Бала сағымда мин уҡыған фәнни-фантастик китаптарҙа уҡыу йыш ҡына белем алыуҙың күпкә һөҙөмтәлерәк ысулы менән алмаштырылған була торғайны. Серле «таҫмалар», программаны компьютерға йөкләгән кеүек, белемде кешенең мейеһенә йөкләй ине.
Бындай хәлдең яҡын арала тормошҡа ашыуы икеле. Уҡыуҙы алмаштырырлыҡ нәмә эшләүе ауыр булғанға ғына түгел, ә хатта ул булған осраҡта ла етәрлек булмаясаҡҡа күрә. x тураһында уҡыу һеҙгә x тураһында ғына белмәй; ул шулай уҡ һеҙгә яҙырға ла өйрәтә. [1]
Был мөһим булыр инеме? Әгәр беҙ уҡыуҙы алмаштырһаҡ, кемгәлер яҡшы яҙа белеү кәрәк булыр инеме?
Бының мөһим булыуының сәбәбе шунда: яҙыу — фекерҙәрҙе еткереү ысулы ғына түгел, ә уларға эйә булыу, уларҙы тыуҙырыу ысулы ла.
Яҡшы яҙыусы башта уйлап, ә һуңынан уйлағандарын стенограмма һымаҡ ҡағыҙға төшөрөп кенә ҡуймай. Яҡшы яҙыусы яҙыу барышында тиерлек һәр ваҡыт яңы нәмәләр аса. Һәм, минең белеүемсә, бындай асыш яһау төрөнөң бер ниндәй ҙә алмашлығы юҡ. Үҙ фекерҙәрегеҙ хаҡында башҡа кешеләр менән һөйләшеү — уларҙы үҫтереү өсөн яҡшы ысул. Ләкин быны эшләгәндән һуң да, яҙырға ултырғас, һеҙ барыбер яңы асыштар яһағанығыҙҙы күрерһегеҙ. Бары тик яҙыу аша ғына башҡарып була торған уйлау төрө бар.
Билдәһеҙ, яҙмайынса ла алып барып була торған уйлау төрҙәре лә бар, әлбиттә. Әгәр һеҙгә берәй мәсьәләгә артыҡ тәрән инергә кәрәк булмаһа, һеҙ уны яҙмайынса ла хәл итә алаһығыҙ. Әгәр һеҙ механизмдың ике деталенең бер-береһенә нисек ярашырға тейешлеге тураһында уйланһағыҙ, был турала яҙыу ҙур файҙа килтермәҫкә мөмкин. Ә мәсьәләне формаль рәүештә тасуирлап булған осраҡта, һеҙ уны ҡайһы берҙә башығыҙҙа ла хәл итә алаһығыҙ. Ләкин ҡатмарлы, аныҡ билдәләнмәгән мәсьәләне хәл итергә кәрәк булһа, уның тураһында яҙыу һәр ваҡыт тиерлек ярҙам итәсәк. Был үҙ сиратында шуны аңлата: яҡшы яҙа белмәгән кеше бындай мәсьәләләрҙе хәл иткәндә һәр ваҡыт тиерлек отолошта ҡаласаҡ.
Яҡшы яҙа белмәйенсә яҡшы уйлап булмай, ә яҡшы уҡый белмәйенсә яҡшы яҙып булмай. Һәм мин һуңғы «яҡшы» тигәнде ике мәғәнәлә лә күҙ уңында тотам. Һеҙгә яҡшы уҡый белергә һәм яҡшы нәмәләрҙе уҡырға кәрәк. [2]
Бары тик мәғлүмәт кенә алырға теләгән кешеләр уны алыуҙың башҡа юлдарын таба алалыр. Әммә үҙ фекерҙәренә эйә булырға теләгәндәр үҙҙәренә бындай иркенлекте рөхсәт итә алмай.
Иҫкәрмәләр
[1] Аудиокитаптар һеҙгә яҡшы яҙманың өлгөләрен бирә ала, ләкин уларҙы кемдеңдер уҡығанын тыңлау һеҙҙе үҙегеҙ уҡыған кеүек үк яҙырға өйрәтмәй.
[2] «Яҡшы уҡый белеү» тигәндә мин уҡыуҙың механикаһын яҡшы белеүҙе күҙ уңында тотмайым. Һеҙгә биттән һүҙҙәрҙе табып уҡыуға ҡарағанда, шул һүҙҙәрҙән мәғәнә сығара белеү күпкә мөһимерәк.