Жасың ұлғайғанның бір артықшылығы — өз өміріңде өзгерістердің қалай жүріп жатқанын көре аласың. Мен көрген өзгерістердің көбі — бөлшектену (фрагментация). АҚШ саясаты бұрынғыға қарағанда әлдеқайда полярланған. Мәдени тұрғыдан ортақ нәрселеріміз барған сайын азайып барады. Шығармашылық тап өкілдері қалған жерлерді тастап, санаулы ғана құтты қалаларға ағылуда. Ал экономикалық теңсіздіктің артуы байлар мен кедейлер арасындағы алшақтықтың да өсіп жатқанын білдіреді. Мен мынадай бір гипотеза ұсынғым келеді: бұл үрдістердің барлығы — бір ғана құбылыстың көріністері. Оның үстіне, себеп бізді бір-бірімізден ажыратып жатқан қандай да бір күште емес, керісінше бізді біріктіріп ұстап тұрған күштердің тозуында.
Бұл үрдістерге алаңдайтындар үшін жағдай одан да күрделі: бізді біріктіріп келген күштер аномалия, қайталануы екіталай — әрі шынында да қайталанғанын өзіміз де қаламайтын — жағдайлардың бір реттік үйлесімі еді.
Ол екі күш: соғыс (ең алдымен Екінші дүниежүзілік соғыс) және ірі корпорациялардың өрлеуі болатын.
Екінші дүниежүзілік соғыстың салдары экономикалық та, әлеуметтік те болды. Экономикалық тұрғыдан ол табыс айырмашылығын азайтты. Барлық заманауи қарулы күштер сияқты, Америка әскері де экономикалық тұрғыдан социалистік сипатта болды. Әркімнен — қабілетіне қарай, әркімге — қажетіне қарай. Шамамен солай. Әскери шені жоғарылар көбірек алды (социалистік қоғамдардағы лауазымды тұлғалар сияқты), бірақ олардың алатыны шеніне қарай қатаң бекітілген еді. Теңестіру әсері тек саптағылармен ғана шектелген жоқ, себебі АҚШ экономикасы да әскерге «шақырылған» еді. 1942 және 1945 жылдар аралығында барлық жалақыны National War Labor Board белгіледі. Әскери құрылымдар сияқты, олар да әдепкі бойынша бәрін теңестіруді ұстанды. Жалақыны осылайша ұлттық деңгейде стандарттау соншалықты кең жайылғандықтан, оның әсері соғыс аяқталғаннан кейін де жылдар бойы сезіліп тұрды. [1]
Бизнес иелері де ақша таппауы тиіс еді. ФДР (Франклин Д. Рузвельт) «бірде-бір соғыс миллионеріне» жол берілмейтінін айтты. Осыны қамтамасыз ету үшін компанияның соғысқа дейінгі деңгейден асқан кез келген пайдасына 85% салық салынды. Ал корпоративтік салықтан қалған бөлігі жеке тұлғаларға жеткенде, ол 93% маржиналдық мөлшерлеме бойынша қайтадан салықталды. [2]
Әлеуметтік жағынан да соғыс әртүрлілікті азайтуға бейім болды. Түрлі ортадан шыққан 16 миллионнан астам ерлер мен әйелдер сөзбе-сөз мағынасында біркелкі (униформалы) өмір салтында бас қосты. 1920 жылдардың басында туған ерлерді әскерге тарту үлесі 80%-ға жуықтады. Ортақ мақсат жолында, көбінесе күйзеліс жағдайында бірге еңбек ету оларды одан сайын жақындастыра түсті.
Қатаң айтқанда АҚШ үшін Екінші дүниежүзілік соғыс 4 жылға жетпей созылса да, оның салдары әлдеқайда ұзаққа созылды. Соғыстар орталық үкіметтердің билігін күшейтеді, ал Екінші дүниежүзілік соғыс осының төтенше мысалы болды. АҚШ-та, басқа да Одақтас елдердегідей, федералды үкімет өзі иеленген жаңа өкілеттіктерден оңайлықпен бас тарта қойған жоқ. Шын мәнінде, кейбір қырларынан алғанда соғыс 1945 жылы біткен жоқ; тек жау Кеңес Одағына ауысты. Салық мөлшерлемесі, федералдық билік, қорғаныс шығындары, әскерге шақыру және ұлтшылдық жағынан алғанда, соғыстан кейінгі онжылдықтар соғысқа дейінгі бейбіт кезеңнен гөрі көбірек соғыс уақытына ұқсады. [3] Әлеуметтік салдары да ұзақ сақталды. Батыс Вирджинияда қашыр жеккен арбаның артынан бірден әскерге тартылған бала соғыстан кейін жай ғана фермасына қайтып оралған жоқ. Оны басқа бір нәрсе, дәлірек айтсақ, әскерге өте ұқсас бір нәрсе күтіп тұрды.
Егер толыққанды соғыс XX ғасырдың басты саяси оқиғасы болса, экономикалық басты оқиға жаңа типтегі компаниялардың пайда болуы болды. Және бұл да әлеуметтік әрі экономикалық біртұтастықты қалыптастыруға бейім еді. [4]
XX ғасыр — ірі, ұлттық корпорациялар ғасыры болды. General Electric, General Foods, General Motors. Қаржы, байланыс, көлік және өндіріс саласындағы даму басты мақсаты ең алдымен ауқым (масштаб) болған жаңа типтегі компаниялардың пайда болуына жол ашты. Бұл әлемнің 1-нұсқасы төмен ажыратымдылықта (low-res) еді: әрбір үлкен нарықта үстемдік ететін бірнеше алып компаниядан тұратын Duplo әлемі. [5]
XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басы, әсіресе Дж. П. Морган бастаған шоғырлану (консолидация) кезеңі болды. Негізін қалаушылар басқарған мыңдаған компаниялар кәсіби менеджерлер басқаратын екі жүздей алып компанияға біріктірілді. Ауқымнан үнемдеу (economies of scale) үстемдік етті. Сол кездегі адамдарға бұл заттардың түпкілікті қалыптасқан күйі сияқты көрінді. Джон Д. Рокфеллер 1880 жылы былай деген:
Бірігу дәуірі біржола келді. Индивидуализм келмеске кетті.
Оның қателескені кейін белгілі болды, бірақ келесі жүз жыл бойы ол өте дұрыс айтқандай көрінді.
XIX ғасырдың аяғында басталған шоғырлану XX ғасырдың басым бөлігінде жалғасты. Екінші дүниежүзілік соғыстың аяғында, Майкл Линд жазғандай, «экономиканың негізгі секторлары не мемлекет қолдайтын картельдер ретінде ұйымдастырылды, не бірнеше олигополиялық корпорациялардың үстемдігіне өтті».
Тұтынушылар үшін бұл жаңа әлем барлық жерде бірдей, бірақ небәрі санаулы ғана таңдаудың болуын білдірді. Мен өсіп келе жатқан кезде заттардың көбінің 2 не 3-ақ нұсқасы болатын, және олардың барлығы нарықтың орта буынына бағытталғандықтан, араларында айтарлықтай айырмашылық жоқ еді.
Бұл құбылыстың ең маңызды көріністерінің бірі теледидарда байқалды. Мұнда 3 таңдау болды: NBC, CBS және ABC. Оған қоса білімқұмарлар (eggheads) мен коммунистерге арналған қоғамдық теледидар. Осы 3 тележелі ұсынған бағдарламаларды бір-бірінен ажырату мүмкін емес еді. Шын мәнінде, мұнда орталыққа қарай үш есе қысым болды. Егер бір бағдарлама батылырақ бірдеңе жасауға тырысса, консервативті нарықтардағы жергілікті филиалдар оларды тоқтатуға мәжбүрлейтін. Оның үстіне, теледидарлар қымбат болғандықтан, бүкіл отбасы сол бағдарламаларды бірге тамашалайтын, сондықтан олар барлығына бірдей қолайлы болуы керек еді.
Барлығы бірдей нәрсені алып қана қоймай, оны бір уақытта көрді. Қазір мұны елестету қиын, бірақ әр кеш сайын ондаған миллион отбасы көршілерімен дәл бір уақытта теледидар алдына бірге отырып, бір бағдарламаны тамашалайтын. Қазір Super Bowl кезінде болатын жайт бұрын әр түнде орын алатын. Біз сөзбе-сөз синхрондалған күйде болдық. [6]
Бір жағынан ғасыр ортасындағы теледидар мәдениеті жақсы еді. Оның әлемге беретін көзқарасы балалар кітабындағыдай еді және балалар кітаптары адамдардың өзін жақсырақ ұстауына (ата-аналар үміттенетіндей) қалай әсер етсе, оның да сондай бір әсері болған шығар. Бірақ балалар кітаптары сияқты теледидар да адамды адастыратын. Ересектер үшін қауіпті түрде адастыратын. Роберт Макнил өзінің автобиографиясында Вьетнамнан енді ғана келген сұмдық кадрларды көріп, отбасылар кешкі ас ішіп отырғанда мұны оларға көрсете алмаймыз деп ойлағанын айтады.
Ортақ мәдениеттің қаншалықты кең таралғанын жақсы білемін, өйткені мен одан бас тартуға тырыстым, бірақ балама табу іс жүзінде мүмкін емес еді. 13 жасымда теледидар арқылы бізге ұсынылып жатқан идеялардың сандырақ екенін сыртқы көздерден гөрі ішкі түйсігіммен түсініп, оны көруді тоқтаттым. [7] Бірақ бұл тек теледидар ғана емес еді. Айналамдағының бәрі сандырақ сияқты көрінді. Бірдей сөзді қайталайтын саясаткерлер; қаншалықты беделді екенін көрсету үшін сыртына әртүрлі жапсырмалар жабыстырылған, бір-бірінен айнымайтын тауар шығаратын тұтынушылық брендтер; жалған «отарлық» стильде қапталған қаңқалы үйлер; екі шетінде бірнеше футтық қажетсіз темірі бар, бір-екі жылдан соң тоза бастайтын көліктер; қызыл болғанымен, шын мәнінде тек аты ғана алма саналатын «red delicious» алмалары. Өткенге көз жіберсек, бұл шынында да сандырақ еді. [8]
Бірақ осы бостықты толтыратын балама іздегенімде, іс жүзінде ештеңе таба алмадым. Ол кезде интернет жоқ еді. Іздейтін жалғыз жер — жергілікті сауда орталығындағы желілік кітап дүкені ғана болатын. [9] Сол жерден мен The Atlantic журналының бір санын таптым. Ол мен үшін кең әлемге жол ашқан қақпа болды деп айта алсам ғой, бірақ шындығында ол маған қызықсыз әрі түсініксіз болып көрінді. Вискиді алғаш татып көріп, ұнағандай кейіп танытатын бала секілді, мен ол журналды кітап сияқты ұқыптап сақтадым. Ол әлі күнге дейін бір жерде жатқан шығар. Бұл журнал бір жерде «red delicious» емес әлемнің бар екенінің дәлелі болғанымен, мен ол әлемді тек колледжде ғана таптым.
Ірі компаниялар бізді тек тұтынушы ретінде ғана бір-бірімізге ұқсас еткен жоқ. Олар жұмыс беруші ретінде де солай істеді. Компаниялардың ішінде адамдарды сырт келбеті мен өзін ұстауының бірыңғай үлгісіне бағыттайтын қуатты күштер болды. IBM бұл жағынан ерекше танымал еді, бірақ олар басқа ірі компанияларға қарағанда біршама қаталдау болды, бар болғаны сол. Ал сырт келбет пен өзін-өзі ұстау үлгілері компаниялар арасында аса көп ерекшеленбейтін. Яғни, осы әлемдегі әрбір адам шамамен бірдей көрінуі тиіс еді. Және тек корпоративтік әлемдегілер ғана емес, сонымен бірге оған ұмтылғандардың барлығы да — бұл XX ғасырдың ортасында әлі ол әлемге кірмеген адамдардың көпшілігін білдіретін. XX ғасырдың басым бөлігінде жұмысшы табының өкілдері орта тапқа ұқсауға бар күшін салды. Мұны ескі фотосуреттерден көруге болады. 1950 жылы ересектердің ешқайсысы қауіпті (бұзақы) көрінуге ұмтылған жоқ.
Бірақ ұлттық корпорациялардың өрлеуі бізді тек мәдени жағынан ғана қысып, біркелкілендірген жоқ. Ол бізді экономикалық жағынан да, екі шетінен де қысты.
Алып ұлттық корпорациялармен бірге бізде алып ұлттық кәсіподақтар пайда болды. XX ғасырдың ортасында корпорациялар кәсіподақтармен мәміле жасасып, еңбекке нарықтық бағадан жоғары ақы төледі. Бұл ішінара кәсіподақтардың монополия болуынан еді. [10] Ішінара корпорациялар өздері де олигополияның бөлшектері бола отырып, шығындарды тұтынушыларға қауіпсіз түрде жүктей алатынын білгендіктен болды, өйткені олардың бәсекелестері де солай істеуге мәжбүр еді. Сонымен бірге, ғасырдың ортасында алып компаниялардың көбі әлі де ауқымнан үнемдеу мүмкіндіктерін пайдаланудың жаңа жолдарын табуға баса назар аударып жатқан еді. Стартаптар өсуге баса көңіл бөлу үшін өз серверлерін ұстау құнынан жоғары баға болса да AWS-ке артық ақы төлеуді жөн көретіні сияқты, көптеген ірі ұлттық корпорациялар да жұмыс күші үшін үстеме ақы төлеуге дайын болды. [11]
Кәсіподақтарға артық төлеу арқылы кірістерді төменнен жоғары көтерумен қатар, XX ғасырдың ірі компаниялары жоғарғы басшылыққа аз төлеу арқылы кірісті жоғарыдан төмен қарай да қысты. Экономист Дж. К. Гэлбрейт 1967 жылы «Басшылардың жалақысы ең жоғары шегінде деп саналатын корпорациялар өте аз» деп жазған еді. [12]
Белгілі бір дәрежеде бұл бір елес (иллюзия) еді. Басшылардың нақты төленетін төлемдерінің көп бөлігі олардың табыс салығы декларацияларында ешқашан көрсетілмеді, себебі ол қосымша жеңілдіктер (перктер) түрінде берілетін. Табыс салығының мөлшерлемесі неғұрлым жоғары болса, қызметкерлерге осы салыққа жетпейтін жолдармен төлеуге соғұрлым көп қысым жасалатын. (Ұлыбританияда салықтар АҚШ-тан да жоғары болғандықтан, компаниялар тіпті олардың балаларының жеке мектептегі оқу ақысын да төлеп беретін.) XX ғасырдың ортасындағы ірі компаниялар өз қызметкерлеріне берген ең құнды нәрселердің бірі жұмыс орнының қауіпсіздігі (тұрақтылығы) болды және бұл да салық декларацияларында немесе кіріс статистикасында көрінбеді. Сондықтан осы ұйымдардағы жұмыспен қамтудың сипаты экономикалық теңсіздік туралы жалған төмен көрсеткіштер беруге бейім болды. Бірақ осыны ескергеннің өзінде, ірі компаниялар өздерінің ең үздік мамандарына нарықтық бағадан аз төледі. Нарық деген атымен болған жоқ; адам бүкіл мансабын болмаса да ондаған жылын бір компанияда өткізеді деген түсінік орныққан еді. [13]
Сіздің еңбегіңіз соншалықты өтімсіз (бейліквидті) болғандықтан, нарықтық бағаны алу мүмкіндігі өте аз еді. Бірақ сол өтімсіздік сізді оны іздемеуге де итермеледі. Егер компания зейнетке шыққанға дейін сізді жұмыспен қамтуға және одан кейін зейнетақы беруге уәде берсе, сіз одан биыл алатыныңыздың бәрін сығып алуға тырыспайсыз. Ол сізге қамқорлық жасай алуы үшін сізге де компанияның қамын ойлау керек болды. Әсіресе ондаған жылдар бойы бір адамдармен бірге жұмыс істеп келе жатқанда бұл тіпті маңызды еді. Егер сіз компаниядан көбірек ақша өндіріп алуға тырыссаңыз, сіз оларға қамқорлық жасайтын ұйымды қысып жатқан болып шығасыз. Оның үстіне, егер сіз компанияны бірінші орынға қоймасаңыз, қызметіңіз өспейтін, ал басқа баспалдаққа ауыса алмасаңыз, жоғары көтерілудің жалғыз жолы осы саты бойымен өсу ғана еді. [14]
Өмірінің қалыптасу жылдарын қарулы күштерде өткізген адам үшін бұл жағдай қазіргі бізге көрінетіндей оғаш болып көрінбеді. Олардың көзқарасы бойынша, ірі компаниялардың басшылары ретінде олар жоғары шенді офицерлер сияқты еді. Олар қатардағы жауынгерлерге қарағанда әлдеқайда көп алды. Олар ең жақсы мейрамханаларда өкілдік шығындар есебінен түскі ас ішіп, компанияның Gulfstream ұшақтарымен ұшып жүрді. Олардың көпшілігінің ойына өздеріне нарықтық баға төленіп жатыр ма деген сауал да келмеген шығар.
Нарықтық бағаны алудың түпкілікті жолы — өз компанияңды ашып, өзіңе жұмыс істеу. Бұл қазір кез келген өршіл адамға анық нәрсе болып көрінеді. Бірақ XX ғасырдың ортасында бұл мүлдем жат ұғым еді. Өз компанияңды ашу тым өршіл болып көрінгендіктен емес, керісінше, жеткілікті деңгейде өршіл емес болып көрінгендіктен. Тіпті мен өскен 1970 жылдардың өзінде өршіл жоспар — беделді оқу орындарында жақсы білім алып, содан кейін басқа бір беделді ұйымға қосылып, иерархия бойынша жоғары көтерілу еді. Сіздің беделіңіз өзіңіз мүше болған ұйымның беделімен өлшенетін. Адамдар өз бизнесін ашып та жүрді, әрине, бірақ білімді адамдар бұған сирек баратын, өйткені ол кездері біз қазір стартап деп атайтын — шағын басталып, алып деңгейге дейін өсетін бизнес ұғымы іс жүзінде мүлдем жоқ еді. XX ғасырдың ортасында мұны істеу әлдеқайда қиын болатын. Өз бизнесіңді бастау шағын басталып, шағын күйінде қалатын кәсіпті білдіретін. Ал алып компаниялар дәуірінде бұл көбінесе пілдердің табанына тапталып қалмауға тырысып, жан-жаққа жанталаса қашуды білдірді. Пілдің үстінде отырған басқарушы таптың бірі болу әлдеқайда беделді саналатын.
1970 жылдарға қарай ешкім де ірі, беделді компаниялардың бастапқыда қайдан шыққаны туралы бас қатырмайтын болды. Олар химиялық элементтер сияқты, әуел бастан бар болғандай көрінетін. Шынында да, XX ғасырдағы өршіл жастар мен осы ірі компаниялардың пайда болу тегі арасында қос қабырға тұрды. Көптеген ірі компаниялар нақты негізін қалаушысы жоқ корпоративтік бірігулердің (roll-ups) нәтижесі еді. Ал негізін қалаушылары болған күннің өзінде, олар бізге ұқсамайтын. Олардың барлығы дерлік колледжде оқымаған, яғни білімсіз адамдар еді. Олар Шекспир айтқандай қарапайым қолөнершілер (rude mechanicals) болатын. Колледж адамды кәсіби таптың мүшесі болуға үйретті. Оның түлектері Эндрю Карнеги немесе Генри Форд бастаған кездегідей қара жұмысты істейміз деп ойламады. [15]
Ал XX ғасырда колледж түлектерінің саны барған сайын көбейді. Олардың үлесі 1900 жылғы халықтың шамамен 2%-ынан 2000 жылы шамамен 25%-ға дейін өсті. Ғасырдың ортасында біздің екі үлкен күшіміз GI Bill түрінде тоғысты, бұл заң Екінші дүниежүзілік соғыстың 2,2 миллион ардагерін колледжге оқуға жіберді. Бұл туралы осы тұрғыдан ойлағандар аз, бірақ колледжді өршіл адамдар үшін канондық жолға айналдырудың нәтижесі мынадай болды: қоғамда Генри Фордқа жұмыс істеу қалыпты әрі құрметті саналды, ал Генри Фордтың өзі болу қабылданбайтын жағдайға жетті. [16]
Бұл әлем менің есімде жақсы сақталған. Менің есейген кезім дәл осы дүниенің ыдырай бастаған шағына сәйкес келді. Балалық шағымда ол әлі де үстемдік етіп тұрған еді. Бұрынғыдай толық үстем болмаса да. Біз ескі телешоулардан, мектеп альбомдарынан және ересектердің өзін ұстауынан 1950-60 жылдардағы адамдардың бізден де бетер конформист болғанын көре алатынбыз. Ғасыр ортасындағы модель ескіре бастаған еді. Бірақ ол кезде біз оны бұлай көрмедік. Біз ең көп дегенде 1975 жылы 1965 жылға қарағанда сәл батылырақ болуға болады деп қана айтар едік. Шынында да, жағдай әлі қатты өзгермеген еді.
Бірақ өзгеріс жақындап қалған болатын. Duplo экономикасы ыдырай бастағанда, ол бірден бірнеше бағытта бірдей бөлшектенді. Тігінен интеграцияланған компаниялар сөзбе-сөз де-интеграцияланды, өйткені бұл тиімдірек еді. Бұрыннан келе жатқан нарық алпауыттары жаңа бәсекелестермен бетпе-бет келді, өйткені (а) нарықтар жаһандық сипатқа ие болды және (б) техникалық инновациялар ауқымнан үнемдеуді басып озып, компания көлемін артықшылықтан гөрі ауыртпалыққа айналдырды. Тұтынушыларға баратын бұрынғы тар арналар кеңейген сайын, кішігірім компаниялардың аман қалу мүмкіндігі артты. Нарықтардың өзі тезірек өзгере бастады, өйткені өнімдердің мүлдем жаңа санаттары пайда болды. Соңында, бірақ маңызы кем емес, бұған дейін Дж. П. Морганның әлемін заттардың табиғи күйі ретінде қабылдап, қолдап келген федералды үкімет оның түпкілікті соңғы шындық емес екенін түсіне бастады.
Көлденең осьте Дж. П. Морган кім болса, тік осьте Генри Форд сондай болды. Ол бәрін өзі істегісі келді. Ол 1917 мен 1928 жылдар аралығында Ривер-Ружда салған алып зауыт сөзбе-сөз бір шетінен темір кенін қабылдап, екінші шетінен дайын көліктерді шығаратын. Онда 100 000 адам жұмыс істеді. Сол кезде бұл болашақ сияқты көрінді. Бірақ бүгінде автокөлік компаниялары бұлай жұмыс істемейді. Қазір жобалау мен өндірістің көп бөлігі ұзын жеткізу тізбегінде жүреді, ал көлік компаниялары соңында олардың өнімдерін жинақтап, сатады. Көлік компанияларының бұлай жұмыс істеуінің себебі — бұл жүйенің тиімдірек болуында. Жеткізу тізбегіндегі әрбір компания өзі ең жақсы білетін іске маманданады. Және олардың әрқайсысы өз ісін жақсы атқаруы керек, әйтпесе оларды басқа жеткізушімен оңай ауыстыра салады.
Неліктен Генри Форд өзара ынтымақтасатын компаниялар желісі бір ғана үлкен компаниядан гөрі жақсырақ жұмыс істейтінін түсінбеді? Бір себебі — жеткізушілер желісінің дамуы уақытты талап етеді. 1917 жылы бәрін өзі істеу Фордқа өзіне қажетті ауқымға жетудің жалғыз жолы болып көрінді. Ал екінші себебі — өзара әрекеттесетін компаниялар желісі арқылы мәселені шешкіңіз келсе, олардың күш-жігерін үйлестіре білуіңіз керек, ал мұны компьютерлердің көмегімен әлдеқайда жақсырақ істеуге болады. Компьютерлер Коуз корпорациялардың өмір сүру мәні деп атаған транзакциялық шығындарды азайтады. Бұл түбегейлі өзгеріс еді.
XX ғасырдың басында ірі компаниялар тиімділіктің синонимі болды. XX ғасырдың аяғында олар тиімсіздіктің синониміне айналды. Белгілі бір дәрежеде бұл компаниялардың өздерінің қатып-семіп (склерозға ұшырап) қалғанынан болды. Бірақ бұл біздің талаптарымыз бен стандарттарымыздың жоғарылағанынан да еді.
Өзгерістер тек қолданыстағы салалардың ішінде ғана болған жоқ. Салалардың өзі өзгерді. Көптеген жаңа нәрселерді жасау мүмкін болды, және кейде қолданыстағы компаниялар оны ең жақсы істейтіндердің қатарынан бола алмады.
Микрокомпьютерлер — бұған классикалық мысал. Нарықты Apple сияқты жаңадан келген бастамашыл компаниялар ашты. Ол жеткілікті деңгейде ұлғайған кезде, IBM бұған назар аударуға тұрарлық деп шешті. Сол кезде IBM компьютер индустриясында толықтай үстемдік ететін. Олар осы нарық пісіп-жетілген соң, барып оны үзіп ала салу ғана қалды деп ойлады. Сол кездегі адамдардың көпшілігі олармен келісер еді. Бірақ одан кейінгі болған жайт әлемнің қаншалықты күрделене түскенін көрсетті. IBM микрокомпьютер шығарды. Ол айтарлықтай табысты болғанымен, Apple-ды басып тастай алмады. Бірақ одан да маңыздысы, IBM-нің өзін капталдан келген жеткізуші — мүлдем басқа сала болып көрінген бағдарламалық жасақтама (софт) ығыстырып шығарды. IBM-нің үлкен қателігі DOS үшін эксклюзивті емес лицензияға келіскені болды. Сол кезде бұл қауіпсіз қадам сияқты көрінген болуы керек. Басқа ешбір компьютер өндірушісі олардан көп сата алған емес еді. Басқа өндірушілер де DOS-ты ұсына алса, одан не өзгермек? Бұл қате есептің нәтижесі арзан PC клондарының жаппай көбеюіне әкелді. Енді PC стандартына да, тұтынушыға да Microsoft иелік етті. Ал микрокомпьютер бизнесі соңында Apple мен Microsoft-тың текетіресіне айналды.
Қарапайым тілмен айтқанда, Apple IBM-ді итеріп жіберді, ал Microsoft оның әмиянын ұрлап кетті. Мұндай нәрсе ғасыр ортасындағы ірі компаниялардың басына түспейтін. Бірақ болашақта бұл барған сайын жиі орын алатын жағдайға айналмақ еді.
Компьютер бизнесінде өзгерістер көбінесе өздігінен жүрді. Басқа салаларда алдымен құқықтық кедергілерді алып тастау керек болды. Ғасыр ортасындағы көптеген олигополияларды бәсекелестерді жолатпайтын саясатпен (және соғыс уақытында ірі тапсырыстармен) федералды үкіметтің өзі мақұлдап, қолдап отырды. Бұл сол кездегі үкімет шенеуніктеріне қазіргі бізге естілетіндей күмәнді болып көрінген жоқ. Олар екіпартиялық жүйе саясатта жеткілікті бәсекелестікті қамтамасыз етеді, демек бұл бизнес үшін де жұмыс істеуі керек деп есептеді.
Үкімет бәсекелестікке қарсы саясаттың пайдадан гөрі зияны көп екенін біртіндеп түсінді және Картер әкімшілігі кезінде оларды алып тастай бастады. Бұл процеске қолданылған сөз жаңылыстыратындай тар мағыналы еді: дерегуляция (реттеуден босату). Ал шын мәнінде болып жатқан нәрсе де-олигополизация (олигополиядан арылту) болатын. Бұл бірінен соң бірі барлық салаларда орын алды. Тұтынушыларға ең қатты байқалған екеуі — әуе қатынасы мен қалааралық телефон байланысы болды, олардың екеуі де дерегуляциядан кейін айтарлықтай арзандады.
Дерегуляция сонымен қатар 1980 жылдардағы жаулап алу (hostile takeovers) толқынына да себеп болды. Бұрынғы уақытта компаниялардың тиімсіздігіне қойылатын жалғыз шектеу, нақты банкроттықты есепке алмағанда, олардың бәсекелестерінің де тиімсіздігі ғана еді. Енді компаниялар салыстырмалы емес, абсолютті стандарттарға тап болды. Өз активтерінен жеткілікті табыс әкелмеген кез келген жария компанияның басшылығы оны тиімді басқара алатын басқа басшылықпен ауыстырылу қаупіне ұшырады. Көбінесе жаңа менеджерлер компанияларды бөлек-бөлек сатқанда құндырақ болатын бөлшектерге бөлу арқылы осыны жүзеге асырды. [17]
Ұлттық экономиканың 1-нұсқасы бірнеше үлкен блоктардан тұрды, олардың өзара қарым-қатынасы тар бөлмелерде бір уақытта санаулы басшылар, саясаткерлер, реттеушілер және кәсіподақ жетекшілері арасында келісілетін. 2-нұсқа жоғары ажыратымдылықта болды: әртүрлі көлемдегі, әртүрлі өнімдер жасайтын компаниялар көбейді және олардың қарым-қатынасы әлдеқайда жылдам өзгерді. Бұл әлемде де жабық есік артындағы келіссөздер көп болды, бірақ көп нәрсе нарықтық күштердің еркіне қалдырылды. Бұл бөлшектенуді одан әрі жеделдете түсті.
Біртіндеп жүретін процесті сипаттаған кезде «нұсқалар» туралы айту сәл жаңылыстыруы мүмкін, бірақ бұл бір қарағандағыдай тым қате емес. Бірнеше онжылдықта көптеген өзгерістер болды және біз қол жеткізген нәтиже сапалық жағынан мүлдем өзгеше еді. 1958 жылғы S&P 500 тізіміндегі компаниялар онда орта есеппен 61 жыл бойы тұрған еді. 2012 жылға қарай бұл көрсеткіш 18 жылға дейін қысқарды. [18]
Duplo экономикасының ыдырауы есептеу қуатының таралуымен қатар жүрді. Компьютерлер бұған қандай дәрежеде алғышарт болды? Бұған жауап беру үшін тұтас бір кітап жазу керек болар еді. Әрине, есептеу қуатының таралуы стартаптардың өрлеуі үшін басты алғышарт болды. Менің ойымша, бұл қаржы саласында болған жайттардың көпшілігіне де тікелей қатысты. Бірақ бұл жаһандануға немесе LBO (қарыз қаражаты есебінен сатып алу) толқынына алғышарт болды ма? Дөп басып білмеймін, бірақ бұл мүмкіндікті жоққа шығармас едім. Өнеркәсіп төңкерісі бу қозғалтқыштары арқылы қалай жүрсе, қайта бөлшектену де компьютерлердің жетелеуімен дәл солай жүрген болуы мүмкін. Компьютерлер алғышарт болды ма, жоқ па, олар бұл процесті сөзсіз жеделдетті.
Компаниялардың жаңа икемділігі адамдардың өз жұмыс берушілерімен қарым-қатынасын өзгертті. Кез келген сәтте астыңнан суырылып кетуі мүмкін корпоративтік баспалдақпен неге өрмелеу керек? Өршіл адамдар мансапты бір ғана баспалдақпен жоғары өрлеу деп емес, әртүрлі компаниялардағы бірқатар жұмыстар тізбегі ретінде қарастыра бастады. Компаниялар арасындағы көбірек ауысулар (немесе тіпті ықтимал ауысу мүмкіндігі) жалақы бойынша бәсекелестікті арттырды. Оның үстіне, компаниялар кішірейген сайын әрбір қызметкердің компания кірісіне қаншалықты үлес қосқанын бағалау оңайырақ болды. Екі өзгеріс те жалақыны нарықтық бағаға қарай итермеледі. Ал адамдардың өнімділігі бір-бірінен айтарлықтай ерекшеленетіндіктен, нарықтық бағамен төлеу жалақылардың аражігінің ашылуына әкелді.
Сондықтан да 1980 жылдардың басында «яппи» (yuppie) терминінің пайда болуы кездейсоқтық емес. Қазір бұл сөз көп қолданылмайды, өйткені ол сипаттайтын құбылыс әдеттегідей қабылданады, бірақ сол кезде бұл жаңа бір нәрсенің атауы еді. Яппилер — көп ақша табатын жас кәсіби мамандар болды. Бүгінде жиырмадан асқан біреуге бұған арнайы ат қоюдың қажеті жоқ сияқты көрінуі мүмкін. Неге жас мамандар көп ақша таппасқа? Бірақ 1980 жылдарға дейін мансабыңның басында аз жалақы алу кәсіби маман болудың бір шарты саналатын. Жас мамандар өз борышын өтеп, баспалдақпен жоғары көтеріліп келе жатқан еді. Марапат кейінірек келуі керек болатын. Яппилердің жаңалығы сол — олар қазір істеп жатқан жұмысы үшін нарықтық бағаны дәл қазір алғысы келді.
Алғашқы яппилер стартаптарда жұмыс істеген жоқ. Ол әлі болашақтың еншісінде еді. Олар ірі компанияларда да істемеді. Олар заң, қаржы және консалтинг сияқты салаларда жұмыс істейтін кәсіби мамандар болатын. Бірақ олардың үлгісі замандастарын тез шабыттандырды. Сол жаңа BMW 325i көлігін көрген соң, басқалар да соған ие болғысы келді.
Мансабының басындағы адамдарға аз жалақы төлеу тек барлығы солай істегенде ғана нәтиже береді. Бір жұмыс беруші бұл тәртіпті бұзса болғаны, қалғандары да соған еруге мәжбүр болады, әйтпесе жақсы мамандарды тарта алмайды. Бұл процесс басталған соң бүкіл экономикаға тарайды, өйткені мансап жолының басында адамдар тек жұмыс берушіні ғана емес, тіпті бүкіл саланы оңай ауыстыра алады.
Бірақ барлық жас мамандар бірдей пайда көрген жоқ. Көп ақша табу үшін нәтиже көрсету керек еді. Алғашқы яппилердің мұны өлшеу оңай болатын салаларда жұмыс істеуі кездейсоқтық емес еді.
Жалпы алғанда, атауы тым ұзақ уақыт бойы сирек кездескені себепті ескіргендей көрінетін бір идея қайта оралды: байлық жинап, дәулет құруға болатыны туралы идея. Бұрынғыдай, оған жетудің бірнеше жолы болды. Кейбіреулер нақты байлық жасау арқылы дәулетін арттырса, басқалары нөлдік қосындылы ойындар арқылы байыды. Бірақ байлық жинау мүмкін бола бастаған кезде, амбициясы бар жандар мұны істеу керек пе, жоқ па деген таңдау жасауға мәжбүр болды. 1990 жылы Уолл-стриттің орнына физиканы таңдаған физик, 1960 жылғы физик тіпті ойлануға тиіс болмаған құрбандыққа барды.
Бұл идея тіпті ірі компанияларға да қайта оралды. Қазіргі ірі компаниялардың бас директорлары (CEO) бұрынғыдан әлдеқайда көп табады, және менің ойымша, бұған негізгі себеп — бедел. 1960 жылы корпоративтік бас директорлардың беделі орасан зор еді. Олар сол кездегі жалғыз экономикалық ойынның жеңімпаздары болатын. Бірақ егер олар қазір сол кездегідей, нақты долларлық баламада аз ақша табатын болса, стартаптар мен хедж-қорлардан миллиондап тауып жатқан кәсіби спортшылар мен вундеркиндтердің қасында ұсақ-түйек болып көрінер еді. Оларға бұл ой ұнамайды, сондықтан қазір барынша көп алуға тырысады, бұл олардың бұрын алып келгенінен әлдеқайда көп. [19]
Сонымен қатар экономикалық шкаланың екінші жағында да осыған ұқсас бөлшектену жүріп жатты. Ірі компаниялардың олигополиялары әлсіреген сайын, олар шығындарды тұтынушыларға арта алмайтын болды, сәйкесінше еңбекке артық ақша төлеуге де құлықсыз болды. Бірнеше үлкен блоктардан тұратын Duplo әлемі әртүрлі көлемдегі көптеген компанияларға бөлшектенген сайын — олардың кейбіреулері шетелде орналасты — кәсіподақтарға өз монополияларын жүргізу қиындай түсті. Нәтижесінде жұмысшылардың жалақысы да нарықтық бағаға қарай бет бұрды. Бұл (егер кәсіподақтар өз жұмысын істеп келген болса, сөзсіз) төмендеуге бейім еді. Егер автоматтандыру белгілі бір жұмыс түріне қажеттілікті азайтса, бұл құлдырау тіпті күрт болуы мүмкін еді.
Ғасыр ортасындағы модель тек экономикалық емес, сонымен бірге әлеуметтік біртұтастықты қалыптастырғаны сияқты, оның ыдырауы тек экономикалық емес, әлеуметтік бөлшектенуді де ала келді. Адамдар басқаша киініп, басқаша әрекет ете бастады. Кейінірек «креативті тап» деп аталғандар мейлінше ұтқыр бола түсті. Дінге аса мән бермейтін адамдар көзге көріну үшін шіркеуге баруға бұрынғыдай қысым сезінбеді, ал оны қатты ұнататындар барған сайын алуан түрлі формаларын таңдады. Кейбіреулер ет рулетінен тофуға, ал басқалары Hot Pockets-ке ауысты. Кейбіреулер Ford седандарын айдаудан шағын импорттық көліктерге көшсе, басқалары жол талғамайтын көліктерге (SUV) ауысты. Жеке мектептерде оқитын немесе сонда оқығысы келетін балалар «preppy» стилінде киіне бастады, ал бүлікшіл болып көрінгісі келетін балалар қасақана салғырт, бейберекет көрінуге тырысты. Адамдар жүздеген бағытта бір-бірінен алшақтап жатты. [20]
Төрт онжылдыққа жуық уақыт өтсе де, бөлшектену әлі де күшейіп келеді. Бұл түбінде жақсы болды ма, әлде жаман ба? Мен білмеймін; бұл сұраққа жауап беру мүмкін емес те шығар. Дегенмен, бәрі бірдей жаман емес. Біз бөлшектенудің өзімізге ұнайтын түрлерін әдеттегі нәрсе ретінде қабылдаймыз да, тек өзімізге ұнамайтындарына ғана алаңдаймыз. Бірақ ғасыр ортасындағы конформизмнің соңғы кезеңін көріп қалған адам ретінде айтарым: ол ешқандай утопия емес еді. [21]
Менің бұл жердегі мақсатым бөлшектенудің жақсы немесе жаман екенін айту емес, жай ғана оның неліктен болып жатқанын түсіндіру. Жаппай соғыс пен 20-ғасырдағы олигополияның орталыққа тартқыш күштері түгелдей дерлік жойылған соң, енді не болады? Нақтырақ айтқанда, біз куә болған бөлшектенудің кейбір тұстарын кері қайтару мүмкін бе?
Егер бұл мүмкін болса, онда біртіндеп, бөлшектеп қана жүзеге асады. Ғасыр ортасындағы біртұтастықты ол бастапқыда қалай пайда болса, дәл солай қайта жаңғырта алмайсыз. Ұлттық бірлікті күшейту үшін ғана соғыс бастау ақылға сыймайтын ессіздік болар еді. Ал 20-ғасырдың экономикалық тарихы төмен сапалы 1-нұсқа (low-res version 1) болғанын түсінген соң, оны да қайталау мүмкін еместігі айқын болады.
20-ғасырдағы біртұтастық белгілі бір мағынада табиғи түрде орын алған құбылыс еді. Соғыс негізінен сыртқы күштердің әсерінен болды, ал Duplo экономикасы эволюциялық кезең болды. Егер сіз қазір біртұтастықты қаласаңыз, оны қолдан, әдейі жасауыңыз керек болады. Ал мұны қалай істеу керектігі түсініксіз. Менің ойымша, біздің қолымыздан келетін ең жақсы нәрсе — бөлшектенудің салдарымен күресу. Бірақ бұл да жеткілікті болуы мүмкін.
Соңғы кездері адамдарды ең көп алаңдататын бөлшектену түрі — экономикалық теңсіздік, ал егер сіз оны жойғыңыз келсе, тас дәуірінен бері тоқтаусыз жұмыс істеп келе жатқан шынымен де сұрапыл қарсы күшке тап боласыз. Ол — технология.
Технология — бұл иінтірек. Ол еңбектің күшін еселейді. Және бұл иінтірек тек ұзарып қана қоймайды, сонымен бірге оның ұзару жылдамдығының өзі үнемі артып келеді.
Бұл өз кезегінде адамдар жасай алатын байлық көлеміндегі айырмашылықтың тек ұлғайып қана қоймай, сонымен қатар жеделдеп келе жатқанын білдіреді. 20-ғасырдың ортасында орын алған ерекше жағдайлар бұл түпкі үрдісті жасырып келді. Амбициясы бар жандардың көптеген басқа адамдармен бірдей қатарда сап түзеуге мәжбүрлейтін ірі ұйымдарға қосылудан басқа амалы аз болды — бұл қарулы күштерде тура мағынасында болса, ірі корпорацияларда ауыспалы мағынада болды. Ірі корпорациялар адамдарға олардың құндылығына сай төлегісі келген күннің өзінде, мұны қалай істеу керектігін біле алмас еді. Бірақ бұл шектеу қазір жойылды. 1970-жылдары ол бұзыла бастағаннан бері біз түпкі күштердің қайтадан іске қосылғанын көріп отырмыз. [22]
Әрине, қазір байығандардың бәрі бірдей мұны байлық жасау арқылы істеп жатқан жоқ. Бірақ солай істейтіндердің саны едәуір көп, ал Баумоль эффектісі олардың барлық әріптестерін де осы үдеріске еріксіз тартады. [23] Ал байлық жасау арқылы баю мүмкіндігі бар кезде, экономикалық теңсіздіктің ұлғаюы әдепкі үрдіс болып қала береді. Тіпті баюдың барлық басқа жолдарын жойсаңыз да. Мұны төменгі жаққа субсидиялар беру және жоғарғы жаққа салық салу арқылы жеңілдетуге болады, бірақ салықтар адамдарды байлық жасаудан бас тартқызатындай жоғары болмаса, сіз өнімділіктегі артып келе жатқан айырмашылыққа қарсы үнемі жеңіліске ұшырайтын күрес жүргізетін боласыз. [24]
Бөлшектенудің бұл түрі, басқалары сияқты, біржола қалады. Дәлірек айтқанда, қайта оралып, біржола қалды. Мәңгілік ештеңе жоқ, бірақ бөлшектенуге деген ұмтылыс көптеген нәрселерге қарағанда әлдеқайда мәңгілік болуы тиіс, себебі ол қандай да бір нақты себепке байланысты емес. Бұл жай ғана орташа деңгейге қайта оралу (reversion to the mean). Рокфеллер индивидуализм келмеске кетті дегенде, ол жүз жылға қателеспеген еді. Енді ол қайтып келді және бұл жағдай бұдан да ұзақ уақыт бойы сақталатын сыңайлы.
Егер біз мұны мойындамасақ, тығырыққа тірелеміз бе деп қорқамын. Егер біз 20-ғасырдағы біртұтастық саясаттағы шағын өзгерістердің кесірінен жоғалды деп ойласақ, онда кері өзгерістер арқылы оны (жаман тұстарын алып тастап) қайтарып ала аламыз деп өзімізді алдайтын боламыз. Сөйтіп, бөлшектенудің салдарларын қалай жеңілдету керектігін ойлаудың орнына, оны жоюға тырысып уақытымызды босқа өткіземіз.
Notes
[1] Лестер Туроу 1975 жылы жазған еңбегінде Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында қалыптасқан жалақы айырмашылықтарының соншалықты сіңісіп кеткені соншалық, «Екінші дүниежүзілік соғыстың теңгермешілдік қысымы жойылғаннан кейін де "әділ" деп саналды. Негізінен, дәл осы айырмашылықтар бүгінгі күнге дейін, отыз жыл өтсе де сақталып келеді» деген болатын. Алайда Голдин мен Марго соғыстан кейінгі кезеңдегі нарықтық күштер де жалақының соғыс кезіндегі қысылуын сақтауға көмектесті деп есептейді — атап айтқанда, біліксіз жұмысшыларға деген сұраныстың артуы және білімді мамандардың шамадан тыс көбеюі.
(Бір қызығы, жұмыс берушілердің медициналық сақтандыру ақысын төлеуі сияқты американдық дәстүр бизнестің жұмысшыларды тарту мақсатында NWLB жалақыны бақылау ережелерін айналып өту әрекеттерінен туындаған.)
[2] Әдеттегідей, салық мөлшерлемелері толық көріністі бермейді. Әсіресе жеке тұлғалар үшін жеңілдіктер көп болды. Ал Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде салық заңнамалары соншалықты жаңа болғандықтан, үкіметтің салықтан жалтаруға қарсы иммунитеті қалыптасып үлгермеген еді. Егер соғыс кезінде байлар жоғары салық төлеген болса, бұл олардың мәжбүр болғанынан гөрі, өздері қалағандықтан болды.
Соғыстан кейін ЖІӨ-ге шаққандағы федералдық салық түсімдері қазіргі деңгеймен шамалас болды. Шын мәнінде, соғыстан бергі бүкіл кезеңде салық мөлшерлемелерінің күрт өзгеруіне қарамастан, салық түсімдері ЖІӨ-нің шамамен 18%-ы деңгейінде сақталды. Ең төменгі көрсеткіш шекті табыс салығы мөлшерлемесі ең жоғары болған кезде тіркелді: 1950 жылы 14,1%. Деректерге қарап, салық мөлшерлемелері адамдардың нақты төлеген сомасына аз ғана әсер етті деген қорытындыдан қашу қиын.
[3] Шын мәнінде, соғысқа дейінгі онжылдық Ұлы дағдарысқа жауап ретінде бұрын-соңды болмаған федералды биліктің дәуірі болды. Бұл кездейсоқтық емес, өйткені Дағдарыс соғыстың себептерінің бірі болды. Көп жағынан «Жаңа бағыт» (New Deal) федералды үкіметтің соғыс кезінде қолданған шаралары үшін өзіндік бір дайындық репетициясы іспетті болды. Дегенмен, соғыс уақытындағы нұсқалар әлдеқайда қатал және жан-жақты болды. Энтони Бэджер жазғандай, «көптеген америкалықтар үшін олардың өміріндегі шешуші өзгеріс "Жаңа бағытпен" емес, Екінші дүниежүзілік соғыспен бірге келді».
[4] Дүниежүзілік соғыстардың шығу тегі туралы нақты айтатындай көп білмеймін, бірақ олардың ірі корпорациялардың өркендеуімен байланысты болуы әбден мүмкін. Егер солай болса, 20-ғасырдағы біртұтастықтың жалғыз ғана себебі болар еді.
[5] Дәлірек айтсақ, Гэлбрейттің сөзімен айтқанда, «бір жағынан техникалық жағынан динамикалық, ауқымды капиталдандырылған және жоғары ұйымдасқан корпорациялар әлемінен, екінші жағынан жүздеген мың шағын және дәстүрлі жеке меншік иелерінен» тұратын бимодальды экономика болды. Ақша, бедел және билік біріншісінде шоғырланды және екеуінің арасында өзара ауысу дерлік болған жоқ.
[6] Отбасылардың бірге тамақтануының азаюына одан кейін бірге теледидар көрудің азаюы қаншалықты әсер етті екен деп ойлаймын.
[7] Бұның қашан болғанын білемін, өйткені бұл «Даллас» сериалының премьерасы болған маусым еді. Басқалардың бәрі «Далласта» не болып жатқанын талқылап жатты, ал мен олардың не туралы айтып жатқанын мүлдем түсінбедім.
[8] Бұл эссеге зерттеу жүргізе бастағанға дейін түсінбеген едім, бірақ мен өскен кездегі тауарлардың жылтыраған арзан сапасыздығы — олигополияның белгілі қосымша өнімі. Компаниялар баға бойынша бәсекелесе алмаған кезде, олар көліктің артқы қанаттарының пішінімен бәсекелеседі.
[9] Monroeville Mall 1969 жылы құрылысы аяқталған кезде елдегі ең үлкен сауда орталығы болды. 1970-жылдардың аяғында мұнда Dawn of the Dead фильмі түсірілді. Шамасы, сауда орталығы фильм түсірілген орын ғана емес, сонымен бірге оның шабыт көзі болған; осы алып сауда орталығында сенделіп жүрген сатып алушылардың тобы Джордж Ромероға зомбилерді еске түсірген. Менің алғашқы жұмысым Baskin-Robbins-те балмұздақ салу болатын.
[10] Кәсіподақтар 1914 жылғы Клейтонның трестке қарсы заңымен адам еңбегі «тауар немесе сауда заты» емес деген негізбен монополияға қарсы заңдардан босатылды. Қызмет көрсету компаниялары да бұдан босатылған ба екен деп ойлаймын.
[11] Кәсіподақтар мен кәсіподақ ұйымдасқан компаниялар арасындағы қарым-қатынас тіпті симбиотикалық болуы мүмкін, өйткені кәсіподақтар өздерінің «қожайындарын» қорғау үшін саяси қысым жасайды. Майкл Линдтің айтуынша, саясаткерлер жергілікті азық-түлік дүкендерін банкротқа ұшыратқаны үшін A&P супермаркеттер желісіне шабуыл жасамақ болғанда, «A&P 1938 жылы өз жұмысшыларының кәсіподаққа бірігуіне рұқсат беру арқылы өзін сәтті қорғап қалды, сөйтіп ұйымдасқан еңбекті өз жақтасына айналдырды». Мен бұл құбылысты өзім де көрдім: қонақүй компанияларына қарағанда, қонақүй кәсіподақтары Airbnb-ге қарсы саяси қысымды көбірек көрсетеді.
[12] Корпоративтік басшылардың өздері үшін емес, басқа адамдар (акционерлер) үшін ақша табуға соншалықты тер төгетіні Гэлбрейтті қатты таңғалдырды. Ол The New Industrial State кітабының көп бөлігін мұны түсінуге тырысуға арнады.
Оның теориясы бойынша, кәсібилік мотив ретінде ақшаның орнын басқан, ал қазіргі корпоративтік басшылар (жақсы) ғалымдар сияқты қаржылық сыйақыдан гөрі, жақсы жұмыс істеуге және сол арқылы әріптестерінің құрметіне ие болуға көбірек ынталанады. Бұның да бір жөні бар, дегенмен компаниялар арасындағы ауысымның жоқтығы жеке мүддемен ұштасып, байқалған әрекеттердің көпшілігін түсіндіреді деп ойлаймын.
[13] Гэлбрейт (94-бет) 300 ірі корпорацияның ең көп жалақы алатын 800 басшысына 1952 жылы жүргізілген зерттеу олардың төрттен үшін өз компаниясында 20 жылдан астам уақыт жұмыс істегенін анықтағанын айтады.
[14] 20-ғасырдың алғашқы үштен бір бөлігінде басшылардың жалақысы ішінара компаниялардың сол кезде банктерге көбірек тәуелді болғандығынан төмен болған сияқты, өйткені басшылар тым көп алса, олар бұған қарсы болар еді. Бұл бастапқыда сөзсіз солай болды. Алғашқы ірі компаниялардың бас директорлары Дж. П. Морганның жалдамалы қызметкерлері еді.
Компаниялар 1920-жылдарға дейін өздерін бөлінбеген пайда есебінен қаржыландыра бастаған жоқ. Оған дейін олар өз табыстарын дивидендтер түрінде төлеуге мәжбүр болды, сондықтан кеңеюге қажетті капитал үшін банктерге тәуелді болды. Банкирлер 1933 жылғы Гласс-Стиголл заңына дейін корпоративтік кеңестерде отыруды жалғастырды.
Ғасырдың ортасына қарай ірі компаниялар өз өсімінің 3/4 бөлігін өз табысынан қаржыландырды. Бірақ банкке тәуелділіктің алғашқы жылдары Екінші дүниежүзілік соғыстың қаржылық бақылауымен күшейтіліп, басшылардың жалақысына қатысты әлеуметтік нормаларға үлкен әсер еткен болуы керек. Сондықтан компаниялар арасындағы ауысымның жоқтығы төмен жалақының себебі қандай болса, оның салдары да сондай болуы мүмкін.
Айтпақшы, 1920-жылдары өсімді бөлінбеген пайда есебінен қаржыландыруға көшу 1929 жылғы дағдарыстың бір себебі болды. Енді банктер қарыз беретін басқа біреуді табуға мәжбүр болды, сондықтан олар көбірек маржиналдық несиелер берді.
[15] Қазірдің өзінде оларды бұған көндіру қиын. Болашақ стартап негізін қалаушылардың санасына сіңіруге ең қиын нәрселердің бірі — компанияның алғашқы кезеңінде қара жұмыстың белгілі бір түрлерін орындаудың қаншалықты маңызды екендігі. Масштабталмайтын істерді істеу Генри Фордтың қалай бастағанымен дәл сондай қатынаста, бұл талшыққа бай диетаның дәстүрлі шаруалар диетасымен қатынасы сияқты: олардың дұрыс әрекет жасаудан басқа амалы болмады, ал біз саналы түрде күш салуымыз керек.
[16] Мен бала кезімде баспасөзде компания негізін қалаушыларды дәріптемейтін. «Біздің негізін қалаушы» деген сөз бірнеше ондаған жыл бұрын қайтыс болған, морж мұртты және тік жағалы қатал адамның фотосуретін білдіретін. Мен бала кезімде ең мәртебелі нәрсе executive (басшы) болу еді. Егер ол кезде өмір сүрмеген болсаңыз, бұл терминнің қандай мәртебеге ие болғанын түсіну қиын. Кез келген нәрсенің ең сәнді, таңдаулы нұсқасы «executive» үлгісі деп аталатын.
[17] 1980-жылдардағы дұшпандық басып алулар (hostile takeovers) толқыны бірнеше жағдайлардың тоғысуымен мүмкін болды: Жоғарғы соттың 1982 жылғы Edgar v. MITE Corp. ісі бойынша шешімінен басталған, штаттардың басып алуға қарсы заңдарын жойған сот шешімдері; Рейган әкімшілігінің басып алуларға салыстырмалы түрде оң көзқарасы; банктер мен жинақ-несие ұйымдарына корпоративтік облигацияларды сатып алуға рұқсат берген 1982 жылғы Депозиттік мекемелер туралы заң; корпоративтік облигацияларды нарыққа тезірек шығаруға мүмкіндік берген SEC-тің 1982 жылғы жаңа ережесі (415-ереже); Майкл Милкеннің тәуекелі жоғары облигациялар (junk bonds) бизнесін құруы; оның алдындағы кезеңде ешқашан біріктірілмеуі керек көптеген компаниялардың бірігуіне әкелген конгломераттарға деген сән; көптеген ашық компаниялардың акцияларын өз активтерінің құнынан төмен саудалануына әкелген онжылдық инфляция; және соңғысы, бірақ маңыздысы, басшылықтың барған сайын арта түскен бейқамдығы.
[18] Фостер, Ричард. «Creative Destruction Whips through Corporate America.» Innosight, ақпан 2012.
[19] Ірі компаниялардың бас директорларына тым көп төленетін шығар. Мен ірі компаниялар туралы нақты айтатындай көп білмеймін. Бірақ бас директор компанияның кірісіне қарапайым қызметкерден 200 есе көп өзгеріс әкелуі әбден мүмкін. Стив Джобс бас директор болып қайтып келгенде Apple үшін не істегенін қараңыз. Директорлар кеңесі үшін оған компанияның 95%-ын беру жақсы мәміле болар еді. Стив 1997 жылдың шілдесінде қайтып келген күні Apple-дің нарықтық капитализациясы 1,73 миллиард болды. Қазіргі уақытта (2016 жылдың қаңтары) Apple-дің 5%-ы шамамен 30 миллиард тұрар еді. Егер Стив қайтып келмегенде, бұл болмас еді; Apple тіпті өмір сүруін тоқтатар еді.
Стивті таңдамаға қосудың өзі ашық компаниялардың бас директорларына жалпы алғанда артық төлене ме деген сұраққа жауап беру үшін жеткілікті болуы мүмкін. Және бұл көрінгендей оңай қулық емес, өйткені сіздің активтеріңіз неғұрлым кең болса, жалпы жиынтық нәтиже сіз үшін соғұрлым маңыздырақ болады.
[20] 1960-жылдардың аяғы әлеуметтік толқулармен танымал болды. Бірақ бұл бөлшектенуден гөрі көтеріліс (бұл кез келген дәуірде, егер адамдарды жеткілікті түрде ашындырса, орын алуы мүмкін) болды. Егер адамдардың әрі солға, әрі оңға қарай бөлініп жатқанын көрмесеңіз, онда бұл бөлшектену емес.
[21] Жаһандық деңгейде үрдіс басқа бағытта болды. АҚШ барған сайын бөлшектеніп жатқан кезде, тұтас әлем, көбінесе жақсы жағынан, азырақ бөлшектене бастады.
[22] 20-ғасырдың ортасында байлық жинаудың бірнеше ғана жолы болды. Негізгісі мұнай бұрғылау еді, бұл жаңадан келгендер үшін ашық болды, өйткені бұл ірі компаниялар ауқым тиімділігі (economies of scale) арқылы үстемдік ете алатын сала емес еді. Мұндай жоғары салықтар дәуірінде жеке адамдар қалай үлкен байлық жинады? Конгресстегі ең ықпалды екі адам — Сэм Рейберн мен Линдон Джонсон қорғаған салықтағы алып саңылаулар арқылы.
Бірақ 1950 жылы Техас мұнайшысы болу 2000 жылы стартап бастау немесе Уолл-стритке жұмысқа бару сияқты ұмтылатын нәрсе емес еді, өйткені (а) оның күшті жергілікті компоненті болды және (б) табыс көбінесе сәттілікке байланысты болды.
[23] Стартаптар тудырған Баумоль эффектісі Кремний алқабында өте анық байқалады. Google адамдардың кетіп қалып, стартап бастауына немесе оған қосылуына жол бермеу үшін оларға жылына миллиондаған доллар төлейді.
[24] Мен өнімділіктегі айырмашылық АҚШ-тағы экономикалық теңсіздіктің жалғыз себебі деп айтып отырған жоқпын. Бірақ бұл маңызды себеп, және ол қаншалықты қажет болса, соншалықты үлкен себепке айналады, яғни егер сіз баюдың басқа жолдарына тыйым салсаңыз, байығысы келетін адамдар оның орнына осы жолды пайдаланады.
Осы эссенің нобайларын оқып шыққаны үшін Сэм Альтманға, Тревор Блэквеллге, Пол Бакхайтка, Патрик Коллисонға, Рон Конвейге, Крис Диксонға, Бенедикт Эвансқа, Ричард Флоридаға, Бен Хоровицке, Джессика Ливингстонға, Роберт Морриске, Тим О'Рейлиге, Джефф Ралстонға, Макс Розерге, Алексиа Цотиске және Касар Юниске алғыс айтамын. Макс сондай-ақ маған бірнеше құнды дереккөздер туралы айтып берді.
Библиография
Allen, Frederick Lewis. The Big Change. Harper, 1952.
Averitt, Robert. The Dual Economy. Norton, 1968.
Badger, Anthony. The New Deal. Hill and Wang, 1989.
Bainbridge, John. The Super-Americans. Doubleday, 1961.
Beatty, Jack. Collossus. Broadway, 2001.
Brinkley, Douglas. Wheels for the World. Viking, 2003.
Brownleee, W. Elliot. Federal Taxation in America. Cambridge, 1996.
Chandler, Alfred. The Visible Hand. Harvard, 1977.
Chernow, Ron. The House of Morgan. Simon & Schuster, 1990.
Chernow, Ron. Titan: The Life of John D. Rockefeller. Random House, 1998.
Galbraith, John. The New Industrial State. Houghton Mifflin, 1967.
Goldin, Claudia and Robert A. Margo. "The Great Compression: The Wage Structure in the United States at Mid-Century." NBER Working Paper 3817, 1991.
Gordon, John. An Empire of Wealth. HarperCollins, 2004.
Klein, Maury. The Genesis of Industrial America, 1870-1920. Cambridge, 2007.
Lind, Michael. Land of Promise. HarperCollins, 2012.
Mickelthwaite, John, and Adrian Wooldridge. The Company. Modern Library, 2003.
Nasaw, David. Andrew Carnegie. Penguin, 2006.
Sobel, Robert. The Age of Giant Corporations. Praeger, 1993.
Thurow, Lester. Generating Inequality: Mechanisms of Distribution. Basic Books, 1975.
Witte, John. The Politics and Development of the Federal Income Tax. Wisconsin, 1985.
Байланысты тақырыптар: