яҡшы яғы бар: үҙ ғүмереңдә үҙгәрештәрҙең нисек барғанын күрә алаһың. Мин күргән үҙгәрештәрҙең күп өлөшө — ваҡланыу (фрагментация). АҠШ сәйәсәте элеккегә ҡарағанда күпкә нығыраҡ ҡапма-ҡаршылашты. Мәҙәни яҡтан уртаҡ нигеҙебеҙ кәмей бара. Ижади синыф бер ус бәхетле ҡалаларға ағыла, ҡалғандарын ташлап китә. Ә үҫә барған иҡтисади тигеҙһеҙлек байҙар менән ярлылар араһындағы айырманың да ҙурая барыуын аңлата. Мин бер фараз тәҡдим итергә теләр инем: был тенденцияларҙың барыһы ла бер үк күренештең сағылышы. Һәм унан да бигерәк, бының сәбәбе беҙҙе айырыусы ниндәйҙер көс түгел, ә беҙҙе бергә туплап тотҡан көстәрҙең тарҡалыуында.
Был тенденциялар хаҡында борсолғандар өсөн тағы ла насарағы шул: беҙҙе бергә туплаған көстәр аномалия, ҡабатланыуы икеле булған — һәм, ысынында, беҙ ҡабатланыуын теләмәгән — шарттарҙың бер тапҡыр ғына булған бәйләнеше ине.
Был ике көс һуғыш (барыһынан да бигерәк Икенсе донъя һуғышы) һәм эре корпорацияларҙың күтәрелеүе ине.
Икенсе донъя һуғышының эҙемтәләре иҡтисади ла, социаль да булды. Иҡтисади яҡтан ул килемдәр араһындағы айырманы кәметте. Барлыҡ заманса ҡораллы көстәр кеүек үк, Америка армияһы ла иҡтисади яҡтан социалистик ине. Һәр кемдән — һәләтенә күрә, һәр кемгә — ихтыяжына күрә. Тәҡрибән шулай. Хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең юғарыраҡ званиелылары күберәк алды (социалистик йәмғиәттәрҙә юғары чиндар һәр ваҡыт алған кеүек), әммә уларҙың алғаны дәрәжәләренә ҡарап нығытылған ине. Һәм был тигеҙләүсе йоғонто ҡорал тотҡандар менән генә сикләнмәне, сөнки АҠШ иҡтисады ла «хеҙмәткә саҡырылды». 1942 һәм 1945 йылдар араһында барлыҡ эш хаҡтары Милли хәрби хеҙмәт советы (National War Labor Board) тарафынан билдәләнде. Армиялағы кеүек үк, улар өсөн төп ҡағиҙә тигеҙлек булды. Һәм эш хаҡтарының был дөйөм милли стандартлаштырылыуы шул тиклем киң таралғайны, уның эҙемтәләре һуғыш бөткәндән һуң да йылдар буйы күренеп торҙо. [1]
Бизнес хужалары ла байырға тейеш түгел ине. Франклин Д. Рузвельт «бер генә һуғыш миллионеры ла» булмаясаҡ, тип белдерҙе. Быны тәьмин итеү өсөн, компания килеменең һуғышҡа тиклемге кимәлдән артҡан өлөшөнә 85% һалым һалынды. Ә корпоратив һалымдарҙан ҡалған аҡса шәхси кешеләргә барып еткәс, уға тағы 93%-лы сикке ставка менән һалым һалынды. [2]
Социаль яҡтан да һуғыш айырмаларҙы кәметеүгә ынтылды. Төрлө ҡатламдарҙан булған 16 миллиондан ашыу ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ һүҙҙең тура мәғәнәһендә «бер иш» (униформалы) йәшәү рәүешенә йәлеп ителде. 1920-се йылдар башында тыуған ир-аттарҙың хеҙмәткә саҡырылыу кимәле 80%-ҡа етте. Бер уртаҡ маҡсатҡа ҡарай, йыш ҡына ҙур көсөргәнеш аҫтында эшләү уларҙы тағы ла яҡынайтты.
Ҡәтғи әйткәндә, Икенсе донъя һуғышы АҠШ өсөн 4 йылдан да кәм дауам итһә лә, уның йоғонтоһо оҙағыраҡҡа һуҙылды. Һуғыштар үҙәк хөкүмәттәрҙе көслөрәк итә, һәм Икенсе донъя һуғышы бының иң сикке миҫалы булды. Башҡа бөтә союздаш илдәрҙәге кеүек үк, АҠШ-та ла федераль хөкүмәт үҙе алған яңы вәкәләттәрҙән еңел генә баш тартманы. Ысынында, ҡайһы бер яҡтан һуғыш 1945 йылда тамамланманы ла; дошман ябай ғына Советтар Союзына үҙгәрҙе. Һалым ставкалары, федераль власть, оборона сығымдары, хәрби йөкләмә һәм милләтселек йәһәтенән һуғыштан һуңғы тиҫтәләрсә йылдар һуғышҡа тиклемге тыныс осорға ҡарағанда һуғыш ваҡытына нығыраҡ оҡшағайны. [3] Һәм социаль эҙемтәләр ҙә һаҡланды. Көнбайыш Виргинияла ҡасыр командаһы артынан армияға алынған егет һуғыштан һуң ябай ғына фермаға ҡайтып ҡалманы. Уны башҡа бер нәмә көтә ине — армияға бик ныҡ оҡшаған бер нәмә.
Әгәр тоталь һуғыш 20-се быуаттың төп сәйәси тарихы булһа, яңы төр компанияларҙың күтәрелеүе уның төп иҡтисади тарихы булды. Һәм был да социаль, шулай уҡ иҡтисади берҙәмлеккә килтерҙе. [4]
20-се быуат эре, милли корпорациялар быуаты булды. General Electric, General Foods, General Motors. Финанс, элемтә, транспорт һәм етештереү өлкәһендәге үҫеш иң элек масштабты төп маҡсат итеп ҡуйған яңы типтағы компанияларҙы булдырыуға мөмкинлек бирҙе. Был донъяның 1-се версияһы түбән аныҡлыҡта (low-res) ине: һәр ҙур баҙарҙа өҫтөнлөк иткән бер нисә гигант компаниянан торған Duplo донъяһы. [5]
19-сы быуат аҙағы һәм 20-се быуат башы, бигерәк тә Дж. П. Морган етәкселегендә, берләшеү (консолидация) осоро булды. Нигеҙ һалыусылары идара иткән меңәрләгән компания профессиональ менеджерҙар етәкселегендәге бер нисә йөҙ гигант компанияға ҡушылды. Масштаб эффекты төп идарасыға әйләнде. Ул ваҡытта кешеләргә был хәлдең аҙаҡҡы, мәңгелек торошо булып күренде. Джон Д. Рокфеллер 1880 йылда ошолай тигән ине:
Берләшеү заманы мәңгегә килде. Индивидуализм китте, ул бер ҡасан да кире ҡайтмаясаҡ.
Уның яңылышҡаны асыҡланды, әммә киләһе йөҙ йыл дауамында ул хаҡлы һымаҡ тойолдо.
19-сы быуат аҙағында башланған консолидация 20-се быуаттың ҙур өлөшөндә дауам итте. Икенсе донъя һуғышы аҙағына, Майкл Линд яҙғанса, «иҡтисадтың төп тармаҡтары йә хөкүмәт хуплаған картелдәр рәүешендә ойошторолған, йә бер нисә олигополик корпорация өҫтөнлөгөндә булған».
Ҡулланыусылар өсөн был яңы донъя бөтә ерҙә бер үк һайлауҙы, әммә уларҙың бик аҙ булыуын аңлата ине. Мин үҫкән ваҡытта күпселек нәмәнең 2 йәки 3 төрө генә бар ине, һәм улар барыһы ла баҙарҙың уртаһына төбәлгәнлектән, улар араһында айырма ла күп түгел ине.
Был күренештең иң мөһим миҫалдарының береһе телевидениела ине. Бында 3 һайлау мөмкинлеге бар ине: NBC, CBS һәм ABC. Шулай уҡ уҡымышлылар һәм коммунистар өсөн йәмәғәт телевидениеһы. Был 3 селтәр тәҡдим иткән тапшырыуҙарҙы бер-береһенән айырып булмай ине. Ысынында, бында үҙәккә ҡарай өсләтә баҫым булды. Әгәр бер тапшырыу ҡыйыуыраҡ бер нәмә эшләргә баҙнат итһә, консерватив төбәктәрҙәге урындағы филиалдар уларҙы туҡтатырға мәжбүр итә ине. Өҫтәүенә, телевизорҙар ҡыйбат булғанлыҡтан, бөтә ғаилә шул уҡ тапшырыуҙарҙы бергә ҡарай ине, шуға күрә улар барыһына ла яраҡлы булырға тейеш ине.
Һәм һәр кем бер үк нәмәне алып ҡына ҡалманы, улар уны бер үк ваҡытта алды. Хәҙер быны күҙ алдына килтереүе ҡыйын, әммә һәр кис тиҫтәләрсә миллион ғаилә телевизор алдына бергә ултырып, күршеләре менән бер үк ваҡытта шул уҡ тапшырыуҙы ҡарай торғайны. Хәҙер Super Bowl ваҡытында булған хәл элек һәр кис ҡабатлана ине. Беҙ һүҙҙең тура мәғәнәһендә бер синхронда йәшәнек. [6]
Ниндәйҙер мәғәнәлә быуат уртаһындағы ТВ мәҙәниәте яҡшы ине. Ул донъяға биргән ҡараш балалар китабындағы кеүек ине, һәм ул, моғайын, (ата-әсәләр өмөт иткәнсә) балалар китаптарының кешеләрҙе яҡшыраҡ тотоуға этәргән тәьҫиренә оҡшаш бер нәмәгә эйә булғандыр. Әммә, балалар китаптары кеүек үк, телевидение ла яңылыштыра торған ине. Өлкәндәр өсөн ҡурҡыныс дәрәжәлә яңылыштыра ине. Үҙенең автобиографияһында Роберт Макнил Вьетнамдан яңы ғына килгән ҡот осҡос кадрҙарҙы күргәс, «беҙ быны киске аш ашап ултырған ғаиләләргә күрһәтә алмайбыҙ» тип уйлауын телгә ала.
Был дөйөм мәҙәниәттең ни тиклем киң таралғанын мин яҡшы беләм, сөнки унан баш тартырға тырышып ҡараным, һәм башҡа бер нәмә табыуы ғәмәлдә мөмкин түгел ине. 13 йәшемдә мин, ситтән килгән мәғлүмәттән бигерәк эске тойғом менән, беҙгә телевизорҙан бирелгән фекерҙәрҙең һүҫәр икәнен аңланым һәм уны ҡарауҙан туҡтаным. [7] Әммә был телевизор ғына түгел ине. Тирә-яғымдағы бөтә нәмә лә һүҫәр булып күренде. Сәйәсәтселәрҙең бөтәһе лә бер үк нәмәне һөйләй, ҡулланыусылар брендтары күрһәтмә ялтырауыҡ өсөн төрлө этикеткалар йәбештерелгән бер иш тиерлек тауарҙар сығара, «колониаль» ҡиәфәт бирелгән фанера йорттар, ике яғында ла бер нисә фут буш тимер ялғанған һәм ике йылдан тарҡала башлаған автомобилдәр, ҡыҙыл, әммә атамаһы ғына алма булған «red delicious» алмалары. Һәм үткәнгә бағып ҡараһаң, ул ысынында ла һүҫәр ине. [8]
Ләкин был бушлыҡты тултырыу өсөн башҡа нәмә эҙләгәндә, мин ғәмәлдә бер ни ҙә тапманым. Ул ваҡытта Интернет юҡ ине. Барырлыҡ берҙән-бер урын — беҙҙең урындағы сауҙа үҙәгендәге селтәр китап кибете ине. [9] Шунда мин The Atlantic журналының бер һанын таптым. Мин уның киңерәк донъяға асҡыс булғанын әйтергә теләр инем, әммә ысынында ул миңә ялҡытҡыс һәм аңлайышһыҙ тойолдо. Беренсе тапҡыр виски татып, уны оҡшатҡан кеше булып ҡыланған бала кеүек, мин ул журналды тотош бер китап кеүек ҡәҙерләп һаҡланым. Уның әле лә ҡайҙалыр ятҡанына шигем юҡ. Ләкин ул ҡайҙалыр «red delicious» булмаған бер донъяның барлығын иҫбатлаһа ла, мин уны колледжда уҡығанға тиклем таба алманым.
Эре компаниялар беҙҙе ҡулланыусы булараҡ ҡына бер иш итмәне. Эш биреүсе булараҡ та улар шулай эшләне. Компаниялар эсендә кешеләрҙе нисек күренергә һәм үҙеңде нисек тоторға кәрәклегенең берҙән-бер моделенә этәргән ҡеүәтле көстәр бар ине. IBM бының менән айырыуса билдәле ине, әммә улар башҡа эре компанияларға ҡарағанда бер аҙ ғына ҡырҡыуыраҡ ине. Һәм нисек күренеү һәм үҙеңде нисек тотоу моделдәре компаниялар араһында әҙ генә айырыла ине. Был донъялағы һәр кемдән тәҡрибән бер төҫлө булыу талап ителде. Һәм корпоратив донъялағылар ғына түгел, унда инергә ынтылған һәр кем дә шулай булырға тейеш ине — ә 20-се быуат уртаһында был унда әлегә булмаған күпселек кешене аңлата ине. 20-се быуаттың күп өлөшөндә эшсе синыф кешеләре урта синыф булып күренергә тырышты. Быны иҫке фотоларҙа күрергә мөмкин. 1950 йылда ололарҙың бик аҙы ҡурҡыныс булып күренергә ынтыла ине.
Ләкин милли корпорацияларҙың үҫеше беҙҙе мәҙәни яҡтан ғына ҡыҫманы. Ул беҙҙе иҡтисади яҡтан да, ике осонан да ҡыҫты.
Гигант милли корпорациялар менән бер рәттән, беҙҙә ғәйәт ҙур милли профсоюздар барлыҡҡа килде. Һәм 20-се быуат уртаһында корпорациялар профсоюздар менән килешеүҙәр төҙөнө, унда улар хеҙмәт өсөн баҙар хаҡынан юғарыраҡ түләне. Бер яҡтан, профсоюздар монополия булғанға күрә. [10] Икенсе яҡтан, үҙҙәре олигополия өлөшө булғанлыҡтан, корпорациялар был сығымдарҙы үҙ ҡулланыусыларына ауҙара алыуын белде, сөнки уларҙың дәғүәселәре лә шулай эшләргә мәжбүр буласаҡ ине. Өсөнсө яҡтан, быуат уртаһында гигант компанияларҙың күбеһе һаман да масштаб эффектын файҙаланыуҙың яңы юлдарын табыуға иғтибар бүлә ине. Үҫешкә иғтибар итеү өсөн стартаптар үҙ серверҙарын йөрөтөү сығымынан тыш хаҡты AWS-ҡа теләп түләгән кеүек, күп кенә эре милли корпорациялар ҙа эшсе көсө өсөн өҫтәмә хаҡ түләргә әҙер ине. [11]
Профсоюздарға артығын түләп, килемдәрҙе түбәндән өҫкә этәреү менән бер рәттән, 20-се быуаттың эре компаниялары юғары етәкселеккә аҙыраҡ түләп, килемдәрҙе өҫтән дә аҫҡа баҫты. Иҡтисадсы Дж. К. Гэлбрейт 1967 йылда «Етәкселәрҙең эш хаҡы иң юғары сиктә тип әйтерлек корпорациялар бик аҙ», тип яҙғайны. [12]
Билдәле бер дәрәжәлә был алдау ине. Етәкселәрҙең ғәмәлдәге эш хаҡының күп өлөшө уларҙың табыш һалымы декларацияларында бер ҡасан да күренмәне, сөнки ул өҫтәмә өҫтөнлөктәр (льготалар) рәүешендә булды. Табыш һалымы ставкаһы ни тиклем юғарыраҡ булһа, хеҙмәткәрҙәргә һалымға тиклем түләүгә баҫым шул тиклем ҙурыраҡ булды. (Бөйөк Британияла, һалымдар АҠШ-тағынан да юғарыраҡ булған ерҙә, компаниялар хатта уларҙың балаларының шәхси мәктәптәре өсөн түләй торғайны.) 20-се быуат уртаһындағы эре компаниялар үҙ хеҙмәткәрҙәренә биргән иң ҡиммәтле нәмәләрҙең береһе эш урынының хәүефһеҙлеге ине, һәм был да һалым декларацияларында йәки килем статистикаһында күренмәне. Шулай итеп, был ойошмаларҙағы эш үҙенсәлеге иҡтисади тигеҙһеҙлек тураһында ялған түбән һандар биреүгә ынтылды. Ләкин быны иҫәпкә алғанда ла, эре компаниялар үҙҙәренең иң яҡшы белгестәренә баҙар хаҡынан кәмерәк түләне. Баҙар юҡ ине; һеҙ бер үк компанияла тотош карьерағыҙ булмаһа ла, тиҫтәләрсә йылдар эшләрһегеҙ тигән өмөт бар ине. [13]
Һеҙҙең хеҙмәтегеҙ шул тиклем һатылмай торған (ликвидһыҙ) ине, баҙар хаҡын алыу мөмкинлеге бик аҙ булды. Ләкин шул уҡ ликвидһыҙлыҡ һеҙҙе уны эҙләмәҫкә лә өндәне. Әгәр компания һеҙҙе хаҡлы ялға сыҡҡансы эш менән тәьмин итергә һәм шунан һуң пенсия бирергә вәғәҙә итһә, һеҙ был йылда унан мөмкин тиклем күберәк һығып алырға теләмәйһегеҙ. Компания һеҙҙең ҡайғыны күрһен өсөн, һеҙгә уның ҡайғыһын күрергә кәрәк ине. Бигерәк тә бер үк төркөм кешеләр менән тиҫтәләрсә йылдар бергә эшләгәндә. Әгәр компаниянан күберәк аҡса талап итһәгеҙ, һеҙ уларҙың ҡайғыһын күрәсәк ойошманы һығаһығыҙ. Өҫтәүенә, әгәр компанияны беренсе урынға ҡуймаһағыҙ, дәрәжәгеҙ үҫмәйәсәк, ә башҡа баҫҡысҡа күсә алмағас, үҫеүҙең берҙән-бер юлы — ошо баҫҡыстан күтәрелеү ине. [14]
Ҡораллы көстәрҙә бер нисә мөһим йылын үткәргән кеше өсөн был хәл хәҙер беҙгә күренгән кеүек сәйер тойолманы. Эре компания етәкселәре булараҡ, улар үҙҙәрен юғары дәрәжәле офицерҙар итеп күрҙе. Уларға рядовойҙарға ҡарағанда күпкә күберәк түләнде. Улар иң яҡшы ресторандарҙа вәкәләтле төшкө аштар ашай һәм компанияның Gulfstream самолеттарында оса ала ине. Күпселегенең башына үҙҙәренә баҙар хаҡы түләнәме-юҡмы икәнен һорау ҙа килмәне, моғайын.
Баҙар хаҡын алыуҙың иң юғары юлы — үҙ компанияңды асып, үҙең өсөн эшләү. Был хәҙер һәр ынтылышлы кешегә аңлашыла. Ләкин 20-се быуат уртаһында был сит төшөнсә ине. Үҙ эшеңде башлау артыҡ амбициялы күренгәнгә түгел, ә етерлек кимәлдә амбициялы булып күренмәгәнгә күрә. Хатта мин үҫкән 1970-се йылдарҙа ла, амбициялы план абруйлы уҡыу йорттарында күп белем алыу, һуңынан башҡа бер абруйлы ойошмаға инеп, баҫҡыс буйлап өҫкә үрләүҙән ғибәрәт ине. Һеҙҙең абруйығыҙ үҙегеҙ ҡараған ойошманың абруйы ине. Кешеләр үҙ бизнесын башланы, әлбиттә, әммә белемле кешеләр быны һирәк эшләне, сөнки ул заманда беҙ хәҙер стартап тип атаған нәмәне башлау төшөнсәһе ғәмәлдә юҡ ине: бәләкәй башланып, ҙур булып үҫкән бизнес. 20-се быуат уртаһында быны эшләү күпкә ҡыйыныраҡ булды. Үҙ бизнесыңды башлау — бәләкәй башланып, бәләкәй булып ҡаласаҡ бизнесты башлауҙы аңлата ине. Эре компаниялар заманында был йыш ҡына филдәр тапамаһын өсөн йүгереп йөрөүҙе аңлатты. Филгә атланған етәкселәр синыфында булыу күпкә абруйлыраҡ ине.
1970-се йылдарға бер кем дә был эре, абруйлы компанияларҙың тәүҙә ҡайҙан барлыҡҡа килгәнен уйлап та ҡараманы. Улар химик элементтар кеүек һәр ваҡыт булған һымаҡ ине. Һәм, ысынында ла, 20-се быуаттағы амбициялы балалар менән эре компанияларҙың башланғыстары араһында икеләтә диуар бар ине. Күп кенә эре компаниялар асыҡ нигеҙ һалыусылары булмаған ҡушылмалар ине. Ә нигеҙ һалыусылары булғанда ла, улар беҙгә оҡшамаған ине. Уларҙың барыһы тиерлек колледжға бармаған мәғәнәлә белемһеҙ булған. Улар Шекспир атағанса тупаҫ эшселәр (rude mechanicals) ине. Колледж кешене һөнәри синыф вәкиле итеп әҙерләне. Уны тамамлаусылар Эндрю Карнеги йәки Генри Форд башта башҡарған бысраҡ, ябай эште эшләүҙе күҙ уңында тотманы. [15]
Һәм 20-се быуатта колледж тамамлаусылар һаны арта барҙы. Улар 1900 йылда халыҡтың яҡынса 2%-ынан 2000 йылда 25%-ҡа тиклем үҫте. Быуат уртаһында беҙҙең ике ҙур көс GI Bill рәүешендә киҫешә, ул Икенсе донъя һуғышының 2,2 миллион ветеранын колледжға уҡырға ебәрҙе. Быны ошондай күҙлектән фекерләгәндәр аҙ ине, әммә колледж белем алыуҙы амбициялылар өсөн төп юлға әйләндереүҙең һөҙөмтәһе шул булды: Генри Форд өсөн эшләү йәмғиәттә хупланды, әммә Генри Форд булыу хупланманы. [16]
Мин был донъяны яҡшы хәтерләйем. Минең бәлиғ булыуым тап уның тарҡала башлаған осорона тура килде. Бала сағымда ул һаман да өҫтөнлөк итә ине. Элекке кеүек үк абсолют дәрәжәлә түгел, әлбиттә. Иҫке телетапшырыуҙарҙан, йыллыҡ альбомдарҙан һәм ололарҙың үҙ-үҙен тотошонан беҙ 1950 һәм 60-сы йылдарҙағы кешеләрҙең беҙгә ҡарағанда тағы ла ҡалыптарға нығыраҡ буйһонғанын күрә ала инек. Быуат уртаһы моделе иҫкерә башлағайны инде. Ләкин беҙ ул ваҡытта быны улай күрмәнек. Иң күбе беҙ 1965 йылға ҡарағанда 1975 йылда бер аҙ ҡыйыуыраҡ булырға мөмкин, тип кенә әйтә алыр инек. Һәм, ысынында ла, нәмәләр әлегә әллә ни үҙгәрмәгәйне.
Ләкин үҙгәрештәр тиҙҙән килергә тейеш ине. Һәм Duplo иҡтисады тарҡала башлағас, ул бер юлы бер нисә төрлө юл менән тарҡалды. Вертикаль интеграцияланған компаниялар һүҙҙең тура мәғәнәһендә тарҡалды, сөнки был һөҙөмтәлерәк ине. Ғәмәлдәге лидерҙар яңы көнәркәштәр менән осрашты, сөнки (а) баҙарҙар глобалләште һәм (б) техник яңылыҡтар масштаб эффектын еңә башланы, был ҙурлыҡты өҫтөнлөктән йөккә әйләндерҙе. Ҡулланыусыларға элекке тарыҡ каналдар киңәйгән һайын, бәләкәйерәк компаниялар үҫә һәм йәшәп ҡала алды. Тауарҙарҙың бөтөнләй яңы категориялары барлыҡҡа килгәнлектән, баҙарҙар үҙҙәре тиҙерәк үҙгәрә башланы. Һәм, иң һуңғыһы, әммә мөһиме: элек Дж. П. Морган донъяһына тәбиғи хәл тип ҡараған федераль хөкүмәт бының һуңғы һүҙ түгеллеген төшөнә башланы.
Дж. П. Морган горизонталь күсәр өсөн ни булһа, Генри Форд вертикаль күсәр өсөн шул ине. Ул бөтә нәмәне үҙе эшләргә теләне. 1917 һәм 1928 йылдар араһында River Rouge-ҙа ул төҙөгән гигант завод һүҙҙең тура мәғәнәһендә бер осонан тимер мәғдәнен ҡабул итеп, икенсе осонан автомобилдәр сығарҙы. Унда 100 000 кеше эшләне. Ул ваҡытта был киләсәк һымаҡ күренде. Ләкин бөгөн автомобиль компаниялары улай эшләмәй. Хәҙер конструкциялау һәм етештереүҙең күп өлөшө оҙон тәьминәт сынйырында башҡарыла, ә автомобиль компаниялары уларҙың продукцияһын бергә йыя һәм һата. Автомобиль компанияларының ошолай эшләү сәбәбе — был алымдың яҡшыраҡ эшләүендә. Тәьминәт сынйырындағы һәр компания иң яҡшы белгән нәмәһенә иғтибар итә. Һәм уларҙың һәр береһе уны яҡшы эшләргә тейеш, юғиһә уларҙы башҡа тәьминәтсе менән алмаштырып була.
Ни өсөн Генри Форд хеҙмәттәшлек иткән компаниялар селтәренең бер ҙур компанияға ҡарағанда яҡшыраҡ эшләүен аңламаны? Бер сәбәбе — тәьминәтселәр селтәре үҫешһен өсөн ваҡыт кәрәк. 1917 йылда бөтә нәмәне үҙе эшләү Фордҡа кәрәкле масштабҡа ирешеүҙең берҙән-бер юлы булып күренде. Һәм икенсе сәбәбе: хеҙмәттәшлек иткән компаниялар селтәре ярҙамында проблеманы хәл итергә теләһәгеҙ, һеҙ уларҙың тырышлығын көйләй белергә тейешһегеҙ, ә быны компьютерҙар менән күпкә яҡшыраҡ эшләргә мөмкин. Компьютерҙар Коуз фекеренсә корпорацияларҙың йәшәүенең төп сәбәбе (raison d'etre) булған транзакция сығымдарын кәметә. Был — фундаменталь үҙгәреш.
20-се быуат башында эре компаниялар һөҙөмтәлелектең синонимы ине. 20-се быуат аҙағында улар һөҙөмтәһеҙлектең синонимы булды. Билдәле бер кимәлдә был компанияларҙың үҙҙәренең ҡатып ҡалыуы (склерозланыуы) арҡаһында ине. Ләкин был шулай уҡ беҙҙең стандарттарҙың юғарыраҡ булыуы менән дә бәйле ине.
Үҙгәрештәр бары тик булған тармаҡтар эсендә генә барманы. Тармаҡтар үҙҙәре үҙгәрҙе. Күп кенә яңы нәмәләр етештереү мөмкин булды, һәм ҡайһы саҡта ғәмәлдәге компаниялар уны иң яҡшы эшләгәндәр булып сыҡманы.
Микрокомпьютерҙар — классик миҫал. Был баҙарға Apple кеүек яңы башлап ебәреүселәр нигеҙ һалды. Ул етерлек кимәлдә ҙурайғас, IBM уға иғтибар итергә ҡарар итте. Ул ваҡытта IBM компьютер индустрияһында тулыһынса өҫтөнлөк итә ине. Улар, был баҙар өлгөргәс, бары ҡул һуҙып уны өҙөп алыу ғына кәрәк, тип иҫәпләне. Ул ваҡыттағы күпселек кеше улар менән ризалашыр ине. Ләкин артабан нимә булғаны донъяның ни тиклем ҡатмарлыраҡ булып китеүен күрһәтте. IBM микрокомпьютер сығарҙы. Ғәйәт уңышлы булыуына ҡарамаҫтан, ул Apple-ды юҡ итмәне. Ләкин унан да мөһимерәге — IBM үҙе ситтән килгән тәьминәтсе тарафынан ҡыҫырыҡлап сығарылды — хатта бер үк төрлө бизнес тип һаналмаған программа тәьминәте (software) өлкәһенән. IBM-дың иң ҙур хатаһы — DOS өсөн эксклюзив булмаған лицензияға ризалашыу булды. Ул ваҡытта был хәүефһеҙ аҙым булып күренгәндер. Бер ниндәй башҡа компьютер етештереүсеһе уларҙан күберәк һата алғаны юҡ ине. Башҡа етештереүселәр ҙә DOS тәҡдим итә алһа, ниндәй айырма бар? Был яңылыш иҫәпләүҙең һөҙөмтәһе арзан PC клондарының шартлауы булды. Хәҙер PC стандартына һәм клиентҡа Microsoft хужа булды. Һәм микрокомпьютер бизнесы Apple vs Microsoft алышына әйләнде.
сынында, Apple IBM-ды этәреп ебәрҙе, ә шунан һуң Microsoft уның аҡса янысын урланы. Быуат уртаһында эре компаниялар менән бындай нәмә булмай торғайны. Ләкин киләсәктә был хәл торған һайын йышыраҡ ҡабатланасаҡ ине.
Компьютер бизнесында үҙгәрештәр башлыса үҙенән-үҙе барҙы. Башҡа тармаҡтарҙа башта юридик кәртәләрҙе алып ташларға тура килде. Быуат уртаһындағы күп кенә олигополиялар федераль хөкүмәт сәйәсәте менән (һәм һуғыш ваҡытында — ҙур заказдар менән) көнәркәштәрҙе яҡын ебәрмәү өсөн махсус нығытылғайны. Был ул ваҡытта хөкүмәт түрәләренә беҙгә күренгән кеүек шикле булып тойолманы. Улар ике партиялы система сәйәсәттә етерлек көнәркәшлекте тәьмин итә тип иҫәпләне. Был бизнес өсөн дә эшләргә тейеш ине.
Әкренләп хөкүмәт көнәркәшлеккә ҡаршы сәйәсәттең файҙаға ҡарағанда зыян килтереүен аңланы һәм Картер хакимиәте осоронда уларҙы юҡҡа сығара башланы. Был процесс өсөн ҡулланылған һүҙ яңылыштырырлыҡ дәрәжәлә тар ине: дерегуляция (көйләүҙән баш тартыу). Ысынында иһә де-олигополизация бара ине. Был бер тармаҡ артынан икенсеһендә булды. Ҡулланыусылар өсөн иң ныҡ күренгәндәренең икеһе — авиация һәм ҡала-ара телефон бәйләнеше ине, дерегуляциянан һуң улар икеһе лә һиҙелерлек арзанайҙы.
Дерегуляция шулай уҡ 1980-се йылдарҙағы дошмандарса тартып алыуҙар (hostile takeovers) тулҡынына ла өлөш индерҙе. Элек компанияларҙың һөҙөмтәһеҙлегенә берҙән-бер сикләү — фактик банкротлыҡтан тыш — уларҙың көнәркәштәренең һөҙөмтәһеҙлеге генә ине. Хәҙер компаниялар сағыштырма түгел, ә абсолют стандарттарға тап булырға тейеш булды. Үҙ активтарына етерлек килем килтермәгән һәр асыҡ компания етәкселеген уны килтерәсәк етәкселеккә алмаштырыу ҡурҡынысы аҫтында ҡалды. Йыш ҡына яңы менеджерҙар быны компанияларҙы айырым-айырым ҡиммәтерәк булған өлөштәргә бүлеп эшләне. [17]
Милли иҡтисадтың 1-се версияһы бер нисә ҙур блоктан торҙо, уларҙың үҙ-ара мөнәсәбәттәре бер ус етәкселәр, сәйәсәтселәр, көйләүселәр һәм профсоюз лидерҙары тарафынан артҡы бүлмәләрҙә һөйләшеп килешелде. 2-се версия юғарыраҡ аныҡлыҡта булды: төрлө күләмдәге, төрлөрәк нәмәләр етештергән компаниялар күберәк булды, һәм уларҙың мөнәсәбәттәре тиҙерәк үҙгәрҙе. Был донъяла артҡы бүлмәләрҙәге һөйләшеүҙәр һаман да күп ине, әммә күберәк нәмә баҙар көстәренә ҡалдырылды. Был үҙ сиратында ваҡланыуҙы тағы ла шәбәйтте.
Әкрен барған процесты тасуирлағанда версиялар тураһында һөйләү бер аҙ яңылыштыра, ләкин күренгәнсә үк түгел. Бер нисә тиҫтә йыл эсендә бик күп үҙгәрештәр булды, һәм аҙаҡ килеп беҙ алған нәмә сифат яғынан бөтөнләй башҡа ине. 1958 йылда S&P 500 исемлегендә булған компаниялар унда уртаса 61 йыл торған булған. 2012 йылға был һан 18 йыл тәшкил итте. [18]
Duplo иҡтисадының тарҡалыуы иҫәпләү ҡеүәтенең киң таралыуы менән бер үк ваҡытта барҙы. Компьютерҙар ниндәй дәрәжәлә бының төп шарты булды һуң? Быға яуап биреү өсөн тотош бер китап кәрәк булыр ине. Әлбиттә, иҫәпләү ҡеүәтенең таралыуы стартаптарҙың күтәрелеүе өсөн кәрәкле шарт ине. Финанс өлкәһендә булған күпселек нәмә өсөн дә был шулай булды тип уйлайым. Ләкин ул глобалләшеү йәки LBO тулҡыны өсөн тәүшарт булдымы? Белмәйем, әммә бының ихтималлығын да кире ҡаҡмаҫ инем. Сәнәғәт революцияһы пар двигателдәре менән хәрәкәткә килтерелгән кеүек, яңынан ваҡланыу ҙа компьютерҙар менән йүнәлтелгән булыуы мөмкин. Компьютерҙар кәрәкле шарт булдымы-юҡмы, улар уны һис шикһеҙ шәбәйтте.
Компанияларҙың яңы һығылмалылығы (тотороҡһоҙлоғо) кешеләрҙең үҙ эш биреүселәре менән мөнәсәбәттәрен үҙгәртте. Аҫтығыҙҙан тартып алыныуы ихтимал булған корпоратив баҫҡыс буйлап ниңә үрләргә? Амбициялы кешеләр карьера тураһында берҙән-бер баҫҡыс буйлап күтәрелеүгә ҡарағанда, төрлө компанияларҙағы эштәр теҙмәһе булараҡ фекер йөрөтә башланы. Компаниялар араһындағы хәрәкәттең артыуы (йәки хатта күсеү ихтималлығы) эш хаҡтарында ҙурыраҡ көнәркәшлек тыуҙырҙы. Өҫтәүенә, компаниялар бәләкәйләнгән һайын хеҙмәткәрҙең уның килеменә күпме өлөш индергәнен баһалау еңелерәк булды. Ике үҙгәреш тә эш хаҡын баҙар хаҡына яҡынайтты. Ә кешеләрҙең эш һөҙөмтәлелеге ныҡ айырылғанлыҡтан, баҙар хаҡын түләү эш хаҡтарының айырыла башлауын аңлата ине.
Тәүге тапҡыр тап 1980-се йылдар башында «яппи» (yuppie) термины барлыҡҡа килеүе осраҡлы түгел. Хәҙер был һүҙ күп ҡулланылмай, сөнки ул тасуирлаған күренеш шулай тейеш тип ҡабул ителә, ләкин ул ваҡытта был яңы бер нәмәнең билдәһе ине. Яппиҙар — бик күп аҡса эшләгән йәш белгестәр ине. Бөгөн егерме йәштәрҙәге берәүгә был атап торорлоҡ та булмаған кеүек тойолор. Йәш белгестәр ниңә күп аҡса эшләмәһен һуң? Ләкин 1980-се йылдарға тиклем карьераңдың башында аҙ эш хаҡы алыу — профессионал булыу төшөнсәһенең бер өлөшө ине. Йәш белгестәр «бурысын түләне», баҫҡыс буйлап өҫкә ынтылды. Бүләктәр һуңыраҡ килергә тейеш ине. Яппиҙарҙың яңылығы шунда булды: улар хәҙер башҡарған эштәре өсөн тап бөгөн баҙар хаҡын теләне.
Тәүге яппиҙар стартаптарҙа эшләмәне. Был әле алда ине. Улар эре компанияларҙа ла эшләмәне. Улар юриспруденция, финанс һәм консалтинг кеүек өлкәләрҙә эшләгән профессионалдар ине. Әммә уларҙың өлгөһө тиҙ арала тиңдәштәрен рухландырҙы. Яңы BMW 325i автомобилен күргәс, улар ҙа шуны теләне.
Карьера башында кешеләргә аҙ түләү барлыҡ эш биреүселәр ҙә шулай эшләгәндә генә һөҙөмтә бирә. Берәй эш биреүсе был тәртипте боҙһа, башҡаларға ла шулай эшләргә тура килә, юғиһә улар яҡшы хеҙмәткәрҙәрҙе йәлеп итә алмаясаҡ. Һәм был процесс башланғас, бөтә иҡтисад буйлап тарала, сөнки карьераһы башында кешеләр эш биреүселәрен генә түгел, тотош тармаҡты ла еңел алмаштыра ала.
Ләкин барлыҡ йәш белгестәр ҙә бынан файҙа күрмәне. Күп эш хаҡы алыр өсөн һөҙөмтә күрһәтергә кәрәк ине. Тәүге яппиҙарҙың һөҙөмтәне үлсәүе еңел булған өлкәләрҙә эшләүе осраҡлы түгел ине.
Дөйөм алғанда, атамаһы тап шул тиклем оҙаҡ һирәк осрағанға иҫкергән кеүек яңғыраған бер идея кире ҡайта ине: үҙ байлығыңды булдырыу мөмкинлеге. Элекке кеүек үк, быға ирешеүҙең төрлө юлдары бар ине. Ҡайһы берәүҙәр байлыҡты яңы ҡиммәттәр тыуҙырып тупланы, ә башҡалары — нулле суммалы уйындар уйнап. Әммә байлыҡ туплау мөмкин булғас, ҙур маҡсатлы кешеләргә быны эшләү-эшләмәү тураһында ҡарар ҡабул итергә тура килде. 1990 йылда Wall Street урынына физиканы һайлаған ғалим 1960 йылдағы физикка хатта уйларға ла тура килмән ҡорбанға бара ине.
Был идея хатта эре компанияларға ла кире үтеп инде. Эре компанияларҙың генераль директорҙары (CEO) хәҙер элеккегә ҡарағанда күберәк таба, һәм минеңсә, бының төп сәбәбе — абруй. 1960 йылда корпоратив етәкселәрҙең абруйы сикһеҙ ине. Улар илдәге берҙән-бер иҡтисади уйындың еңеүселәре ине. Әгәр улар хәҙер шул замандағы кеүек аҙ алһа, реаль доллар иҫәбендә улар стартаптарҙан һәм хедж-фондтарҙан миллиондар эшләгән профессиональ спортсылар һәм йәш даһиҙар эргәһендә бик ваҡ күренер ине. Уларға был фекер оҡшамай, шуға күрә хәҙер мөмкин тиклем күберәк алырға тырышалар, был иһә элек алғандарынан күпкә күберәк. [19]
Шул уҡ ваҡытта иҡтисади баҫҡыстың икенсе осонда ла оҡшаш тарҡалыу бара ине. Эре компанияларҙың олигополиялары ҡаҡшай башлағас, улар сығымдарҙы һатып алыусылар иңенә һалыу мөмкинлеген юғалтты һәм, тимәк, хеҙмәткә артыҡ түләргә теләмәне. Бер нисә ҙур блоктан торған Duplo донъяһы төрлө ҙурлыҡтағы күп кенә компанияларға бүленгәс — уларҙың ҡайһы берҙәре сит илдәрҙә ине — профсоюздарға үҙ монополияларын һаҡлау ҡатмарлашты. Һөҙөмтәлә эшселәрҙең эш хаҡы ла баҙар хаҡына яҡынлашты. Был иһә (профсоюздар үҙ эшен тейешенсә башҡарған булһа, ҡотолғоһоҙ рәүештә) түбәнерәк булып сыҡты. Әгәр автоматлаштырыу ниндәйҙер хеҙмәт төрөнә ихтыяжды кәметкән булһа, бәлки, бик ныҡ түбәнерәктер ҙә.
Быуат уртаһындағы моделдең иҡтисади ғына түгел, социаль берҙәмлек тыуҙырғаны кеүек, уның емерелеүе лә иҡтисади һәм социаль бүленешкә алып килде. Кешеләр икенсе төрлө кейенә һәм үҙҙәрен башҡаса тота башланы. Һуңыраҡ «ижади синыф» тип аталасаҡ кешеләр хәрәкәтсәнерәк булып китте. Дин менән артыҡ ҡыҙыҡһынмаған кешеләр күҙ буяу өсөн сиркәүгә барыу зарурлығын әҙерәк тойҙо, ә уны ныҡ оҡшатҡандар иһә барған һайын төрлөрәк формаларҙы һайланы. Ҡайһы берәүҙәр ит рулетынан тофуға күсте, ә башҡалар — Hot Pockets-ҡа. Ҡайһы берәүҙәр Ford седандарынан ҙур булмаған сит ил машиналарына ултырҙы, ә икенселәре — SUV автомобилдәренә. Шәхси мәктәптәргә йөрөгән йәки йөрөргә теләгән балалар «preppy» стилендә кейенә башланы, ә баш күтәреүсе булып күренергә теләгәндәр аңлы рәүештә тәртипһеҙ ҡиәфәт алды. Йөҙәрләгән ысул менән кешеләр бер-береһенән айырыла барҙы. [20]
Дүрт тиҫтә йыл тиерлек үткәс тә был бүленеш көсәйә генә бара. Был дөйөм алғанда яҡшы булдымы, әллә насармы? Мин белмәйем; был һорауға яуап биреү мөмкин дә түгелдер. Шулай ҙа бөтөнләй үк насар түгел. Беҙ үҙебеҙгә оҡшаған тарҡалыу формаларын тәбиғи тип ҡабул итәбеҙ ҙә, бары тик оҡшамағандары тураһында ғына борсолабыҙ. Әммә быуат уртаһындағы конформизмдың аҙағын күреп ҡалған кеше булараҡ, әйтә алам: ул бер ниндәй ҙә утопия түгел ине. [21]
Бында минең маҡсатым бүленештең яҡшы йәки насар булыуын әйтеү түгел, ә бары тик уның ни өсөн барлыҡҡа килеүен аңлатыу. Дөйөм һуғыштың һәм XX быуат олигополияһының үҙәккә ынтылыусы көстәре юҡҡа сыҡҡас, артабан ни булыр? Һәм анығыраҡ әйткәндә, беҙ күргән был тарҡалыуҙың бер өлөшөн булһа ла кире ҡайтарып буламы?
Мөмкин булһа ла, был бары тик өлөшләтә генә тормошҡа ашасаҡ. Быуат уртаһындағы берҙәмлекте уның тәүҙә нисек барлыҡҡа килтерелгән юлы менән яңынан булдырып булмай. Милли берҙәмлекте арттырыу өсөн генә һуғыш башлау аҡылһыҙлыҡ булыр ине. Ә XX быуаттың иҡтисади тарихы түбән сифатлы беренсе версия булғанын аңлағас, уны ла ҡабатлап булмауы асыҡ күренә.
XX быуат берҙәмлеге ниндәйҙер кимәлдә тәбиғи рәүештә барлыҡҡа килгән нәмә ине. Һуғыш нигеҙҙә тышҡы көстәр арҡаһында булды, ә Duplo иҡтисады эволюцион этап булып торҙо. Әгәр һеҙ хәҙер берҙәмлек теләһәгеҙ, уны махсус рәүештә тыуҙырырға тура киләсәк. Ә быны нисек эшләргә кәрәклеге асыҡ түгел. Минең уйымса, беҙ булдыра алған иң яҡшы нәмә — бүленештең симптомдары менән көрәшеү. Ләкин был да етәрлек булырға мөмкин.
Һуңғы ваҡытта кешеләрҙе иң ныҡ борсоған бүленеш формаһы — иҡтисади тигеҙһеҙлек, һәм әгәр һеҙ уны юҡ итергә теләһәгеҙ, таш быуатынан бирле эшләп килгән ғәйәт ҡеүәтле ҡаршы елгә юлығаһығыҙ. Был — технология.
Технология — ул рычаг. Ул хеҙмәтте күп тапҡырға көсәйтә. Һәм был рычаг оҙоная ғына түгел, ә уның үҫеш тиҙлеге лә үҙе арта бара.
Был үҙ сиратында кешеләр булдыра алған байлыҡ күләмендәге айырманың артыуын ғына түгел, ә тиҙләнеүен дә аңлата. XX быуат уртаһында хөкөм һөргән ғәҙәти булмаған шарттар был төп тенденцияны йәшереп килде. Эшлекле, ҙур маҡсатлы кешеләрҙең башҡа күп кенә кешеләр менән бергә сафта атларға мәжбүр иткән эре ойошмаларға ҡушылыуҙан башҡа сараһы ҡалманы — ҡораллы көстәр осрағында был һүҙмә-һүҙ, ә эре корпорациялар осрағында күсмә мәғәнәлә ине. Хатта эре корпорациялар кешеләргә уларҙың ҡиммәтенә ҡарап түләргә теләһә лә, быны нисек эшләргә кәрәклеген аңлай алмаҫ ине. Ләкин ул сикләү хәҙер юҡҡа сыҡты. 1970-се йылдарҙа ул ҡаҡшай башлағандан алып, беҙ был төп көстәрҙең яңынан эшләй башлауын күрәбеҙ. [22]
Хәҙер байыҡҡан һәр кем быны яңы ҡиммәттәр тыуҙырып эшләмәй, әлбиттә. Ләкин байтаҡ өлөшө тап шулай итә, ә Баумоль эффекты уларҙың барлыҡ коллегаларын да үҙ артынан һөйрәй. [23] Һәм яңы ҡиммәттәр тыуҙырып байығыу мөмкин булғанда, иҡтисади тигеҙһеҙлектең артыуы тәбиғи тенденция булып ҡаласаҡ. Хатта байығыуҙың башҡа бөтә юлдарын юҡ итһәгеҙ ҙә. Һеҙ быны аҫтағыларға субсидиялар һәм өҫтәгеләргә һалымдар менән йомшарта алаһығыҙ, ләкин һалымдар кешеләрҙе байлыҡ тыуҙырыуҙан биҙҙерерлек кимәлдә юғары булмаһа, һеҙ һәр ваҡыт етештереүсәнлектең үҫә барыусы төрлөлөгөнә ҡаршы өмөтһөҙ алыш алып барасаҡһығыҙ. [24]
Бүленештең был формаһы, башҡалар кеүек үк, оҙаҡҡа килде. Дөрөҫөрәге, кире ҡайтып төпләнде. Бер нәмә лә мәңгелек түгел, әммә тарҡалыуға ынтылыш күпселек нәмәләргә ҡарағанда оҙайлыраҡ булырға тейеш, сөнки ул ниндәйҙер айырым сәбәп менән генә аңлатылмай. Был бары тик уртаса кимәлгә кире ҡайтыу. Рокфеллер индивидуализм юҡҡа сыҡты тигәндә, ул йөҙ йылға хаҡлы булғайны. Хәҙер ул кире ҡайтты, һәм был оҙағыраҡ ваҡытҡа һаҡланырға оҡшай.
Әгәр беҙ быны танымаһаҡ, ауырлыҡтарға юлығасаҡбыҙ тип борсолам. Әгәр беҙ XX быуат берҙәмлеге ниндәйҙер сәйәси төҙәтмәләр арҡаһында ғына юғалған тип уйлаһаҡ, уны бер нисә ҡаршы төҙәтмә менән (насар яҡтарын нисектер төшөрөп ҡалдырып) кире ҡайтара алабыҙ тип яңылышасаҡбыҙ. Һәм шул саҡта бүленеште бөтөрөргә тырышып бушҡа ваҡыт юғалтасаҡбыҙ, ә уның урынына эҙемтәләрен нисек йомшартыу тураһында уйланыу күпкә яҡшыраҡ булыр ине.
Иҫкәрмәләр
[1] Лестер Туроу 1975 йылда яҙыуынса, Икенсе донъя һуғышы аҙағында булған эш хаҡы айырмалары шул тиклем ныҡ төпләнгән булған, хатта улар «Икенсе донъя һуғышының тигеҙләүсе баҫымы юҡҡа сыҡҡандан һуң да „ғәҙел“ тип һаналған. Төп мәғәнәлә шул уҡ айырмалар бөгөнгө көнгә тиклем, утыҙ йыл үткәс тә һаҡлана». Ләкин Голдин менән Марго һуғыштан һуңғы осорҙағы баҙар көстәре лә эш хаҡын ҡыҫыуҙы һаҡларға ярҙам итте тип иҫәпләй — атап әйткәндә, квалификацияһыҙ эшселәргә ихтыяждың артыуы һәм белемле хеҙмәткәрҙәрҙең артыҡ күп булыуы.
(Ғәжәп, ләкин эш биреүселәрҙең медицина страховкаһын түләү буйынса Америка йолаһы эшселәрҙе йәлеп итеү өсөн эшҡыуарҙарҙың NWLB эш хаҡын контролдә тотоу ҡағиҙәләрен урап үтергә тырышыуынан килеп сыҡҡан.)
[2] Һәр ваҡыттағыса, һалым ставкалары бөтә хәлде асып бирмәй. Еңеллектәр күп булған, бигерәк тә айырым шәхестәр өсөн. Ә Икенсе донъя һуғышында һалым закондары шул тиклем яңы булғанлыҡтан, хөкүмәттең һалымдан ҡасыуға ҡаршы тәбиғи иммунитеты аҙ булған. Әгәр байҙар һуғыш ваҡытында юғары һалымдар түләгән булһа, был мәжбүр булғанға ҡарағанда, үҙҙәре теләгәнгә күрә булған.
Һуғыштан һуң эске тулайым продуктҡа (ЭТП) ҡарата федераль һалым керемдәре хәҙерге кеүек үк тиерлек булған. Ғәмәлдә, һуғыштан һуңғы бөтә осорҙа һалым ставкаларының ҡырҡа үҙгәреүенә ҡарамаҫтан, һалым керемдәре ЭТП-ның 18%-ы самаһы кимәлендә һаҡланды. Иң түбән нөктә килемгә сикке һалым ставкалары иң юғары булған осорға тап килгән: 1950 йылда 14,1%. Мәғлүмәттәргә ҡарағанда, һалым ставкалары кешеләрҙең ысынында нимә түләүенә аҙ тәьҫир иткән тигән һығымта яһауҙан ҡотолоп булмай.
[3] Шулай ҙа һуғышҡа тиклемге тиҫтә йылдар Депрессияға яуап булараҡ, тиңдәше булмаған федераль властың көсәйеү ваҡыты булған. Был тулыһынса осраҡлылыҡ түгел, сөнки Депрессия һуғыштың сәбәптәренең береһе булған. Күп яҡтан «Яңы курс» (New Deal) һуғыш осоронда федераль хөкүмәт ҡабул иткән саралар өсөн үҙенсәлекле репетиция булды. Әммә һуғыш осорондағы саралар күпкә ҡырҡараҡ һәм киңерәк булды. Энтони Бэджер яҙғанса, «күп кенә американдар өсөн уларҙың тормошондағы хәлткес үҙгәреш „Яңы курс“ менән түгел, ә Икенсе донъя һуғышы менән килде».
[4] Мин донъя һуғыштарының килеп сығышы тураһында аныҡ фекер йөрөтөр өсөн етерлек белмәйем, ләкин уларҙың эре корпорацияларҙың үҫеше менән бәйле булыуы ихтимал. Әгәр шулай булһа, XX быуат берҙәмлегенең берҙән-бер сәбәбе булыр ине.
[5] Дөрөҫөрәге, Гэлбрейт һүҙҙәре менән әйткәндә, «бер яҡтан техник яҡтан динамик, ғәйәт ҙур капиталға эйә һәм юғары ойошторолған корпорациялар донъяһынан, ә икенсе яҡтан йөҙҙәрсә мең бәләкәй һәм традицион милекселәрҙән» торған бимодаль иҡтисад бар ине. Аҡса, абруй һәм власть тәүгеһендә тупланған ине, һәм улар араһында үтеү юлы тиерлек булманы.
[6] Ғаиләләрҙең бергә ашауының кәмеүе уларҙың һуңынан бергә телевизор ҡарауының кәмеүенә күпме бәйле икән тип уйлайым.
[7] Был ваҡиғаның ҡасан булғанын беләм, сөнки был Dallas сериалының премьера миҙгеле ине. Башҡалар барыһы ла Dallas-та ни булғаны тураһында һөйләшә ине, ә мин уларҙың нимә тураһында һүҙ алып барыуын бөтөнләй аңламай инем.
[8] Был эссе өсөн тикшеренеүҙәр башлағанға тиклем мин быны аңламағайным, ләкин мин үҫкән осорҙағы тауарҙарҙың ялған ялтырауығы — олигополияның билдәле бер эҙемтәһе. Компаниялар хаҡ буйынса ярыша алмағас, автомобилдең декоратив артҡы ҡанаттары менән ярыша.
[9] Monroeville Mall 1969 йылда төҙөлөп бөткән мәлдә илдәге иң ҙур сауҙа үҙәге ине. 1970-се йылдар аҙағында унда Dawn of the Dead фильмы төшөрөлдө. Күрәһең, сауҙа үҙәге фильмдың төшөрөлөү урыны ғына түгел, ә уның илһам сығанағы ла булған; был ҙур сауҙа үҙәге буйлап йөрөгән һатып алыусылар төркөмө Джордж Ромероға зомбиҙарҙы хәтерләткән. Минең беренсе эшем Baskin-Robbins-та туңдырма һалыу ине.
[10] 1914 йылғы Клейтон антимонополия акты буйынса профсоюздар кеше хеҙмәте «коммерция тауары йәки әйбере» булмағанлыҡтан антимонополия закондарынан азат ителде. Был хеҙмәт күрһәтеү компаниялары ла азат ителгән тигәнде аңлатамы икән?
[11] Профсоюздар һәм профсоюзлашҡан компаниялар араһындағы мөнәсәбәттәр хатта симбиотик булырға мөмкин, сөнки профсоюздар үҙ хужаларын яҡлау өсөн сәйәси баҫым яһаясаҡ. Майкл Линд яҙыуынса, сәйәсмәндәр A&P супермаркеттар селтәренә урындағы аҙыҡ-түлек кибеттәрен япҡаны өсөн һөжүм итергә тырышҡас, «A&P 1938 йылда үҙ эшселәренә профсоюз төҙөргә рөхсәт итеп, шул рәүешле ойошҡан эшселәрҙе үҙ яғына ҡаратып, үҙен уңышлы яҡланы». Мин бындай күренеште үҙем күрҙем: ҡунаҡханалар профсоюздары Airbnb-ға ҡаршы сәйәси баҫымды ҡунаҡхана компанияларының үҙҙәренә ҡарағанда күберәк ойоштора.
[12] Корпоратив етәкселәрҙең үҙҙәре өсөн түгел, башҡалар (акционерҙар) өсөн аҡса эшләүгә шул тиклем тырышлыҡ һалыуы Гэлбрейтты ныҡ аптырашта ҡалдырған. Ул үҙенең The New Industrial State китабының күп өлөшөн быны аңларға тырышыуға бағышлаған.
Уның теорияһы буйынса, профессионализм аҡсаны мотив булараҡ алмаштырған, һәм заманса корпоратив етәкселәр, (яҡшы) ғалимдар кеүек үк, финанс бүләктәренә ҡарағанда, яҡшы эшләү һәм шуның менән коллегаларының хөрмәтен яулау теләге менән нығыраҡ илһамланған. Бында ниндәйҙер дөрөҫлөк бар, әммә компаниялар араһында күсеп йөрөүҙең булмауы һәм шәхси ҡыҙыҡһыныу күҙәтелгән тәртиптең күп өлөшөн аңлата тип уйлайым.
[13] Гэлбрейт (94-се бит) әйтеүенсә, 300 эре корпорациялағы иң юғары эш хаҡы алған 800 етәксене 1952 йылда тикшереү күрһәткәнсә, уларҙың дүрттән өс өлөшө үҙ компанияһында 20 йылдан ашыу эшләгән.
[14] Күрәһең, XX быуаттың беренсе өстән бер өлөшөндә етәкселәрҙең эш хаҡы түбән булыуының бер сәбәбе — ул ваҡытта компанияларҙың банктарға нығыраҡ бәйле булыуында, ә банктар етәкселәр үтә күп алһа, быны өҫтәмә хупламаҫ ине. Башта был һис шикһеҙ шулай булды. Тәүге эре компанияларҙың генераль директорҙары J. P. Morgan-дың ялланған хеҙмәткәрҙәре ине.
Компаниялар 1920-се йылдарға тиклем үҙҙәрен бүленмәгән килем иҫәбенә финанслай башламаны. Уға тиклем улар килемдәрен дивидендтар итеп түләргә мәжбүр ине һәм шуға күрә киңәйеү өсөн капитал алыуҙа банктарға бәйле булды. Банкирҙар 1933 йылғы Гласс-Стиголл акты сыҡҡанға тиклем корпоратив советтарҙа ултырыуҙы дауам итте.
Быуат уртаһына эре компаниялар үҙ үҫешенең 3/4 өлөшөн килемдәренән финансланы. Ләкин банктарға бәйле булған тәүге йылдар, Икенсе донъя һуғышының финанс контроле менән нығытылып, етәкселәрҙең эш хаҡы тураһындағы социаль ҡағиҙәләргә ҙур йоғонто яһаған булырға тейеш. Шуға күрә компаниялар араһында күсеп йөрөүҙең булмауы түбән эш хаҡының сәбәбе генә түгел, эҙемтәһе лә булғандыр.
Әйткәндәй, 1920-се йылдарҙа үҫеште бүленмәгән килем менән финанслауға күсеү 1929 йылғы көрсөктөң бер сәбәбе булды. Банктарға хәҙер заем бирер өсөн башҡаларҙы табырға тура килде, шуға улар күберәк маржиналь кредиттар бирҙе.
[15] Хатта хәҙер ҙә уларҙы быға күндереүе ауыр. Буласаҡ стартап ойоштороусыларҙың аңына һалырға иң ҡатмарлы булған нәмәләрҙең береһе — компания тормошоноң башында ниндәйҙер ябай, ҡара эштәр башҡарыуҙың шул тиклем мөһим булыуы. Масштаблаштырып булмай торған эштәрҙе эшләү менән Генри Фордтың эшен башлауы араһындағы бәйләнеш, клетчаткаға бай диета менән крәҫтиәндең традицион туҡланыуы араһындағы мөнәсәбәт кеүек: уларҙың дөрөҫ эшләүҙән башҡа сараһы булмаған, ә беҙгә аңлы рәүештә тырышлыҡ һалырға тура килә.
[16] Мин бала саҡта ойоштороусылар матбуғатта маҡталмай ине. «Беҙҙең ойоштороусы» тигән һүҙ морж мыйыҡлы, ҡаты яғалы һәм тиҫтәләрсә йылдар элек вафат булған ҡәтғи ҡиәфәтле кешенең фотоһүрәтен аңлата ине. Мин бала саҡта иң дәрәжәле һөнәр — етәксе (executive) булыу ине. Ул осорҙа йәшәмәгән булһағыҙ, был һүҙҙең абруйын аңлауы ҡыйын. Һәр нәмәнең иң затлы версияһы «executive» моделе тип атала ине.
[17] 1980-се йылдарҙағы дошмандарса йотоуҙар тулҡыны шарттар ярашыуы арҡаһында мөмкин булды: судтарҙың штаттар кимәлендәге йотоуға ҡаршы закондарҙы юҡҡа сығарыуы (Юғары судтың 1982 йылғы Edgar v. MITE Corp. ҡарарынан башлап); Рейган хакимиәтенең компанияларҙы тартып алыуға ҡарата сағыштырмаса ыңғай ҡарашы; банктарға һәм һаҡлыҡ-кредит учреждениеларына корпоратив облигациялар һатып алырға рөхсәт иткән 1982 йылғы Depository Institutions Act; 1982 йылда баҫылған, корпоратив облигацияларҙы баҙарға тиҙерәк сығарырға мөмкинлек биргән SEC-тың яңы ҡағиҙәһе (415-се ҡағиҙә); Майкл Милкен тарафынан файҙаһыҙ («һүп-сар») облигациялар бизнесының булдырылыуы; алдағы осорҙа конгломераттарға мода арҡаһында бер ваҡытта ла берләшергә тейеш булмаған күп кенә компанияларҙың ҡушылыуы; күп кенә асыҡ компанияларҙың үҙ активтарының хаҡынан түбәнерәк хаҡҡа һатылыуына килтергән ун йыллыҡ инфляция; һәм шулай уҡ етәкселектең үҙ-үҙенә үтә ныҡ ышаныуы һәм тынысланыуы.
[18] Foster, Richard. "Creative Destruction Whips through Corporate America." Innosight, February 2012.
[19] Эре компанияларҙың генераль директорҙарына саманан тыш күп түләнәлер, бәлки. Мин эре компаниялар тураһында аныҡ фекер йөрөтөр өсөн улар хаҡында етерлек белмәйем. Ләкин генераль директорҙың компания керемдәренә йоғонтоһо ябай хеҙмәткәрҙекенән 200 тапҡырға күберәк булыуы һис тә мөмкин түгел түгел. Стив Джобстың CEO булып кире ҡайтҡас Apple өсөн нимә эшләгәненә ҡарағыҙ. Директорҙар советы өсөн уға компанияның 95%-ын биреү яҡшы килешеү булыр ине. 1997 йылдың июлендә Стив кире ҡайтҡан көндө Apple-дың баҙар капиталлаштырыуы 1,73 миллиард ине. Хәҙерге көндә (2016 йылдың ғинуары) Apple-дың 5%-ы 30 миллиард самаһы торор ине. Әгәр Стив кире ҡайтмаһа, был бөтөнләй булмаҫ ине; Apple, бәлки, бөгөн йәшәмәҫ тә ине.
Стивты ғына өлгөгә индереү ҙә асыҡ компанияларҙың генераль директорҙарына дөйөм алғанда артыҡ түләнәме-юҡмы тигән һорауға яуап бирер өсөн етәрлек булырға мөмкин. Һәм был күренгән кеүек ябай ғына хәйлә түгел, сөнки һеҙҙең активтарығыҙ ни тиклем киңерәк булһа, дөйөм сумма һеҙҙең өсөн шул тиклем мөһимерәк була.
[20] 1960-сы йылдарҙың аҙағы социаль тетрәнеүҙәр менән билдәле ине. Ләкин был бүленешкә ҡарағанда баш күтәреүгә яҡыныраҡ ине (әгәр халыҡты ныҡ ҡуҙғытһалар, был теләһә ниндәй осорҙа ла булырға мөмкин). Әгәр кешеләрҙең һулға ла, уңға ла айырылып китеүен күрмәһәгеҙ, тимәк, бүленеште күрмәйһегеҙ.
[21] Глобаль масштабта был тенденция кире йүнәлештә барҙы. АҠШ-та тарҡалыу көсәйә барһа ла, тотош донъя аҙыраҡ тарҡалған була бара, һәм был нигеҙҙә яҡшы яҡҡа.
[22] XX быуат уртаһында ҙур байлыҡ туплауҙың бер нисә генә юлы бар ине. Төп юл — нефть быраулау, был яңы килеүселәр өсөн асыҡ ине, сөнки уны эре компаниялар масштаб эффекты менән тулыһынса баҫып ала алмай ине. Шул тиклем юғары һалымдар осоронда айырым кешеләр нисек ҙур байлыҡ туплаған һуң? Конгресстың иң абруйлы ике ағзаһы Сэм Рейберн һәм Линдон Джонсон яҡлаған ҙур һалым ташламалары арҡаһында.
Ләкин 1950 йылда Техас нефтсеһе булыу 2000 йылда стартап асыуға йәки Wall Street-ҡа эшкә барыуға ынтылған кеүек нәмә түгел ине, сөнки (а) бында көслө урындағы фактор бар ине һәм (б) уңыш күбеһенсә бәхеткә бәйле ине.
[23] Стартаптар тыуҙырған Баумоль эффекты Силикон үҙәнендә бик асыҡ күренә. Google кешеләргә үҙ стартаптарын асмаһын йәки башҡаларға китмәһен өсөн йылына миллиондарса доллар түләйәсәк.
[24] Мин етештереүсәнлек айырмаһы АҠШ-тағы иҡтисади тигеҙһеҙлектең берҙән-бер сәбәбе тип раҫламайым. Ләкин был мөһим сәбәп, һәм ул кәрәк булған тиклем ҙур сәбәпкә әйләнәсәк, сөнки байығыуҙың башҡа юлдарын тыйһағыҙ, байырға теләгән кешеләр бының урынына ошо юлды файҙаланасаҡ.
Был эссенең ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Сэм Альтманға, Тревор Блэквеллға, Пол Бакхайтҡа, Патрик Коллисонға, Рон Конвейға, Крис Диксонға, Бенедикт Эвансҡа, Ричард Флоридаға, Бен Хоровицҡа, Джессика Ливингстонға, Роберт Моррисҡа, Тим О'Рейлиға, Джефф Ралстонға, Макс Розерға, Алексия Тсотсисҡа һәм Касар Юнискә рәхмәт белдерәм. Макс шулай уҡ миңә бер нисә ҡиммәтле сығанаҡ тураһында һөйләне.
Библиография
Аллен, Фредерик Льюис. The Big Change. Harper, 1952.
Аверитт, Роберт. The Dual Economy. Norton, 1968.
Бэджер, Энтони. The New Deal. Hill and Wang, 1989.
Бейнбридж, Джон. The Super-Americans. Doubleday, 1961.
Битти, Джек. Collossus. Broadway, 2001.
Бринкли, Дуглас. Wheels for the World. Viking, 2003.
Браунли, У. Эллиот. Federal Taxation in America. Cambridge, 1996.
Чандлер, Альфред. The Visible Hand. Harvard, 1977.
Чернов, Рон. The House of Morgan. Simon & Schuster, 1990.
Чернов, Рон. Titan: The Life of John D. Rockefeller. Random House, 1998.
Гэлбрейт, Джон. The New Industrial State. Houghton Mifflin, 1967.
Голдин, Клаудия һәм Роберт А. Марго. "The Great Compression: The Wage Structure in the United States at Mid-Century." NBER Working Paper 3817, 1991.
Гордон, Джон. An Empire of Wealth. HarperCollins, 2004.
Клейн, Мори. The Genesis of Industrial America, 1870-1920. Cambridge, 2007.
Линд, Майкл. Land of Promise. HarperCollins, 2012.
Миклтуэйт, Джон һәм Адриан Вулдридж. The Company. Modern Library, 2003.
Насо, Дэвид. Andrew Carnegie. Penguin, 2006.
Собел, Роберт. The Age of Giant Corporations. Praeger, 1993.
Туроу, Лестер. Generating Inequality: Mechanisms of Distribution. Basic Books, 1975.
Витте, Джон. The Politics and Development of the Federal Income Tax. Wisconsin, 1985.
Бәйле темалар: