Олыгаюның бер өстенлеге бар: үз гомереңдә үзгәрешләрнең ничек барганын күрә аласың. Мин күргән үзгәрешләрнең күбесе — ваклану (фрагментация). АКШ сәясәте элеккегә караганда күпкә полярлашканрак. Мәдәни яктан уртак җирлегебез көннән-көн азая. Иҗади сыйныф бер уч бәхетле шәһәрләргә агыла, калганнарын ташлап калдыра. Ә арта барган икътисади тигезсезлек байлар белән ярлылар арасындагы аерманың да зураюын аңлата. Мин бер гипотеза тәкъдим итәр идем: бу тенденцияләрнең барысы да бер үк күренешнең чагылышлары. Өстәвенә, аның сәбәбе безне бер-беребездән аеручы ниндидер көчтә түгел, ә безне берләштереп торган көчләрнең какшавында.
Бу тенденцияләр турында борчылучылар өчен иң начары шул: безне бергә кушкан көчләр аномалия иде, кабатлануы ихтимал булмаган — һәм, дөресен генә әйткәндә, без кабатлануын теләмәгән — шартларның бердәнбер ярашуы иде.
Бу ике көч — сугыш (барыннан да элек Икенче бөтендөнья сугышы) һәм эре корпорацияләрнең күтәрелүе иде.
Икенче бөтендөнья сугышының нәтиҗәләре икътисади да, социаль дә булды. Икътисади яктан караганда, ул керемнәр арасындагы аерманы кыскартты. Барлык заманча кораллы көчләр кебек үк, Американыкы да икътисади яктан социалистик иде. Һәркемнән — сәләтенә күрә, һәркемгә — ихтыяҗына күрә. Тәмам шулай диярлек. Хәрбиләрнең югарырак дәрәҗәдәгеләре күбрәк алды (социалистик җәмгыятьләрдәге югары катлам вәкилләре кебек үк), ләкин аларның алганы хәрби дәрәҗәләренә карап төгәл билгеләнгән иде. Һәм бу тигезләүче тәэсир бары тик хәрби хезмәттәгеләр белән генә чикләнмәде, чөнки АКШ икътисады да сафка бастырылган иде. 1942 һәм 1945 еллар арасында бөтен хезмәт хаклары National War Labor Board тарафыннан билгеләнде. Армиядәге кебек үк, алар да барысын тигезләүне кагыйдә итте. Һәм бу хезмәт хакларын илкүләм стандартлаштыру шулкадәр тирән булды ки, аның эзләре сугыш беткәч тә еллар буе күренеп торды. [1]
Бизнес хуҗаларының да акча көрәп ятуы рөхсәт ителми иде. FDR «бер генә дә сугыш миллионерына» юл куелмаячак, дип белдерде. Моны тәэмин итү өчен, компаниянең сугышка кадәрге дәрәҗәдән арткан һәр табышына 85% салым салынды. Ә корпоратив салымнардан калган өлеш шәхси кешеләргә барып җиткәч, аңа яңадан 93% максималь ставка буенча салым салынды. [2]
Социаль яктан да сугыш аермаларны киметүгә юнәлтелгән иде. Төрле чыгышлы 16 миллионнан артык ир-ат һәм хатын-кыз сүзнең туры мәгънәсендә бер үк форма кигән (uniform) тормыш рәвешендә берләште. 1920 еллар башында туган ир-атлар арасында хезмәт итүчеләр өлеше 80% ка якынлашты. Һәм, еш кына кыен шартларда, уртак максат юлында эшләү аларны тагын да ныграк якынайтты.
Гәрчә төгәл мәгънәсендә Икенче бөтендөнья сугышы АКШ өчен 4 елдан азрак дәвам итсә дә, аның нәтиҗәләре озаграк барды. Сугышлар үзәк хакимиятләрне куәтлерәк итә, һәм Икенче бөтендөнья сугышы моның чиктән тыш бер мисалы иде. АКШта, барлык башка Мөтәффик илләрдә кебек үк, федераль хөкүмәт үзе кулга төшергән яңа вәкаләтләрдән тиз генә баш тартырга ашыкмады. Чыннан да, кайбер яклардан сугыш 1945 елда бетмәде дә; бары тик дошман Советлар Союзына гына алмашынды. Салым ставкалары, федераль хакимият, саклану чыгымнары, хәрби хезмәткә чакыру һәм милләтчелек ягыннан караганда, сугыштан соңгы дистә еллар сугышка кадәрге тыныч заманга караганда күбрәк сугыш чорына охшап тора иде. [3] Социаль нәтиҗәләр дә озак яшәде. Көнбатыш Вирджиниядә качыр җигүдән аерып армиягә алынган егет аннан соң гади генә фермага кире кайтмады. Аны бөтенләй башка нәрсә көтә иде — армиягә бик тә охшаган бер нәрсә.
Әгәр тоталь сугыш 20 нче гасырның зур сәяси тарихы булса, яңа типтагы компанияләрнең күтәрелүе төп икътисади тарих булды. Һәм бу да социаль һәм икътисади бердәмлеккә китерүгә юнәлде. [4]
20 нче гасыр — зур, милли корпорацияләр гасыры булды. General Electric, General Foods, General Motors. Финанс, элемтә, транспорт һәм җитештерү өлкәсендәге үсеш максаты барыннан да элек масштаб булган яңа төрдәге компанияләрне барлыкка китерде. Бу дөньяның 1 нче версиясе түбән ачыклыкта (low-res) иде: һәр зур базарда берничә зур гигант компания өстенлек иткән Duplo дөньясы. [5]
19 нчы гасыр ахыры һәм 20 нче гасыр башы берләшү, консолидация чоры булды, аңа аеруча J. P. Morgan җитәкчелек итте. Үз хуҗалары идарә иткән меңләгән компанияләр профессиональ менеджерлар җитәкчелегендәге ике йөзгә якын гигантка берләштерелде. Масштаб эффекты өстенлек итте. Ул вакытта кешеләргә бу эшләрнең соңгы, даими халәте кебек тоелган. 1880 елда John D. Rockefeller шулай дигән:
Берләшүләр заманы мәңгегә калу өчен килде. Индивидуализм китте һәм бүтән беркайчан да кайтмаячак.
Аның ялгышуы ачыкланды, ләкин алдагы йөз ел дәвамында ул хаклы кебек тоелды.
19 нчы гасыр ахырында башланган консолидация 20 нче гасырның күп өлешендә дәвам итте. Икенче бөтендөнья сугышы ахырына, Michael Lind язганча, «икътисадның төп тармаклары я хөкүмәт яклаган картельләр рәвешендә оештырылган, я берничә олигополик корпорация карамагында иде».
Кулланучылар өчен бу яңа дөнья һәркайда бер үк сайлау мөмкинлеген, ләкин аларның санаулы гына булуын аңлатты. Мин үскәндә күпчелек әйберләр 2 яки 3 кенә төрле була иде, һәм аларның барысы да базарның урта өлешенә исәпләнгәнгә күрә, аларны бер-берсеннән аеру өчен сәбәп аз иде.
Бу күренешнең иң мөһим мисалларының берсе телевидениедә иде. Монда 3 кенә вариант бар иде: NBC, CBS һәм ABC. Плюс галимсымаклар һәм коммунистлар өчен җәмәгать телевидениесе. Бу 3 челтәр тәкъдим иткән тапшыруларны бер-берсеннән аерып булмый иде. Чынлыкта, монда үзәккә таба өчләтә басым бар иде. Әгәр берәр тамаша кыюрак адым ясарга теләсә, консерватив төбәкләрдәге филиаллар аны туктатырга мәҗбүр итәр иде. Өстәвенә, телевизорлар кыйммәт булганга күрә, бөтен гаилә бергә бер үк тапшыруларны карады, димәк, алар һәркем өчен яраклы булырга тиеш иде.
Һәм һәркем бер үк нәрсәне алу гына түгел, аны бер үк вакытта ала иде. Хәзер күз алдына китерүе кыен, ләкин һәр кич саен дистәләрчә миллион гаилә телевизор каршына бергә утырып, янәшәдәге күршеләре белән бер үк вакытта бер үк тапшыруны карый иде. Хәзер Super Bowl вакытында булган хәл элек һәр кич саен кабатлана иде. Без сүзнең туры мәгънәсендә бер дулкында (синхрон) яшәдек. [6]
Билгеле бер мәгънәдә, гасыр уртасындагы телевидение мәдәнияте яхшы иде. Аның дөньяга карашы балалар китабындагы кебек иде, һәм, мөгаен, ул кешеләрне яхшырак тотарга өйрәтүдә балалар китапларының (ата-аналар өмет иткән) нәтиҗәсенә охшаш бер йогынты ясагандыр. Ләкин, балалар китаплары кебек үк, ТВ шулай ук ялгыштыра торган иде. Олылар өчен куркыныч дәрәҗәдә ялгыштыра торган. Robert MacNeil үзенең автобиографиясендә Вьетнамнан яңа гына килгән дәһшәтле кадрларны күргәч, без моны гаиләләргә ашап утырган вакытта күрсәтә алмыйбыз, дип уйлаганы турында яза.
Мин уртак мәдәниятнең никадәр киң колачлы булуын яхшы беләм, чөнки мин аннан читтә калырга тырыштым, ә альтернативалар табу гамәлдә мөмкин түгел иде. 13 яшемдә мин тышкы чыганаклардан караганда күбрәк үз эчке тоемлавым белән телевизор аша безгә сеңдерелә торган фикерләрнең чүп икәнен аңладым һәм аны караудан туктадым. [7] Ләкин бу ТВ гына түгел иде. Минем тирәмдәге бар нәрсәнең дә саф чүп булуы сизелә иде. Бер үк нәрсәләрне сөйләүче сәясәтчеләр, ни дәрәҗәдә дәрәҗәле булырга тиешлеген күрсәтү өчен төрле ярлыклар ябыштырылган бер үк диярлек товарлар чыгаручы кулланучылар брендлары, ялган «колониаль» тышлыклы каркаслы йортлар, ике очында да берничә фут кирәкмәгән тимер кисәге булган һәм бер-ике елдан таркала башлаган машиналар, кызыл булса да, бары исем өчен генә алма дип аталган «red delicious» алмалары. Һәм артка караганда, ул чыннан да чүп иде. [8]
Ләкин бу бушлыкны тутыру өчен альтернативалар эзли башлагач, мин бернәрсә дә диярлек тапмадым. Ул вакытта Интернет юк иде. Эзләү өчен бердәнбер урын — безнең җирле сәүдә үзәгендәге челтәрле китап кибете иде. [9] Анда мин The Atlantic журналының бер санын таптым. Аның киңрәк дөньяга тәрәзә булуын әйтә алыр идем, ләкин чынлыкта ул миңа кызыксыз һәм аңлаешсыз тоелды. Беренче тапкыр виски татып карап, аны ошаткан кыяфәт чыгарган бала кебек, мин ул журналны китап кебек кадерләп сакладым. Аның әле дә кайдадыр ятуына шигем юк. Ләкин ул, кайдадыр red delicious алмалары булмаган икенче дөнья барлыгына дәлил булса да, мин аны көллияткә кергәнче таба алмадым.
Эре компанияләр безне кулланучы буларак кына бер-беребезгә охшаш итмәде. Эш бирүче буларак та алар шулай эшләде. Компанияләр эчендә кешеләрне ничек кыяфәтле булырга һәм үзеңне ничек тотарга кирәклеген билгеләүче бердәнбер үрнәккә этәрүче көчле басым бар иде. IBM бу яктан аеруча танылган иде, ләкин алар башка зур компанияләргә караганда бераз гына чиктән тыш иде. Һәм үз-үзеңне тоту һәм тышкы кыяфәт үрнәкләре төрле компанияләрдә бик аз аерыла иде. Димәк, бу дөньядагы һәркемнең бер-берсенә охшаш булуы көтелгән. Һәм корпоратив дөньядагылар гына түгел, анда омтылган һәркем дә — бу 20 нче гасыр уртасында анда әле кермәгән күпчелек кешене аңлата иде. 20 нче гасырның күпчелек өлешендә эшче сыйныф кешеләре үзләрен урта сыйныф вәкиле итеп күрсәтергә тырышты. Моны иске фотолардан күрергә була. 1950 елда олылар арасында куркыныч булып күренергә теләүчеләр бик аз иде.
Ләкин милли корпорацияләрнең күтәрелүе безне мәдәни яктан гына кысмады. Ул безне икътисади яктан да кысты, өстәвенә ике очтан да.
Зур милли корпорацияләр белән беррәттән, без зур милли профсоюзларга да ия булдык. Һәм 20 нче гасыр уртасында корпорацияләр профсоюзлар белән килешүләр төзеп, хезмәт өчен базар бәясеннән артыграк түләделәр. Бер яктан, чөнки профсоюзлар монополияләр иде. [10] Икенче яктан, чөнки үзләре олигополиянең бер өлеше булган корпорацияләр бу чыгымнарны тыныч кына кулланучылар җилкәсенә сала алачакларын белә иде, чөнки аларның көндәшләре дә шулай эшләргә мәҗбүр иде. Һәм өченче яктан, чөнки гасыр уртасында күпчелек гигант компанияләр һаман да масштаб эффектын сыгуның яңа юлларын табуга игътибар иткән иде. Стартаплар, үсешкә игътибар итә алу өчен, үз серверларын тоту бәясеннән тыш AWS өчен өстәмә түләүләрне дөрес эшләп түләгән кебек, күп кенә зур милли корпорацияләр дә хезмәт көче өчен артыграк түләргә әзер иде. [11]
Профсоюзларга артык түләп керемнәрне астан өскә күтәрү белән беррәттән, 20 нче гасырның эре компанияләре югары җитәкчеләренә аз түләп керемнәрне өстән дә басты. Икътисадчы J. K. Galbraith 1967 елда «Җитәкчеләрнең хезмәт хакы максималь дәрәҗәдә дип әйтерлек корпорацияләр бик аз», дип язган иде. [12]
Билгеле бер дәрәҗәдә бу алдану иде. Җитәкчеләрнең фактик кеременең күп өлеше керем салымы декларацияләрендә беркайчан да күренми иде, чөнки ул төрле өстенлекләр (perks) рәвешендә бирелә иде. Керем салымы ставкасы югарырак булган саен, хезмәткәрләргә салымга эләкми торган формада түләү ихтыяҗы да арта иде. (Бөекбританиядә салымнар АКШка караганда да югарырак иде, шуңа күрә анда компанияләр хәтта аларның балаларының шәхси мәктәпләре өчен дә түли иде.) 20 нче гасыр уртасында эре компанияләр үз хезмәткәрләренә биргән иң кыйммәтле нәрсәләрнең берсе — эш урынының тотрыклылыгы иде, һәм бу да салым декларацияләрендә яки керем статистикасында күренмәде. Шуңа күрә бу оешмалардагы эшчәнлекнең табигате икътисади тигезсезлек турында ялган түбән саннар тудыруга омтылды. Ләкин моны исәпкә алганда да, зур компанияләр иң яхшы хезмәткәрләренә базар бәясеннән азрак түләде. Базар юк иде; син бер үк компаниядә дистәләрчә еллар, бәлки хәтта бөтен карьераң буе эшләрсең дигән өмет яши иде. [13]
Сезнең хезмәтегез шулкадәр ликвидсыз иде ки, базар бәясен алу мөмкинлеге бик аз иде. Ләкин нәкъ шул ук ликвидсызлык сезне аны эзләмәскә дә өнди иде. Әгәр компания сезне пенсиягә чыкканчы эшләтергә һәм аннан соң пенсия бирергә вәгъдә итсә, сез бу елны аннан мөмкин кадәр күбрәк акча суырып алырга теләмисез. Компания сезнең турында кайгырта алсын өчен, сез аның турында кайгыртырга тиеш идегез. Бигрәк тә сез бер үк кешеләр төркеме белән дистәләрчә еллар эшләгәндә. Әгәр сез компаниядән күбрәк акча кысып алырга тырышсагыз, сез аларны кайгыртачак оешманы кыса идегез. Өстәвенә, әгәр сез компанияне беренче урынга куймасагыз, үрләмәс идегез, ә карьера баскычларын алыштыра алмасагыз, шул бер баскыч буйлап күтәрелү бердәнбер юл иде. [14]
Хәрби көчләрдә үзенең шәхес буларак формалашу елларын уздырган кеше өчен бу хәл хәзерге безгә тоелган кебек сәер булып күренмәде. Зур компания җитәкчеләре буларак, аларның күзлегеннән караганда, алар югары дәрәҗәле офицерлар иде. Алар гади солдатлардан күпкә күбрәк акча ала иде. Алар иң яхшы рестораннарда компания хисабына төшке аш ашый һәм компаниянең Gulfstream очкычларында оча ала иде. Аларның күбесенең башына үзләренә базар бәясе түләнәме-юкмы дип сорау да килмәгәндер.
Базар бәясен алуның иң төп юлы — үз компанияңне ачып, үзеңә эшләү. Хәзер бу теләсә кайсы амбицияле кешегә аңлашыла торган нәрсә. Ләкин 20 нче гасыр уртасында бу чит-ят төшенчә иде. Үз эшеңне башлау бик үк зур амбиция кебек тоелганга түгел, ә җитәрлек дәрәҗәдә амбицияле булып күренмәгәнгә күрә. Хәтта 1970 елларда да, мин үскән чорда, амбицияле план — дәрәҗәле уку йортларында тирән белем алу, аннары бүтән бер дәрәҗәле оешмага кереп, иерархия буйлап югары үрләү иде. Сезнең абруегыз үзегез кергән оешманың абруе белән үлчәнә иде. Кешеләр үз эшләрен башлый иде, әлбәттә, ләкин укымышлы кешеләр моны бик сирәк эшләде, чөнки ул вакытта без хәзер стартап дип атаган нәрсә төшенчәсе гамәлдә юк иде: кечкенәдән башланып зур булып үскән бизнес. 20 нче гасыр уртасында моны эшләү күпкә кыенрак иде. Үз бизнесыңны башлау — кечкенәдән башланып, кечкенә булып калачак бизнес ачу дигән сүз иде. Ә ул зур компанияләр чорында бу еш кына филләр таптамасын өчен як-якка чапкалап торуны аңлата иде. Филгә атланган җитәкчеләр сыйныфының берсе булу күпкә абруйлырак саналды.
1970 елларга җиткәндә, зур һәм дәрәҗәле компанияләрнең башта каян килеп чыкканы турында беркем дә уйланмый иде. Алар, химик элементлар кебек, гел булган төсле тоелды. Һәм чыннан да, 20 нче гасырның амбицияле яшьләре белән эре компанияләрнең тамырлары арасында икеләтә дивар бар иде. Күп кенә эре компанияләр ачык бер нигез салучысы булмаган берләшмәләр (roll-ups) иде. Ә әгәр алар булса да, нигез салучылар безгә охшамаган иде. Аларның барысы диярлек укымаган, көллияткә йөрмәгән кешеләр иде. Шекспир аларны тупас осталар (rude mechanicals) дип атаган булыр иде. Көллият кешене профессиональ сыйныф вәкиле итеп әзерләде. Аны тәмамлаучылар Andrew Carnegie яки Henry Ford башта эшләгән пычрак, кара эшне эшләрбез дип көтми иде. [15]
Ә 20 нче гасырда көллият тәмамлаучылар саны көннән-көн артты. Алар 1900 елда халыкның якынча 2% ыннан 2000 елда 25% ына кадәр күтәрелде. Гасыр уртасында безнең ике зур көч Икенче бөтендөнья сугышының 2,2 миллион ветеранын көллияткә җибәргән GI Bill рәвешендә кисеште. Бу хакта мондый яссылыкта уйлаучылар бик аз булды, ләкин амбицияле кешеләр өчен көллиятне төп юл итүнең нәтиҗәсе шундый дөнья тудырды: анда Henry Ford өчен эшләү социаль яктан кабул ителә иде, ә Henry Ford булу исә юк. [16]
Мин бу дөньяны яхшы хәтерлим. Минем балигъ булуым аның нәкъ таркала башлаган чорына туры килде. Балачагымда ул әле дә өстенлек итә иде. Элеккеге кебек үк көчле булмаса да. Иске ТВ тапшыруларыннан, еллык чыгарылыш китапларыннан һәм олыларның үз-үзләрен тотышыннан без 1950 һәм 60 еллардагы кешеләрнең безгә караганда да конформрак булуын күрә ала идек. Гасыр уртасы моделе инде картая башлаган иде. Ләкин ул вакытта без аны алай күрмәдек. Иң күбесе, 1975 елда 1965 елга караганда бераз кыюрак булырга мөмкин дип әйтә алыр идек. Һәм чыннан да, әйберләр әлегә бик нык үзгәрмәгән иде.
Ләкин үзгәрешләр тиздән киләчәк иде. Һәм Duplo икътисады таркала башлагач, ул берьюлы берничә төрле юл белән таркалды. Вертикаль интеграцияләнгән компанияләр сүзнең туры мәгънәсендә таркалды (dis-integrated), чөнки бу нәтиҗәлерәк иде. Элеккеге өстенлек итүчеләр (a) базарлар глобальләшкән һәм (b) техник инновацияләр масштаб эффектын җиңә башлагач, зурлыкны өстенлектән кимчелеккә әйләндергәч, яңа көндәшләр белән очрашты. Кулланучыларга илтүче элеккеге тар каналлар киңәйгәч, кечерәк компанияләрнең исән калу мөмкинлеге артты. Яңа продукт категорияләре барлыкка килгәч, базарлар үзләре дә тизрәк үзгәрә башлады. Һәм, ниһаять, элек J. P. Morgan дөньясына әйберләрнең табигый торышы дип караган федераль хөкүмәт моның бөтенләй дә соңгы сүз түгеллеген аңлый башлады.
J. P. Morgan горизонталь күчәр өчен нинди булса, Henry Ford вертикаль күчәр өчен шундый булды. Ул барысын да үзе эшләргә теләде. 1917 һәм 1928 еллар арасында ул River Rouge'да төзегән гигант завод сүзнең туры мәгънәсендә бер очыннан тимер рудасын кабул итеп, икенче очыннан автомобильләр чыгара иде. Анда 100 000 кеше эшләде. Ул вакытта бу киләчәк булып күренде. Ләкин бүген автомобиль компанияләре алай эшләми. Хәзер конструкцияләү һәм җитештерүнең күп өлеше озын тәэмин итү чылбырында башкарыла, аларның продукциясен машина компанияләре бары тик җыя һәм сата гына. Автомобиль компанияләренең шулай эшләвенең сәбәбе — бу яхшырак нәтиҗә бирә. Тәэмин итү чылбырындагы һәр компания үзе иң яхшы белгән эшкә игътибар итә. Һәм аларның һәрберсе моны яхшы эшләргә тиеш, югыйсә аларны бүтән тәэмин итүчегә алыштырырга мөмкин.
Ни өчен Henry Ford хезмәттәшлек итүче компанияләр челтәренең бердәнбер зур компаниягә караганда яхшырак эшләвен аңламаган? Бер сәбәп — тәэмин итүчеләр челтәренең үсүе өчен вакыт кирәк. 1917 елда Ford өчен барысын да үзе эшләү үзенә кирәкле масштабка ирешүнең бердәнбер юлы булып күренгән. Ә икенче сәбәп — әгәр сез проблеманы хезмәттәшлек итүче компанияләр челтәре аша чишәргә телисез икән, сез аларның тырышлыгын координацияли белергә тиеш, ә компьютерлар ярдәмендә сез моны күпкә яхшырак эшли аласыз. Компьютерлар транзакция чыгымнарын киметә, ә Коуз фикеренчә, бу чыгымнар корпорацияләрнең яшәү сәбәбе (raison d'etre) булып тора. Бу — фундаменталь үзгәреш.
20 нче гасыр башында зур компанияләр нәтиҗәлелекнең синонимы иде. 20 нче гасыр ахырында алар нәтиҗәсезлекнең синонимына әйләнде. Билгеле бер дәрәҗәдә бу компанияләрнең үзләренең катып калган (склеротик) булуына бәйле иде. Ләкин бу шулай ук безнең таләпләребезнең югарырак булуы аркасында да иде.
Үзгәрешләр булган тармаклар эчендә генә бармады. Тармакларның үзләре үзгәрде. Күп кенә яңа әйберләр ясау мөмкин булды, һәм кайвакыт булган компанияләр моны иң яхшы эшләүчеләр түгел иде.
Микрокомпьютерлар — классик мисал. Базарга башлангычны Apple кебек яңа көчләр салды. Базар җитәрлек дәрәҗәдә үскәч, IBM аңа игътибар итәргә кирәк дип карар кылды. Ул вакытта IBM компьютер сәнәгатендә тулысынча өстенлек итә иде. Бу базар өлгергәч, аларга бары тик кулын сузып, аны өзү генә кирәк дип уйладылар. Ул вакытта күпчелек кеше алар белән килешер иде. Ләкин алга таба булган хәл дөньяның никадәр катлаулырак булып китүен күрсәтте. IBM чыннан да микрокомпьютер чыгарды. Ул шактый уңышлы булса да, Apple'ны изеп ташлый алмады. Ләкин иң мөһиме, IBM үзе читтән — программа тәэминатыннан (software) килгән тәэмин итүче тарафыннан кысрыклап чыгарылды, ә бу өлкә хәтта бер үк төр бизнес булып та күренми иде. IBM'ның иң зур хатасы — DOS өчен эксклюзив булмаган лицензиягә ризалашу иде. Ул вакытта бу куркынычсыз адым кебек тоелган булса кирәк. Бернинди башка компьютер җитештерүчесе дә алардан күбрәк сата алганы юк иде. Башка җитештерүчеләр дә DOS тәкъдим итә алса, нинди аерма бар соң? Бу ялгыш исәпләүнең нәтиҗәсе арзанлы PC клоннарының шартлап үсүе булды. Хәзер Microsoft PC стандартына һәм клиентка хуҗа булды. Ә микрокомпьютер бизнесы Apple vs Microsoft көрәшенә әйләнеп калды.
сыйфат ягыннан караганда, Apple IBM'ны бәрде, ә аннары Microsoft аның янчыгын урлады. Гасыр уртасында зур компанияләр белән мондый хәлләр булмый иде. Ләкин киләчәктә бу хәл көннән-көн ешрак кабатлана башлаячак иде.
Компьютер бизнесында үзгәрешләр күбесенчә үзлегеннән барды. Башка тармакларда башта юридик киртәләрне юк итәргә туры килде. Гасыр уртасындагы күп кенә олигополияләр көндәшләрне кертми торган сәясәтләр (һәм сугыш чорындагы зур заказлар) белән федераль хөкүмәт тарафыннан фатихаланган иде. Бу хөкүмәт түрәләренә ул вакытта безгә ишетелгән кебек үк шикле булып күренмәде. Алар сәясәттә җитәрлек көндәшлекне ике партияле система тәэмин итә дип саный иде. Бу бизнес өчен дә эшләргә тиеш дип уйладылар.
Әкренләп хөкүмәт көндәшлеккә каршы сәясәтнең файдага караганда күбрәк зыян китерүен аңлады, һәм Картер администрациясе вакытында аларны бетерә башлады. Бу процесс өчен кулланылган сүз алдавыч дәрәҗәдә тар иде: дерегуляция. Чынлыкта барган нәрсә деолигополияләштерү иде. Бу бер тармак артыннан икенчесендә кабатланды. Кулланучылар өчен иң күренеклеләренең икесе — авиабилетлар һәм ерак араларга телефон элемтәсе булды, алар икесе дә дерегуляциядән соң күзгә күренеп арзанланды.
Дерегуляция шулай ук 1980 еллардагы дошманарча басып алулар (hostile takeovers) дулкынына да өлеш кертте. Элеккеге вакытларда, тулы банкротлыктан кала, компанияләрнең нәтиҗәсезлегенә бердәнбер чикләү аларның көндәшләренең нәтиҗәсезлеге иде. Хәзер компанияләр чагыштырмача түгел, ә абсолют стандартларга каршы торырга тиеш булды. Үз активларыннан җитәрлек керем китермәгән теләсә кайсы ачык компания үз җитәкчелеген моны булдыра алучылар белән алыштыру куркынычы астында иде. Еш кына яңа менеджерлар моны компанияләрне аерым алганда кыйммәтрәк булган өлешләргә таркатып эшләделәр. [17]
Милли икътисадның 1 нче версиясе берничә эре блоктан торды, аларның үзара мөнәсәбәтләре бер уч җитәкчеләр, сәясәтчеләр, көйләүчеләр һәм профсоюз лидерлары тарафыннан яшерен кабинетларда килешенде. 2 нче версия югарырак ачыклыкта (higher resolution) иде: күбрәк компанияләр, күбрәк төрле зурлыкларда, күбрәк төрле әйберләр ясады, һәм аларның мөнәсәбәтләре тизрәк үзгәрде. Бу дөньяда әле дә яшерен сөйләшүләр җитәрлек иде, ләкин базар көчләренә күбрәк ирек бирелде. Бу исә ваклануны тагын да тизләтте.
Әкрен бара торган процессны тасвирлаганда версияләр турында сөйләү бераз ялгыштыра торган кебек тоела, ләкин ул күренгән кадәр ялгыш түгел. Берничә дистә ел эчендә бик күп үзгәрешләр булды, һәм нәтиҗәдә без сыйфат ягыннан бөтенләй башка нәрсәгә ирештек. 1958 елда S&P 500 исемлегендәге компанияләр анда уртача 61 ел торган иде. 2012 елга бу сан 18 ел булды. [18]
Duplo икътисадының таркалуы исәпләү куәтләренең таралуы белән бер үк вакытта барды. Компьютерлар ни дәрәҗәдә моның шарты булды? Моңа җавап бирү өчен бөтен бер китап кирәк булыр иде. Әлбәттә, исәпләү көченең таралуы стартапларның күтәрелүе өчен кирәкле шарт иде. Финанс өлкәсендә булган күпчелек нәрсә өчен дә бу шулай булды дип уйлыйм. Ләкин ул глобальләшү яки LBO дулкыны өчен төп шарт булдымы? Мин белмим, ләкин бу ихтималлыкны кире какмас идем. Бәлки, сәнәгать революциясен пар машиналары йөрткән кебек, яңадан ваклануны да санак көче йөрткәндер. Компьютерлар моның өчен алшарт булганмы-юкмы, алар һичшиксез моны тизләтте.
Компанияләрнең яңа сыгылмалылыгы кешеләрнең эш бирүчеләре белән мөнәсәбәтләрен үзгәртте. Әгәр аягыгыз астыннан тартып алынуы ихтимал булса, нигә әле корпоратив баскыч буйлап менеп җәфаланырга? Амбицияле кешеләр карьераны бердәнбер баскычтан үрләү дип түгел, ә төрле компанияләрдә булырга мөмкин бер рәт эш урыннары буларак карый башлады. Компанияләр арасындагы зуррак хәрәкәт (яки хәтта потенциаль хәрәкәт) хезмәт хакларында көндәшлекне арттырды. Өстәвенә, компанияләр кечерәйгән саен, хезмәткәрнең компания кеременә никадәр өлеш кертүен бәяләү җиңелрәк булды. Ике үзгәреш тә хезмәт хакларын базар бәясенә таба этәрде. Ә җитештерүчәнлек буенча кешеләр бер-берсеннән кискен аерылганга күрә, базар бәясен түләү хезмәт хакларының аерыла башлавын аңлатты.
Нәкъ 1980 еллар башында «яппи» (yuppie) терминының барлыкка килүе очраклы түгел. Бу сүз хәзер күп кулланылмый, чөнки ул тасвирлаган күренеш үзеннән-үзе аңлашыла торган нәрсәгә әйләнде, ләкин ул вакытта ул ниндидер яңа бер нәрсә өчен тамга иде. Яппилар — зур акчалар эшләгән яшь профессионаллар иде. Бүгенге егерме яшьлек кеше өчен моңа аерым исем кушу кирәк тә кебек тоелмас иде. Нигә әле яшь белгечләр күп акча эшләмәскә тиеш? Ләкин 1980 елларга кадәр карьераңның башында аз акча алу профессионал булуның бер өлеше иде. Яшь профессионаллар үз бурычларын түли, баскыч буйлап югары үрли иде. Бүләкләр соңрак килергә тиеш иде. Яппилардагы яңалык шул иде: алар хәзерге вакытта башкарган хезмәтләре өчен базар бәясен таләп итте.
Беренче яппилар стартапларда эшләмәде. Бу әле киләчәктә иде. Алар эре компанияләрдә дә эшләмәде. Алар хокук, финанс һәм консалтинг кебек тармакларда эшләүче профессионаллар иде. Ләкин аларның үрнәге тиз арада яшьтәшләрен дә илһамландырды. Яңа BMW 325i машинасын күрүгә, алар да үзенә шундыйны теләде.
Кешеләргә карьералары башында аз түләү барлык эш бирүчеләр дә шулай эшләгәндә генә нәтиҗә бирә. Берәр эш бирүче бу тәртипне бозса, калганнары да шулай эшләргә мәҗбүр, югыйсә алар яхшы хезмәткәрләрне ала алмаячак. Һәм бу процесс бер башланса, бөтен икътисадка тарала, чөнки кешеләр карьера башында эш бирүчене генә түгел, бөтен бер тармакны җиңел генә алыштыра алалар.
Әмма барлык яшь белгечләр дә моннан файда күрмәде. Күп түләнсен өчен, сиңа нәтиҗә җитештерергә кирәк иде. Беренче яппиларның бу нәтиҗәне үлчәү җиңел булган өлкәләрдә эшләве очраклы түгел иде.
Гомумән алганда, күптәннән бик сирәк очраганга күрә генә исеме искергән булып тоелган бер фикер кире кайтты: үз байлыгыңны булдыру мөмкинлеге. Элеккечә үк, моңа ирешүнең берничә юлы бар иде. Кайберәүләр байлык ясап үз дәүләтен корды, ә икенчеләре нуль суммалы уеннар уйнап баеды. Ләкин баю мөмкинлеге тууга, амбицияле кешеләргә бу юлны сайларгамы-юкмы дигән карарга килергә кирәк булды. 1990 елда Wall Street урынына физиканы сайлаган галим, 1960 елгы физик хәтта уйламаган да корбанга барган иде.
Бу фикер хәтта эре компанияләргә дә кире үтеп керде. Зур компанияләрнең баш башкарма директорлары (CEO) хәзер элеккегә караганда күбрәк акча эшлиләр, һәм минемчә, моның төп сәбәбе — абруй (престиж). 1960 елда корпоратив CEOларның абруе гаять зур иде. Алар шәһәрдәге бердәнбер икътисади уенда җиңүчеләр иде. Әмма хәзер алар, реаль доллар исәбендә, элекке кебек аз алсалар, стартаплардан һәм хедж-фондлардан миллионнар эшләгән профессиональ спортчылар һәм вундеркиндлар янында вак балык кебек күренерләр иде. Бу аларга ошамый, шуңа күрә хәзер алар мөмкин кадәр күбрәк алырга тырышалар, һәм бу элек алганнарыннан күбрәк булып чыга. [19]
Шул арада икътисади баскычның икенче башында да шундый ук таркалу (фрагментация) бара иде. Эре компанияләрнең олигополияләре тотрыксызлана барган саен, алар чыгымнарны клиентлар җилкәсенә сала алмый башлады һәм, димәк, хезмәт өчен артык түләргә теләмәде. Берничә зур блоктан торган Duplo дөньясы төрле зурлыктагы күп санлы компанияләргә — аларның кайберләре чит илләрдә — бүленгәч, профсоюзларга үз монополияләрен саклап калу кыенлашты. Нәтиҗәдә, эшчеләрнең хезмәт хакы да базар бәясенә таба тартылды. Ә бу бәя (профсоюзлар үз эшен яхшы башкарган булса, котылгысыз рәвештә) түбәнрәк булырга омтылды. Әгәр автоматлаштыру ниндидер эш төренә ихтыяҗны киметкән булса, бәлки шактый нык түбәнрәктер.
Һәм гасыр уртасы моделе икътисади бердәмлек белән беррәттән социаль бердәмлек тә тудырган кебек, аның таркалуы икътисади таркалу белән бергә социаль бүленүне дә алып килде. Кешеләр башкача киенә һәм үзен башкача тота башлады. Соңрак "иҗади сыйныф" дип аталачак кешеләр сыгылмалырак һәм хәрәкәтчәнрәк булып китте. Дин белән бик кызыксынмаган кешеләр күркәмлек өчен генә чиркәүгә бару басымын азрак тойды, ә дингә бирелгәннәр исә барган саен төрлерәк һәм ачыграк формаларны сайлады. Кайберәүләр ит рулетыннан тофуга күчте, ә башкалары Hot Pockets'ка. Кайберәүләр Ford седаннарын йөртүдән чит илнең кечкенә машиналарына күчте, ә башкалары юл тармаклагычларга (SUV) утырды. Шәхси мәктәпләргә йөргән яки шунда укырга хыялланган балалар "преппи" стилендә киенә башлады, ә фетнәчел күренергә теләгән яшьләр юри канунсыз, тәртипсез кыяфәткә керергә тырышты. Йөзләгән төрле юл белән кешеләр бер-берсеннән аерылып таралды. [20]
Дүрт дистә елга якын вакыт узгач та, ваклану һаман көчәя бара. Бу гомумән алганда яхшымы яки яманмы? Белмим; бәлки бу сорауга җавап та юк чактыр. Ләкин бөтенләй яман да түгел. Без үзебезгә ошаган таркалу формаларын табигый дип кабул итәбез, ә үзебезгә ошамаганнары турында гына борчылабыз. Әмма гасыр уртасындагы конформизмның соңгы чагын күргән кеше буларак, мин сезгә аның бернинди дә утопия түгеллеген әйтә алам. [21]
Мин монда таркалуның яхшы яки яман булуын бәяләргә түгел, ә ни өчен шулай булганын аңлатырга телим. Тоталь сугышның һәм 20 нче гасыр олигополиясенең үзәккә омтылучы көчләре юкка чыккач, алга таба нәрсә булыр? Һәм ачыграк әйткәндә, без күргән бу таркалуның бер өлешен кире кайтарып булырмы?
Әгәр бу мөмкин булса да, бары тик өлешчә генә эшләнергә тиеш булачак. Сез гасыр уртасындагы бердәмлекне башта ничек барлыкка килгән булса, нәкъ шулай кабаттан тергезә алмыйсыз. Милли бердәмлекне арттыру хакына гына сугыш башлау акылсызлык булыр иде. Һәм 20 нче гасырның икътисади тарихы ни дәрәҗәдә түбән сыйфатлы беренче версия булганын аңлагач, аны да кабатлап булмаячагы ачык күренә.
20 нче гасыр бердәмлеге, ниндидер мәгънәдә, табигый рәвештә барлыкка килгән нәрсә иде. Сугыш күбесенчә тышкы көчләр аркасында чыкты, ә Duplo икътисады эволюцион этап иде. Әгәр сез хәзер бердәмлек теләсәгез, аны махсус рәвештә тудырырга туры киләчәк. Һәм моны ничек эшләү бөтенләй аңлашылмый. Безнең иң кулыбыздан килгәне — таркалуның симптомнары белән генә көрәшү булыр, дип шикләнәм. Ләкин бу да җитәрлек булырга мөмкин.
Соңгы вакытта кешеләр иң нык борчылган ваклану формасы — ул икътисади тигезсезлек, һәм әгәр аны юк итәргә теләсәгез, сезгә таш гасырыннан бирле эшләп килгән чыннан да куркыныч каршы җилгә каршы торырга туры киләчәк. Технологиягә.
Технология — ул рычаг. Ул хезмәт нәтиҗәсен арттыра. Һәм бу рычаг озыная гына бармый, аның үсү тизлеге үзе дә арта бара.
Ә бу үз чиратында кешеләр булдыра ала торган байлык күләмендәге аерманың үсүен генә түгел, ә тизләнүен дә аңлата. 20 нче гасыр уртасында хөкем сөргән гадәттән тыш шартлар бу төп тенденцияне яшереп торды. Амбицияле кешеләрнең бик күп башка кешеләр белән бер сафта барырга мәҗбүр иткән зур оешмаларга керүдән башка чарасы аз иде — хәрби көчләр очрагында туры мәгънәдә, зур корпорацияләр очрагында күчерелмә мәгънәдә. Зур корпорацияләр кешеләргә аларның кыйммәтенә карап түләргә теләсәләр дә, моны ничек эшләргә кирәклеген аңлый алмас иделәр. Ләкин ул чикләү хәзер бетте. 1970 елларда ул җимерелә башлаганнан бирле, без төп көчләрнең яңадан эшли башлавын күрәбез. [22]
Бүгенге көндә баеган һәркем моны байлык ясап эшләми, әлбәттә. Ләкин шактый күпләре нәкъ шулай итә, һәм Баумол эффекты аларның барлык хезмәттәшләрен дә үз артыннан сөйри дигән сүз. [23] Һәм байлык булдырып баю мөмкинлеге сакланганда, икътисади тигезсезлекнең артуы табигый гадәти юнәлеш булачак. Хәтта сез баюның калган барлык юлларын юкка чыгарсагыз да. Сез моны астагыларга субсидияләр һәм өстәгеләргә салымнар белән йомшарта аласыз, ләкин салымнар кешеләрне байлык тудырудан биздерерлек дәрәҗәдә югары булмаса, җитештерүчәнлекнең арта барган аермасына каршы көрәштә сез һәрвакыт оттырачаксыз. [24]
Таркалуның бу формасы, башкалары кебек үк, мәңгегә монда калачак. Дөресрәге, мәңгегә кайтты. Бернәрсә дә мәңгелек түгел, ләкин таркалуга омтылыш күпчелек нәрсәләргә караганда озаграк яшәргә тиеш, чөнки ул ниндидер конкрет бер сәбәп аркасында гына түгел. Бу бары тик уртача халәткә (нормага) кире кайту. Рокфеллер индивидуализм бетте дигәч, ул йөз елга хаклы иде. Хәзер ул кире кайтты, һәм бу тагын да озаграк сакланыр, мөгаен.
Әгәр моны танымасак, без кыенлыкларга таба барабыз дип борчылам. Әгәр без 20 нче гасыр бердәмлеге сәясәттәге берничә төзәтмә аркасында гына юкка чыкты дип уйласак, аны берничә каршы төзәтмә белән кире кайтарып була (ниндидер юл белән начар якларыннан башка гына) дигән ялгыш фикергә биреләчәкбез. Һәм шуннан соң без аның нәтиҗәләрен ничек йомшартырга кирәклеге турында уйлау урынына, таркалуны юк итәргә тырышып, вакытыбызны бушка әррәф итәчәкбез.
Искәрмәләр
[1] Лестер Тароу 1975 елда язганча, Икенче бөтендөнья сугышы ахырында урнашкан хезмәт хакы аермалары шулкадәр тирән тамыр җәйгән булган ки, алар "хәтта Икенче бөтендөнья сугышының эгалитар басымы беткәч тә 'гадел' дип саналган. Нигездә, нәкъ шул ук дифференциаллар бүгенге көнгә кадәр, утыз ел үткәч тә яшәп килә." Ләкин Голдин белән Марго фикеренчә, сугыштан соңгы чордагы базар көчләре дә хезмәт хакының сугыш чорындагы кысылуын сакларга ярдәм иткән — аерым алганда, квалификациясез эшчеләргә сорау арту һәм белемле эшчеләрнең кирәгеннән артык күп булуы аркасында.
(Кызык, ләкин Америкада эш бирүчеләрнең медицина иминияте өчен түләү гадәте компанияләрнең эшчеләрне җәлеп итү өчен NWLB хезмәт хакын контрольдә тоту кагыйдәләрен урап узарга тырышуыннан килеп чыккан.)
[2] Һәрвакыттагыча, салым ставкалары бөтен хакыйкатьне ачып бетерми. Күп кенә ташламалар булган, бигрәк тә аерым шәхесләр өчен. Ә Икенче бөтендөнья сугышы вакытында салым кодекслары шулкадәр яңа булган ки, хөкүмәтнең салымнардан качуга каршы иммунитеты аз булган. Сугыш вакытында байлар югары салым түләгән икән, бу түләргә мәҗбүр булганга караганда, түләргә теләгәннәре аркасында булган.
Сугыштан соң федераль салым керемнәре ГДПга (тулаем эчке продуктка) нисбәтендә хәзерге дәрәҗәдә чамасы булган. Чынлыкта, сугыштан соңгы бөтен чор дәвамында, салым ставкалары кискен үзгәрүгә карамастан, салым җыемнары ГДПның якынча 18% дәрәҗәсендә калды. Иң түбән нокта чик керем салымы ставкалары иң югары булган вакытта булды: 1950 елда 14,1%. Мәгълүматларга караганда, салым ставкалары кешеләрнең реаль түләгән суммасына аз тәэсир иткән дигән нәтиҗәдән качып булмый.
[3] Гәрчә сугыш алдыннан узган ун ел Бөек депрессиягә җавап рәвешендә моңарчы күрелмәгән федераль хакимият чоры булса да. Бу бөтенләй үк очраклы түгел, чөнки Депрессия сугышның бер сәбәбе иде. Күп яклап "Яңа курс" (New Deal) федераль хөкүмәтнең сугыш вакытында күргән чаралары өчен үзенә күрә бер генераль репетиция булды. Ләкин сугыш вакытындагы чаралар күпкә кырысрак һәм киңрәк колачлы иде. Энтони Бэджер язганча, "күп кенә америкалылар өчен аларның тәҗрибәсендәге хәлиткеч үзгәреш 'Яңа курс' белән түгел, ә Икенче бөтендөнья сугышы белән килде."
[4] Мин дөнья сугышларының килеп чыгышы турында төгәл әйтерлек җитәрлек белмим, ләкин алар эре корпорацияләрнең күтәрелүе белән бәйле булган дигән фикер дә нигезсез түгел. Әгәр шулай булса, 20 нче гасыр бердәмлегенең бердәнбер сәбәбе булыр иде.
[5] Төгәлрәк әйткәндә, Гэлбрейт сүзләре белән әйткәндә, "бер яктан техник яктан динамик, гаять зур капиталлы һәм югары оешкан корпорацияләр дөньясыннан, ә икенче яктан йөзләрчә мең кече һәм традицион милекчеләрдән" торган бимодаль икътисад бар иде. Акча, абруй һәм хакимият беренчесендә тупланган иде, һәм алар арасында күчешләр диярлек нульгә тигез иде.
[6] Гаиләләрнең бергә ашау гадәтенең кимүе соңыннан бергәләп телевизор карауның кимүе белән никадәр бәйле икән дип уйланам.
[7] Моның кайчан булганын беләм, чөнки бу Dallas сериалының премьерасы булган сезон иде. Барысы да Dallas'та нәрсә барганы турында сөйләшә иде, ә мин аларның нәрсә күздә тотканнарын бөтенләй аңламый идем.
[8] Бу мәкалә өчен тикшеренүләр башлангынчы моны аңламаган идем, ләкин мин үскән чордагы товарларның ялтыравыклы, әмма сыйфатсыз булуы — олигополиянең билгеле бер өстәмә продукты. Компанияләр бәя буенча көндәшлек итә алмагач, алар арткы канатлар (tailfins) дизайны белән ярыша башлыйлар.
[9] Monroeville Mall 1969 елда төзелеп беткән вакытта илдәге иң зур сәүдә үзәге иде. 1970 еллар ахырында анда Dawn of the Dead фильмы төшерелде. Күрәсең, сәүдә үзәге фильм төшерү урыны гына түгел, бәлки аның илһам чыганагы да булган; бу зур үзәк буйлап йөрүче сатып алучылар төркеме Джордж Ромерога зомбиларны хәтерләткән. Минем беренче эшем Baskin-Robbins'та туңдырма салу иде.
[10] Эшчеләр профсоюзлары 1914 елгы Клейтон антимонополия акты нигезендә, кеше хезмәте "тауар яки сәүдә әйбере" түгел дигән сылтау белән монополиягә каршы кануннардан азат ителде. Бу хезмәт күрсәтү компанияләре дә моннан азат ителгән дигәнне аңлатамы икән, дип кызыксынам.
[11] Профсоюзлар белән профсоюзлашкан компанияләр арасындагы мөнәсәбәтләр хәтта симбиотик та булырга мөмкин, чөнки профсоюзлар үз хуҗаларын яклау өчен сәяси басым ясыйлар. Майкл Линд сүзләренчә, сәясәтчеләр A&P супермаркетлар челтәренә җирле азык-төлек кибетләрен ябуда гаепләп һөҗүм итәргә тырышкач, "A&P 1938 елда үз эшчеләренә профсоюз төзергә рөхсәт итеп уңышлы сакланды, һәм шуның белән оешкан эшчеләр сыйныфын үз ягына алды." Мин бу күренешне үзем дә күрдем: кунакханә компанияләренә караганда, Airbnb'га каршы сәяси басым ясауда кунакханә профсоюзлары күбрәк җаваплы.
[12] Корпоратив җитәкчеләрнең үзләре өчен түгел, ә башка кешеләр (акционерлар) өчен акча эшләүгә шундый тырышлык куюы Гэлбрейтны нык гаҗәпләндергән иде. Ул The New Industrial State китабының күп өлешен моны аңларга тырышуга багышлады.
Аның теориясе буенча, һөнәри осталык мотив буларак акчаны алыштырган, һәм заманча корпоратив җитәкчеләр, (яхшы) галимнәр кебек үк, матди бүләкләр белән түгел, ә яхшы эшләү һәм шуның аша хезмәттәшләренең хөрмәтен яулау теләге белән эш иткән. Бу фикердә хакыйкать бар, гәрчә компанияләр арасында күчүләр булмау шәхси кызыксыну белән кушылып, күзәтелгән тәртипнең күп өлешен аңлата дип уйлыйм.
[13] Гэлбрейт (94 б.) 300 эре корпорациядә иң күп түләнүче 800 җитәкче арасында 1952 елда үткәрелгән тикшеренүгә сылтама ясый; аларның дүрттән өче үз компаниясендә 20 елдан артык эшләгән булып чыккан.
[14] 20 нче гасырның беренче өчтән бер өлешендә җитәкчеләрнең хезмәт хаклары өлешчә компанияләрнең банкларга ныграк бәйле булуы аркасында түбән булган кебек тоела, чөнки җитәкчеләр артык күп акча алса, банклар моны хупламас иде. Башта бу һичшиксез шулай иде. Беренче зур компания CEOлары J. P. Morgan'ның ялланган эшчеләре иде.
Компанияләр 1920 елларга кадәр үзләрен бүленмәгән табыш исәбенә финанслый башламады. Аңа кадәр алар табышларын дивидендлар рәвешендә таратырга тиеш иде һәм киңәю өчен капитал алуда банкларга бәйле булды. Банкирлар 1933 елгы Гласс-Стиголл акты чыкканчы корпоратив советларда утыруларын дәвам иттеләр.
Гасыр уртасына зур компанияләр үз үсешенең 3/4 өлешен саф керемнән финанслый иде. Ләкин Икенче бөтендөнья сугышының финанс контроле белән ныгытылган банкка бәйлелекнең беренче еллары җитәкчеләрнең хезмәт хаклары турындагы социаль гадәтләргә зур йогынты ясаган булырга тиеш. Шуңа күрә компанияләр арасында күчеп йөрүнең булмавы түбән хезмәт хакының сәбәбе булган кебек үк нәтиҗәсе дә булгандыр.
Әйткәндәй, 1920 елларда үсешне бүленмәгән табыш хисабына финанслауга күчү 1929 елгы кризисның бер сәбәбе булды. Банклар хәзер кредит бирергә башка кеше табарга тиеш иде, шуңа күрә алар маржиналь кредитларны күбрәк бирә башлады.
[15] Хәзер дә аларны моңа күндерергә кыен. Стартап башларга теләүчеләрнең башына җиткерү иң авыр булган нәрсәләрнең берсе — компания гомеренең башында кайбер кара эшләрне башкаруның никадәр мөһим булуы. Масштаблашмый торган эшләрне эшләү Генри Фордның ничек башлап җибәрүенә нисбәттә, клетчаткага бай диета традицион крестьян диетасына нинди булса, нәкъ шундый: аларның дөрес эш итүдән башка чарасы юк иде, ә безгә моның өчен аңлы рәвештә көч куярга кирәк.
[16] Мин бала чакта матбугатта нигез салучыларны данламыйлар иде. "Безгә нигез салучы" дигән сүз морж мыеклы, каты якалы һәм дистә еллар элек үлгән кырыс чырайлы кешенең фотосурәтен аңлата иде. Мин бала чакта иң дәрәҗәле булып җитәкче (executive) булу санала иде. Әгәр сез ул вакытта яшәмәгән булсагыз, бу терминның нинди зур абруйга ия булганын күз алдына китерүе кыен. Һәр нәрсәнең иң затлы версиясе "executive" моделе дип атала иде.
[17] 1980 еллардагы дошманарча кушып алулар (hostile takeovers) дулкыны бер төркем шартлар нәтиҗәсендә мөмкин булды: штатларның сатып алуларга каршы кануннарын гамәлдән чыгарган мәхкәмә карарлары (Югары мәхкәмәнең 1982 елгы Edgar v. MITE Corp. эшендәге карарыннан башлап); Рейган хакимиятенең сатып алуларга чагыштырмача уңай карашы; банкларга һәм саклык-кредит оешмаларына корпоратив облигацияләр сатып алырга рөхсәт иткән 1982 елгы Депозит учреждениеләре акты; SEC тарафыннан 1982 елда чыгарылган яңа кагыйдә (415 нче кагыйдә), ул корпоратив облигацияләрне базарга тизрәк чыгару мөмкинлеген бирде; Майкл Милкен тарафыннан чүп (югары керемле) облигацияләр бизнесының барлыкка китерелүе; алдагы чорда конгломератларга мода булу, бу беркайчан да берләшергә тиеш булмаган күп кенә компанияләрнең берләшүенә китерде; күп кенә ачык акционерлык җәмгыятьләрен үз активлары бәясеннән түбәнрәк бәяләнгән килеш калдырган ун еллык инфляция; һәм шулай ук җитәкчелекнең тынычланып, артык үз-үзенә ышануы.
[18] Фостер, Ричард. "Creative Destruction Whips through Corporate America." Innosight, февраль 2012.
[19] Зур компанияләрнең CEOларына артык күп түләнәдер, бәлки. Зур компанияләр турында моны расларлык дәрәҗәдә күп белмим. Ләкин CEOның компания керемнәренә гадәти хезмәткәргә караганда 200 тапкыр күбрәк файда китерүе һич тә мөмкин түгел нәрсә түгел. Стив Джобсның Apple'га баш башкарма директор булып кайткач ниләр эшләгәненә карагыз. Директорлар советы өчен аңа компаниянең 95% бирү дә отышлы килешү булыр иде. Стив 1997 елның июлендә кире кайтканда Apple'ның базар капиталлаштыруы 1,73 миллиард иде. Apple'ның 5% хәзер (2016 елның гыйнварында) якынча 30 миллиард торыр иде. Ә Стив кире кайтмаган булса, бу булмас иде; бәлки Apple бөтенләй яшәмәс тә иде инде.
Стивны сайланмага кертү генә дә ачык компанияләрнең CEOларына тулаем алганда артык түләнәме дигән сорауга җавап бирү өчен җитәрлек булырга мөмкин. Һәм бу беренче карашка тоелган кебек арзанлы хәйлә түгел, чөнки сезнең активларыгыз никадәр киңрәк булса, сезне гомуми җыелма нәтиҗә шулкадәр ныграк кызыксындыра.
[20] 1960 елларның ахыры социаль тетрәнүләр белән дан тотты. Ләкин бу таркалуга караганда күбрәк фетнә (кешеләрне җитәрлек дәрәҗәдә ярсытсаң, ул теләсә кайсы чорда булырга мөмкин) иде. Кешеләрнең уңга да, сулга да таралышып бетүен күрмисез икән, сез чын таркалуны күрмисез дигән сүз.
[21] Глобаль масштабта тенденция капма-каршы юнәлештә барды. АКШ барган саен фрагментлашкан (таркалган) саен, дөнья тулаем алганда азрак таркала, һәм бу күбесенчә яхшы якка.
[22] 20 нче гасыр уртасында байлык туплауның берничә генә юлы бар иде. Төп юлы нефть бораулау иде, һәм бу яңа кешеләр өчен ачык иде, чөнки моны зур компанияләр масштаб экономиясе аша контрольдә тота алмый иде. Мондый югары салымнар заманында аерым шәхесләр ничек зур байлык туплый алган соң? Конгресстагы иң абруйлы ике кеше — Сэм Рейберн һәм Линдон Джонсон яклаган зур салым тишекләре (җиңеллекләре) ярдәмендә.
Ләкин 1950 елда Техас нефтьчесе булуга, 2000 елда стартап башлау яки Wall Street'ка эшкә урнашу кебек үк омтылып булмый иде, чөнки (а) анда көчле җирле үзенчәлек бар иде һәм (б) уңыш артык күп очракта бәхеткә бәйле иде.
[23] Стартаплар аркасында барлыкка килгән Баумол эффекты Кремний үзәнендә бик ачык күренә. Google кешеләргә, алар стартап башлап яки башка стартапларга кушылып китмәсен өчен, елына миллионлаган доллар түләячәк.
[24] Мин җитештерүчәнлектәге аерма АКШтагы икътисади тигезсезлекнең бердәнбер сәбәбе дип әйтмим. Ләкин бу бик мөһим сәбәп, һәм ул кирәк кадәр зур сәбәпкә әвереләчәк — шул мәгънәдә ки, әгәр сез баюның башка юлларын тыйсагыз, байыйсы килгән кешеләр аның урынына бу юлны кулланачаклар.
Моның караламаларын укыганнары өчен Сэм Альтман, Тревор Блэквелл, Пол Бакхайт, Патрик Коллисон, Рон Конвей, Крис Диксон, Бенедикт Эванс, Ричард Флорида, Бен Хоровиц, Джессика Ливингстон, Роберт Моррис, Тим О'Рейли, Джефф Ралстон, Макс Розер, Алексия Цоцис һәм Касар Юниска рәхмәтемне белдерәм. Макс шулай ук миңа берничә кыйммәтле чыганак турында да әйтте.
Библиография
Allen, Frederick Lewis. The Big Change. Harper, 1952.
Averitt, Robert. The Dual Economy. Norton, 1968.
Badger, Anthony. The New Deal. Hill and Wang, 1989.
Bainbridge, John. The Super-Americans. Doubleday, 1961.
Beatty, Jack. Collossus. Broadway, 2001.
Brinkley, Douglas. Wheels for the World. Viking, 2003.
Brownleee, W. Elliot. Federal Taxation in America. Cambridge, 1996.
Chandler, Alfred. The Visible Hand. Harvard, 1977.
Chernow, Ron. The House of Morgan. Simon & Schuster, 1990.
Chernow, Ron. Titan: The Life of John D. Rockefeller. Random House, 1998.
Galbraith, John. The New Industrial State. Houghton Mifflin, 1967.
Goldin, Claudia and Robert A. Margo. "The Great Compression: The Wage Structure in the United States at Mid-Century." NBER Working Paper 3817, 1991.
Gordon, John. An Empire of Wealth. HarperCollins, 2004.
Klein, Maury. The Genesis of Industrial America, 1870-1920. Cambridge, 2007.
Lind, Michael. Land of Promise. HarperCollins, 2012.
Mickelthwaite, John, and Adrian Wooldridge. The Company. Modern Library, 2003.
Nasaw, David. Andrew Carnegie. Penguin, 2006.
Sobel, Robert. The Age of Giant Corporations. Praeger, 1993.
Thurow, Lester. Generating Inequality: Mechanisms of Distribution. Basic Books, 1975.
Witte, John. The Politics and Development of the Federal Income Tax. Wisconsin, 1985.
Бәйле язмалар: